Истиқлолияти давлатӣ ҳамчун арзиши олии миллӣ на танҳо аз мавҷудияти ҳудуд, мақомоти давлатӣ ва рамзҳои давлатӣ иборат аст, балки аз сатҳи маърифати ҳуқуқии шаҳрвандон низ вобастагии амиқ дорад. Давлате, ки шаҳрвандони он аз ҳуқуқу уҳдадориҳои худ огоҳанд, қонунро эҳтиром мекунанд ва дар ҳифзи манфиатҳои миллӣ саҳм мегузоранд, метавонад истиқлолияти худро устувор нигоҳ дорад. Аз ин рӯ, маърифати ҳуқуқӣ яке аз омилҳои муҳими таҳкими давлатдории миллӣ ва кафили ҳифзи истиқлолияти давлатӣ ба ҳисоб меравад.

Маърифати ҳуқуқӣ маҷмӯи донишҳо, ҷаҳонбинӣ, муносибат ва рафтори ҳуқуқии шахс мебошад, ки ба дарки арзишҳои ҳуқуқӣ, эҳтироми қонун ва масъулияти шаҳрвандӣ асос меёбад. Дар ҷомеаи муосир танҳо мавҷуд будани қонунҳо барои таъмини тартиботи ҳуқуқӣ кофӣ нест. Муҳим он аст, ки шаҳрвандон мазмун ва аҳамияти онҳоро дарк намуда, дар ҳаёти ҳаррӯза риоя намоянд. Маҳз сатҳи баланди маърифати ҳуқуқӣ барои ташаккули ҷомеаи шаҳрвандӣ ва давлати ҳуқуқбунёд замина фароҳам меорад [4, с. 25–30].

Ҷумҳурии Тоҷикистон баъди ба даст овардани истиқлолияти давлатӣ роҳи бунёди давлати мустақил ва ҳуқуқбунёдро пеш гирифт. Дар ин раванд масъалаи баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии аҳолӣ аҳамияти махсус пайдо намуд. Зеро истиқлолият танҳо бо фаъолияти мақомоти давлатӣ ҳифз намешавад, балки иштироки фаъолонаи ҳар як шаҳрвандро талаб мекунад. Шаҳрванди дорои маърифати ҳуқуқӣ арзишҳои истиқлолиятро дарк намуда, барои ҳифзи манфиатҳои давлат ва ҷомеа масъулият эҳсос мекунад [1].

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон асосҳои ҳуқуқии давлатдориро муайян намуда, ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрвандро ҳамчун арзиши олӣ эътироф менамояд. Дар баробари ҳуқуқҳо, шаҳрвандон дорои уҳдадориҳои конститутсионӣ низ мебошанд. Аз ҷумла, ҳифзи Ватан, эҳтироми қонун, риояи ҳуқуқи дигарон ва саҳмгузорӣ дар рушди давлат аз ҷумлаи вазифаҳои муҳими шаҳрвандӣ мебошанд. Донистан ва иҷро намудани ин меъёрҳо нишонаи маърифати баланди ҳуқуқӣ мебошад [1].

Яке аз вазифаҳои асосии маърифати ҳуқуқӣ тарбияи эҳтиром ба қонун ва давлат мебошад. Қонун ҳамчун воситаи асосии танзими муносибатҳои ҷамъиятӣ танҳо дар ҳолате самаранок амал мекунад, ки шаҳрвандон ба он эҳтиром дошта бошанд. Дар давлатҳои ҳуқуқбунёд қонун на танҳо воситаи идоракунӣ, балки кафолати ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва устувории истиқлолияти давлатӣ мебошад [5, с. 42–48].

Таҷрибаи таърихии Ҷумҳурии Тоҷикистон нишон медиҳад, ки ҳифзи истиқлолият бо таҳкими қонуният ва тартиботи ҳуқуқӣ робитаи мустақим дорад. Дар солҳои аввали истиқлолият мушкилоти сиёсӣ ва иҷтимоӣ зарурати таҳкими низоми ҳуқуқӣ ва баланд бардоштани масъулияти шаҳрвандиро ба миён овард. Қабули Конститутсияи соли 1994 ва ташаккули низоми нави ҳуқуқӣ барои рушди давлатдории миллӣ заминаи устувор гузошт [2, ҷ. 1, с. 45–50].

Маърифати ҳуқуқӣ инчунин дар пешгирии зуҳуроти номатлуби иҷтимоӣ, аз ҷумла ифротгароӣ, беэҳтиромӣ ба қонун ва дигар амалҳои зиддиҷамъиятӣ нақши муҳим дорад. Шаҳрванде, ки ҳуқуқ ва арзишҳои конститутсиониро дарк мекунад, ба осонӣ ба таъсири ғояҳои бегона ва зиддимиллӣ дода намешавад. Аз ин ҷиҳат, тарбияи ҳуқуқии ҷавонон яке аз самтҳои муҳими сиёсати давлатӣ ба ҳисоб меравад [5, с. 150–155].

Ҷавонон ҳамчун неруи асосии ояндаи давлат бояд дорои дониши ҳуқуқии баланд бошанд. Омӯзиши Конститутсия, қонунҳои миллӣ, таърихи давлатдорӣ ва арзишҳои истиқлолият ба ташаккули мавқеи фаъоли шаҳрвандӣ мусоидат мекунад. Насли ҷавоне, ки ҳуқуқу вазифаҳои худро медонад, метавонад дар рушди давлат ва ҳифзи дастовардҳои истиқлолият саҳми арзанда гузорад [2, ҷ. 5, с. 140–146].

Дар шароити ҷаҳонишавӣ масъалаи ҳифзи истиқлолияти давлатӣ аҳамияти бештар пайдо мекунад. Давлатҳо имрӯз на танҳо бо таҳдидҳои ҳарбӣ, балки бо хатарҳои иттилоотӣ, фарҳангӣ ва сиёсӣ низ рӯ ба рӯ мебошанд. Дар чунин вазъият маърифати ҳуқуқӣ ва сиёсии шаҳрвандон ҳамчун воситаи муҳими ҳифзи манфиатҳои миллӣ баромад мекунад. Шаҳрванди аз ҷиҳати ҳуқуқӣ огоҳ метавонад мавқеи дуруст интихоб намуда, барои таҳкими суботи ҷомеа мусоидат намояд [5, с. 160–165].

Нақши давлат дар баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии ҷомеа низ хеле муҳим мебошад. Ташкили барномаҳои омӯзишӣ, ворид намудани масъалаҳои ҳуқуқӣ ба низоми таълим, фаъолияти мақомоти давлатӣ ва воситаҳои ахбори омма барои баланд бардоштани фарҳанги ҳуқуқии шаҳрвандон мусоидат менамояд. Ин раванд бояд ҳамчун қисми муҳими сиёсати давлатӣ дар самти таҳкими истиқлолият ва давлатдории миллӣ идома ёбад [4, с. 85–90].

Ҳамин тавр, маърифати ҳуқуқӣ яке аз заминаҳои асосии ҳифзи истиқлолияти давлатӣ мебошад. Истиқлолият танҳо бо рамзҳои давлатӣ ва сохторҳои сиёсӣ маҳдуд намешавад, балки аз муносибати шаҳрвандон ба қонун, давлат ва арзишҳои миллӣ вобаста аст. Ҷомеае, ки дорои маърифати баланди ҳуқуқӣ мебошад, метавонад истиқлолияти худро ҳифз намуда, барои рушди устувори давлат шароити мусоид фароҳам оварад.

Истиқлолияти давлатӣ ҳамчун арзиши олии сиёсӣ, ҳуқуқӣ ва таърихӣ барои ҳар як миллат аҳамияти бузург дорад. Маҳз истиқлолият ба давлат имконият медиҳад, ки роҳи мустақили рушди сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангии худро муайян намояд. Аммо ҳифзи истиқлолият танҳо бо мавҷудияти сохторҳои давлатӣ, неруҳои амниятӣ ва қонунҳои миллӣ таъмин намегардад. Омили муҳимтарини пойдории давлат ин сатҳи баланди маърифати ҳуқуқӣ ва фарҳанги сиёсии шаҳрвандон мебошад.

Маърифати ҳуқуқӣ яке аз унсурҳои асосии ташаккули ҷомеаи ҳуқуқбунёд ба ҳисоб меравад. Шаҳрванде, ки ҳуқуқу уҳдадориҳои худро медонад, ба қонун эҳтиром мегузорад ва масъулияти худро дар назди давлат ва ҷомеа дарк мекунад, метавонад дар ҳифзи истиқлолияти давлатӣ саҳми арзанда гузорад. Аз ин рӯ, байни маърифати ҳуқуқӣ ва устувории истиқлолияти давлатӣ робитаи мустақим вуҷуд дорад.

Ҷумҳурии Тоҷикистон пас аз ба даст овардани истиқлолияти давлатӣ дар соли 1991 роҳи бунёди давлати соҳибихтиёр, демократӣ ва ҳуқуқбунёдро пеш гирифт. Дар ин раванд баланд бардоштани сатҳи маърифати ҳуқуқии шаҳрвандон яке аз самтҳои муҳими сиёсати давлатӣ гардид. Зеро давлати мустақил танҳо дар сурате устувор буда метавонад, ки шаҳрвандони он дорои ҳисси баланди ватандӯстӣ, масъулияти ҳуқуқӣ ва эҳтиром ба арзишҳои миллӣ бошанд.

1. Мафҳум ва моҳияти маърифати ҳуқуқӣ дар ҷомеаи муосир

Маърифати ҳуқуқӣ мафҳуми мураккаби иҷтимоӣ буда, маҷмӯи донишҳои ҳуқуқӣ, муносибати шахс ба қонун ва рафтори ҳуқуқии ӯро дар бар мегирад. Он на танҳо донистани меъёрҳои ҳуқуқӣ, балки қобилияти истифода бурдани ҳуқуқҳо, иҷро намудани уҳдадориҳо ва эҳтироми ҳуқуқи дигаронро низ ифода мекунад.

Дар назарияи ҳуқуқ маърифати ҳуқуқӣ яке аз шаклҳои муҳими шуури ҷамъиятӣ ба ҳисоб меравад. Шуури ҳуқуқии ҷомеа ба муносибати шаҳрвандон нисбат ба давлат, қонун ва адолат таъсир мерасонад. Ҷомеае, ки сатҳи баланди маърифати ҳуқуқӣ дорад, метавонад низоми ҳуқуқии худро самараноктар татбиқ намояд ва суботи сиёсиро таъмин кунад [4, с. 25–30].

Дар шароити давлати соҳибистиқлол маърифати ҳуқуқӣ аҳамияти махсус пайдо мекунад. Зеро истиқлолият масъулияти шаҳрвандонро низ зиёд менамояд. Агар дар ҷомеа эҳтиром ба қонун, масъулияти шаҳрвандӣ ва дарки арзишҳои давлатӣ баланд бошад, давлат метавонад рушди устувори худро таъмин намояд.

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрвандро арзиши олӣ эътироф намуда, дар баробари ин иҷрои уҳдадориҳои шаҳрвандиро низ муайян мекунад. Аз ҷумла, ҳифзи Ватан, эҳтироми қонун ва риояи ҳуқуқи дигарон аз вазифаҳои муҳими шаҳрвандӣ мебошанд [1].

2. Нақши маърифати ҳуқуқӣ дар таҳкими давлатдории миллӣ

Давлатдории миллӣ танҳо аз фаъолияти мақомоти давлатӣ иборат нест, балки муносибати шаҳрвандонро ба давлат низ дар бар мегирад. Давлате, ки шаҳрвандони он қонунро эҳтиром мекунанд ва дар ҳаёти сиёсиву иҷтимоӣ фаъол мебошанд, дорои заминаи устувори рушди миллӣ мебошад.

Пас аз ба даст овардани истиқлолияти давлатӣ Ҷумҳурии Тоҷикистон ба ташкили низоми нави ҳуқуқӣ ва сиёсӣ оғоз намуд. Қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соли 1994 яке аз марҳилаҳои муҳимтарини ташаккули давлатдории миллӣ гардид. Ин санади асосӣ принсипҳои соҳибихтиёрӣ, волоияти қонун, тақсимоти ҳокимият ва кафолати ҳуқуқу озодиҳои шаҳрвандонро муайян кард [1].

Барои татбиқи меъёрҳои конститутсионӣ на танҳо фаъолияти мақомоти давлатӣ, балки сатҳи маърифати ҳуқуқии аҳолӣ низ аҳамияти калон дорад. Шаҳрвандоне, ки мазмуни қонунҳоро дарк мекунанд, ба иҷрои онҳо бо масъулият муносибат менамоянд ва дар ҳифзи тартиботи ҷамъиятӣ саҳм мегиранд.

Дар асарҳои Эмомалӣ Раҳмон масъалаи худшиносии миллӣ, эҳтироми қонун ва масъулияти шаҳрвандӣ ҳамчун омилҳои муҳими рушди давлатдорӣ таъкид шудааст. Муаллиф қайд менамояд, ки пойдории давлат аз ваҳдати ҷомеа, худшиносии миллӣ ва эҳтиром ба арзишҳои давлатӣ вобаста мебошад [2, ҷ. 3, с. 70–82].

3. Нақши фарҳанги ҳуқуқӣ дар таҳкими қонунмеҳварӣ

Қонунмеҳварӣ бе маърифати ҳуқуқии шаҳрвандон самаранок буда наметавонад. Агар шаҳрвандон моҳияти қонунҳоро дарк накунанд ва ба онҳо эҳтиром нагузоранд, ҳатто низоми мукаммали ҳуқуқӣ низ наметавонад амнияти пурраи ҷомеаро таъмин намояд.

Фарҳанги ҳуқуқӣ сатҳи дониши ҳуқуқӣ, муносибати шахс ба қонун ва рафтори ҳуқуқии шаҳрвандро муайян мекунад. Шаҳрванди дорои фарҳанги баланди ҳуқуқӣ на танҳо ҳуқуқҳои худро медонад, балки уҳдадориҳои худро дар назди давлат ва ҷомеа низ иҷро менамояд.

Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон баланд бардоштани фарҳанги ҳуқуқии аҳолӣ яке аз самтҳои муҳими сиёсати давлатӣ мебошад. Тарбияи ҳуқуқии ҷавонон, омӯзиши қонунҳо дар муассисаҳои таълимӣ ва тарғиби арзишҳои ҳуқуқӣ барои ташаккули ҷомеаи қонунмеҳвар мусоидат мекунанд [4, с. 85–90].

4. Қонунмеҳварӣ ҳамчун омили муқовимат ба таҳдидҳои муосири амниятӣ

Дар ҷаҳони имрӯза давлатҳо бо таҳдидҳои гуногун, аз ҷумла терроризм, экстремизм, ҷинояткории фаромиллӣ, таҳдидҳои иттилоотӣ ва дигар хатарҳо рӯ ба рӯ мебошанд. Муқовимат ба чунин таҳдидҳо танҳо тавассути чораҳои ҳуқуқӣ ва фаъолияти ҳамоҳангшудаи мақомоти давлатӣ имконпазир аст.

Қонунмеҳварӣ имкон медиҳад, ки мубориза бар зидди таҳдидҳои амниятӣ дар доираи меъёрҳои ҳуқуқӣ амалӣ гардад. Ин равиш ҳамзамон ҳифзи амнияти давлат ва риояи ҳуқуқҳои инсонро таъмин мекунад.

Ҷумҳурии Тоҷикистон барои таҳкими амнияти миллӣ санадҳои меъёрии ҳуқуқии заруриро қабул намуда, фаъолияти мақомоти ҳифзи ҳуқуқро дар асоси қонун ба роҳ мондааст. Ин раванд барои ҳифзи истиқлолияти давлатӣ ва суботи ҷомеа аҳамияти муҳим дорад [5, с. 160–165]

Рӯйхати адабиёт

1. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон. – Душанбе: Шарқи Озод, 2016.

2. Раҳмон Эмомалӣ. Истиқлолияти Тоҷикистон ва эҳёи миллат. Ҷилдҳои 1–6. – Душанбе: Ирфон.

3. Раҳмон Эмомалӣ. Тоҷикон дар оинаи таърих. Аз Ориён то Сомониён. Китоби 1. – Душанбе: Ирфон, 2006.

4. Маҳмадов А. Асосҳои давлат ва ҳуқуқи Ҷумҳурии Тоҷикистон. – Душанбе: Ирфон, 2018.

5. Давлатов М., Сафаров Ш. Сиёсатшиносӣ. – Душанбе: Маориф, 2020.

6. Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон. – Москва, 27 июни соли 1997.