Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки 6 ноябри соли 1994 бо роҳи раъйпурсии умумихалқӣ қабул гардида, бо тағйиру иловаҳои 26 сентябри соли 1999, 22 июни соли 2003 ва 22 майи соли 2016 такмил дода шудааст, ҳамчун санади олии ҳуқуқии давлат асосҳои сохтори конститутсиониро муайян намуда, ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрвандро кафолат медиҳад. Дар доираи ин санади тақдирсоз, масоили марбут ба мақому манзалати занон, баробарии ҳуқуқии марду зан ва ҳимояи модару кӯдак ҷойгоҳи хосса доранд.

Мавзӯи мазкур аз он ҷиҳат муҳим аст, ки имрӯзҳо Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун давлати демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ, ягона ва иҷтимоӣ (моддаи 1 Конститутсия) сиёсати давлатиро дар самти таъмини баробарии гендерӣ ва баланд бардоштани мақоми занон дар ҷомеа пайгирона амалӣ менамояд. Дар ин раванд, Конститутсия ҳамчун сарчашмаи асосии ҳуқуқӣ нақши калидӣ мебозад.

Моддаи 17 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон муқаррар менамояд: «Ҳама дар назди қонун ва суд баробаранд. Давлат ба ҳар кас, қатъи назар аз миллат, нажод, ҷинс, забон, эътиқоди динӣ, мавқеи сиёсӣ, вазъи иҷтимоӣ, таҳсил ва молу мулк, ҳуқуқу озодиҳоро кафолат медиҳад. Мардон ва занон баробарҳуқуқанд».

Ин меъёри конститутсионӣ асоси ҳуқуқии баробарии гендериро ташкил медиҳад. Муҳим аст, ки Конститутсия на танҳо баробарии шаклиро эълон мекунад, балки давлатро вазифадор менамояд, ки новобаста аз ҷинс ҳуқуқу озодиҳоро кафолат диҳад. Муқаррароти мазкур дар тамоми соҳаҳои ҳаёти ҷамъиятӣ — сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангӣ — амал мекунад.

Таҳлили моддаи 17 нишон медиҳад, ки Конститутсия принсипи баробарии ҳуқуқии марду занро ҳамчун арзиши олии ҳуқуқӣ эътироф намуда, барои ташаккули қонунгузории соҳавӣ дар самти таъмини баробарии гендерӣ заминаи мусоид фароҳам меорад. Дар ин замина, Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи кафолатҳои давлатии баробарии мард ва зан ва имкониятҳои баробари амалигардонии онҳо» қабул гардидааст, ки он татбиқи амалии меъёри конститутсионии мазкурро таъмин менамояд. Ҳамчунин, моддаи 5 Конститутсия муқаррар мекунад, ки «инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои ӯ арзиши олӣ мебошанд», ки ин ҳукм ба тамоми шаҳрвандон, новобаста аз ҷинс, дахл дорад.

Моддаи 27 Конститутсия муқаррар менамояд: «Шаҳрванд ҳуқуқ дорад дар ҳаёти сиёсӣ ва идораи давлатӣ бевосита ва ё ба воситаи вакилонаш иштирок намояд. Шаҳрвандон ба хидмати давлатӣ ҳуқуқи баробар доранд». Ин меъёр ба занон имкон медиҳад, ки дар ҳаёти сиёсӣ ва идораи давлатӣ фаъолона иштирок намоянд. Қисми сеюми моддаи 27 муқаррар мекунад: «Шаҳрванд аз синни 18 ҳуқуқи дар раъйпурсӣ иштирок кардан, интихоб намудан, инчунин аз синни муқаррарнамудаи Конститутсия, қонунҳои конститутсионӣ ва қонунҳо ҳуқуқи интихоб шуданро дорад». Ин ҳукм ба занон ҳуқуқи фаъоли интихоботӣ ва ҳуқуқи интихоб шуданро кафолат медиҳад.

Моддаи 28 Конститутсия ҳуқуқи муттаҳидшавиро кафолат дода, ба шаҳрвандон ҳуқуқ медиҳад, ки дар ташкили ҳизбҳои сиёсӣ, иттифоқҳои касаба ва дигар иттиҳодияҳои ҷамъиятӣ иштирок намоянд. Ин меъёр барои занон имконият фароҳам меорад, ки тавассути иттиҳодияҳои ҷамъиятӣ манфиатҳои худро ҳимоя намоянд. Ҳамчунин, моддаи 29 Конститутсия ҳуқуқи ширкат дар маҷлис, гирдиҳамоӣ, намоиш ва раҳпаймоии осоиштаро кафолат медиҳад, ки ин низ яке аз шаклҳои ифодаи фаъоли иродаи сиёсии занон мебошад.

Моддаи 32 Конститутсия муқаррар менамояд: «Ҳар кас ҳуқуқ дорад соҳиби моликият ва мерос бошад». Ин меъёр ба занон имкон медиҳад, ки соҳиби молу мулк гардида, дар фаъолияти иқтисодӣ мустақилона иштирок намоянд. Моддаи 12 Конститутсия низ фаъолияти озоди иқтисодӣ, соҳибкорӣ ва баробарҳуқуқии ҳамаи шаклҳои моликиятро кафолат медиҳад, ки ин барои таҳкими мавқеи иқтисодии занон мусоидат мекунад. Таҳлили ин меъёрҳо нишон медиҳад, ки Конститутсия ба занон имконият медиҳад, ки дар соҳаи иқтисодиёт мустақилона фаъолият намуда, мавқеи иҷтимоии худро таҳким бахшанд.

Моддаи 33 Конститутсия муқаррар мекунад: «Давлат оиларо ҳамчун асоси ҷамъият ҳимоя мекунад. Ҳар кас ҳуқуқи ташкили оила дорад. Мардон ва занон, ки ба синни никоҳ расидаанд, ҳуқуқ доранд озодона ақди никоҳ банданд. Дар оиладорӣ ва бекор кардани ақди никоҳ зану шавҳар баробарҳуқуқанд. Бисёрникоҳӣ манъ аст».

Ин меъёр занонро дар доираи муносибатҳои оилавӣ ҳимоя намуда, баробарии зану шавҳарро дар оила кафолат медиҳад. Манъи бисёрникоҳӣ низ як кафолати муҳими ҳимояи ҳуқуқу манфиатҳои занон мебошад. Моддаи 34 Конститутсия бошад, муқаррар менамояд: «Модару кӯдак таҳти ҳимоя ва ғамхории махсуси давлатанд». Ин ҳукм нишон медиҳад, ки Конститутсия ба масъалаи ҳимояи модарӣ ва кӯдак аҳамияти хосса медиҳад. Ҳимояи модарӣ дар сатҳи конститутсионӣ кафолат дода шуда, давлатро вазифадор менамояд, ки шароити мусоид барои таваллуд ва тарбияи фарзандон фароҳам оварад. Қисми сеюми ҳамин модда низ вазифаи давлатро дар самти ҳифзи кӯдакони ятим ва маъюб муқаррар мекунад, ки ин барои занон ҳамчун модарон аҳамияти хосса дорад.

Моддаи 35 Конститутсия ҳуқуқи меҳнатро кафолат дода, муқаррар менамояд: «Ҳар кас ба меҳнат, интихоби касбу кор, ҳифзи меҳнат ва ҳимояи иҷтимоӣ ҳангоми бекорӣ ҳуқуқ дорад. Музди кор аз ҳадди ақали музди меҳнат набояд кам бошад. Дар муносибатҳои меҳнатӣ ҳама гуна маҳдудият манъ аст. Барои иҷрои кори якхела музди баробар дода мешавад».

Муқаррароти мазкур барои занон аҳамияти хосса дорад, зеро яке аз мушкилоти асосии занон дар бозори меҳнат — фарқияти музди меҳнати мардону занон ва маҳдудиятҳо дар имкониятҳои касбӣ — бо ин меъёри конститутсионӣ манъ карда шудааст. Ҳамчунин, қисми чоруми моддаи 35 муқаррар мекунад: «Дар корҳои вазнин, зеризаминӣ ва шароити меҳнаташон зарарнок истифодаи меҳнати занон ва ноболиғон манъ аст». Ин ҳукм нишон медиҳад, ки Конститутсия на танҳо баробариро эълон мекунад, балки ҳимояи махсуси занонро дар соҳаи меҳнат низ пешбинӣ намудааст.

Моддаи 38 Конститутсия ҳуқуқи ҳифзи саломатиро кафолат дода, муқаррар мекунад: «Ҳар шахс ҳуқуқи ҳифзи саломатӣ дорад. Шахс дар доираи муқаррарнамудаи қонун аз ёрии тиббии ройгон дар муассисаҳои нигаҳдории тандурустии давлатӣ истифода менамояд». Ин меъёр барои занон, бахусус дар давраи ҳомиладорӣ ва таваллуд, аҳамияти хосса дорад. Ҳамчунин, моддаи 19 Конститутсия муқаррар мекунад, ки «ба ҳеҷ кас шиканҷа, ҷазо ва муносибати ғайриинсонӣ раво дида намешавад», ки ин низ кафолати муҳими ҳимояи шаъну шарафи занон мебошад.

Моддаи 39 Конститутсия кафолати таъмини иҷтимоиро дар пиронсолӣ, ҳангоми беморӣ, маъюбӣ, гум кардани қобилияти кор, маҳрум шудан аз сарпараст ва мавридҳои дигар муқаррар менамояд. Ин меъёр барои занон, ки аксар вақт дар вазъияти номусоиди иҷтимоӣ қарор мегиранд, кафолати муҳим мебошад.

Моддаи 41 Конститутсия муқаррар мекунад: «Ҳар шахс ҳуқуқи таҳсил дорад. Таълими умумии асосӣ ҳатмист. Давлат таълими умумии асосии ҳатмии ройгонро дар муассисаҳои таълимии давлатӣ кафолат медиҳад». Таҳсил яке аз омилҳои калидии баланд бардоштани мақому манзалати занон дар ҷомеа мебошад. Конститутсия бо кафолат додани ҳуқуқи таҳсил барои ҳама, ба занон имкон медиҳад, ки донишу малакаҳои заруриро ба даст оварда, дар ҳаёти иҷтимоию иқтисодӣ фаъолона иштирок намоянд. Қисми дуюми ҳамин модда имкон медиҳад, ки шахс дар муассисаҳои таълимии давлатӣ ба таври ройгон таълими миёнаи умумӣ, ибтидоии касбӣ, миёнаи касбӣ ва олии касбиро гирад, ки ин барои занон дар расидан ба вазифаҳои баланди роҳбарикунанда заминаи зарурӣ мегузорад.

Меъёрҳои конститутсионии дар боло зикршуда заминаи ҳуқуқии қабули қонунҳои соҳавиро фароҳам овардаанд, ки ба таъмини ҳуқуқу манфиатҳои занон равона шудаанд. Аз ҷумла:

- Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи кафолатҳои давлатии баробарии мард ва зан ва имкониятҳои баробари амалигардонии онҳо»;

- Кодекси оилаи Ҷумҳурии Тоҷикистон;

- Кодекси меҳнати Ҷумҳурии Тоҷикистон;

- Кодекси тандурустии Ҷумҳурии Тоҷикистон;

- Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи маориф»;

- Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи пешгирии зӯроварӣ дар оила» ва дигар санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ.

Ҳамаи ин санадҳо дар асоси меъёрҳои конститутсионӣ ташаккул ёфта, татбиқи амалии онҳоро таъмин менамоянд. Моддаи 10 Конститутсия муқаррар мекунад, ки «Конститутсия эътибори олии ҳуқуқӣ дорад ва меъёрҳои он мустақиман амал мекунанд», ки ин барои татбиқи бевоситаи меъёрҳои конститутсионии ҳуқуқу озодиҳои занон аҳамияти калидӣ дорад.

Таҳлили меъёрҳои Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон нишон медиҳад, ки ин санади олии ҳуқуқӣ нақши калидиро дар баланд бардоштани мақому манзалати занон мебозад. Конститутсия принсипи баробарии ҳуқуқии марду занро эълон намуда (моддаи 17), ҳимояи модару кӯдакро кафолат медиҳад (моддаҳои 33, 34), ҳуқуқи меҳнат ва ҳимояи иҷтимоиро таъмин менамояд (моддаҳои 35, 39), иштироки занонро дар ҳаёти сиёсӣ кафолат медиҳад (моддаҳои 27, 28, 29), ҳуқуқи таҳсил (моддаи 41), моликият (моддаи 32) ва ҳифзи саломатиро (моддаи 38) муқаррар мекунад.

Маҷмӯи ин меъёрҳо заминаи мусолиҳи ҳуқуқиро барои ташаккули сиёсати давлатӣ дар самти таъмини баробарии гендерӣ ва баланд бардоштани мақоми занон фароҳам меорад. Бо вуҷуди ин, татбиқи амалии ин меъёрҳо таваҷҷуҳи бештарро талаб мекунад. Таҳкими минбаъдаи фарҳанги ҳуқуқӣ, ташаккули муносибати ҷомеавӣ ба масъалаи баробарии гендерӣ ва таъмини назорати самараноки иҷрои қонунгузорӣ дар ин самт зарур аст.

Дар маҷмӯъ, Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун санади тақдирсози давлатӣ на танҳо ҳуқуқу озодиҳои занонро кафолат медиҳад, балки барои ташаккули ҷомеаи адолатпарвар, ки дар он занон имкониятҳои баробари худшиносиву худсозиро доранд, заминаи мустаҳками ҳуқуқӣ мегузорад.

Алиназарова Кифоят Ғуломназаровна - котиби илмии Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ, номзади илмҳои ҳуқуқшиносӣ