Дар асри XXI илми муосири ҳуқуқшиносӣ зери таъсири ҷаҳонишавӣ ва инқилоби чоруми саноатӣ қарор дорад. Рақамикунонии ҳамаи соҳаҳои ҳаёт, аз ҷумла фаъолияти илмӣ, тақозо мекунад, ки ҳуқуқшиносӣ аз доираи анъанавии тафсири матн берун баромада, усулҳои таҳлили миқдорӣ, пешгӯишаванда ва автоматикунонидашударо фаро гирад. Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон сиёсати давлатӣ дар самти рақамикунонӣ афзалияти миллӣ эълон шудааст. Бо вуҷуди ин, илми ҳуқуқшиносии ватанӣ то ҳол асосан ба методологияи шарҳи мантиқӣ-ҳуқуқӣ такя мекунад.

Макони пайдоиши ҷунбиши "Ҳуқуқ ва технология" маҳз ИМА мебошад. Дар донишгоҳҳои Стэнфорд ва Ҳарвард аспирантураҳои "Ҳуқуқи компютерӣ" амал мекунанд, ки мутахассисонро дар соҳаи кодификатсияи мантиқи ҳуқуқӣ ба забони барномасозӣ омода месозанд. Платформаи "Ҳуқуқи мошин" (Lex Machina) ба таҳлили омории миллионҳо парвандаи судии федералӣ имкон медиҳад, ки рафтори эҳтимолии судяҳо ва стратегияи беҳтарини мурофиаро пешгӯӣ кунад. Таҷрибаи ИМА собит мекунад, ки рақамикунонӣ касби ҳуқуқшиносро нест намекунад, балки онро ба сатҳи нави таҳлилӣ мебарад.

Макотиби ҳуқуқии Олмон ба татбиқи васеи зеҳни сунъӣ дар соҳаи адлияи маъмурӣ ва маданӣ машҳур аст. Дар доираи лоиҳаи "Зеҳни сунъӣ дар адлия" (KI in der Justiz) муҳаққиқони олмонӣ дар Донишгоҳи Ҳейделберг ва Институти Макс Планк системаҳоеро таҳия кардаанд, ки тавассути коркарди забони табиӣ (NLP) истилоҳоти нодурусти ҳуқуқӣ дар шартномаҳоро муайян мекунанд. Қонуни Олмон "Дар бораи дастрасӣ ба иттилооти рақамӣ" (EGovG) барои ташаккули пойгоҳи ягонаи иттилооти ҳуқуқии кишвар заминаи меъёрӣ гузошт.

Чин роҳи марказикунонии рақамикунониро интихоб намудааст. Суди интернетии Ҳанчжоу ва Суди зеҳнии Пекин мисолҳои равшани татбиқи он мебошанд. Дар ин муассисаҳо судяҳо-роботҳо (ба истилоҳ "AI Judges") қарорҳои оддиро дар асоси таҳлили алгоритмии далелҳо қабул мекунанд. Дар самти илми ҳуқуқшиносӣ Донишгоҳи Тсинхуа системаи "FaXin"-ро таҳия кардааст, ки ҳангоми тафсири қонунгузории кунунӣ ихтилофоти ҳуқуқиро ба таври худкор муайян мекунад ва ба олимон роҳҳои бартарафсозии коллизияҳоро пешниҳод менамояд.

Сингапур, ҳамчун як маркази молиявии Осиё, ба ташаккули низоми ҳуқуқии технологиявӣ афзалият додааст. Академияи ҳуқуқи Сингапур (SAL) платформаи "LawNet"-ро идора мекунад, ки на танҳо махзани санадҳои меъёрӣ ва амсоли судӣ, балки воситаи пуриқтидори таҳлили ҳуқуқӣ мебошад. Хусусияти фарқкунандаи таҷрибаи Сингапур ин ҳамгироии амиқи тиҷорат, давлат ва муассисаҳои илмӣ дар раванди коркарди маҳсулоти нави технологияи ҳуқуқӣ (Legal Tech) мебошад.

Британияи Кабир яке аз пешвоёни ҷаҳонӣ дар соҳаи технологияи ҳуқуқӣ ба шумор меравад. Хусусияти фарқкунандаи модели бритониёӣ ин дастгирии фаъолонаи давлат аз стартапҳои ҳуқуқӣ ва ҳамгироии амиқи зеҳни сунъӣ ба раванди таҳсилот ва таҳқиқоти илмӣ мебошад. Ҳукумати Британия тавассути платформаи "LawTechUK" ва Маркази "Legal Geek" барои рушди ширкатҳои нави технологиявии ҳуқуқӣ шароити мусоид фароҳам овардааст. Ҳадафи асосӣ автоматикунонии хизматрасонии ҳуқуқӣ, аз ҷумла таҳияи шартномаҳо ва таҳлили ҳуҷҷатҳо мебошад. Дар Донишгоҳи Оксфорд дар доираи Маркази таҳқиқоти сотсиологӣ-ҳуқуқӣ (Oxford Centre for Socio-Legal Studies), лоиҳаи "Кушодани иқтидори зеҳни сунъӣ барои ҳуқуқи англис" амалӣ мешавад. Ин лоиҳа ба коркарди алгоритмҳои NLP (коркарди забони табиӣ) барои пешгӯии натиҷаҳои судӣ дар асоси таҳлили миллионҳо санади судӣ равона шудааст. Платформаи "DoNotPay", ки ба номи "аввалин робот-адвокат" маъруф аст, дар Британия тавассути зеҳни сунъӣ ба шаҳрвандон дар тартиб додани эътироз ба ҷаримаҳои автомобилӣ ва дигар хизматрасониҳои ҳуқуқии оддӣ кумак расонида, намунаи мушаххаси оммавӣ гардидани технологияи ҳуқуқӣ мебошад.

Таҷрибаи Канада дар ду самти асосӣ ҷолиби диққат аст: татбиқи платформаҳои ҳалли баҳсҳои онлайн (ODR) ва ташаккули низоми кушоди дастрасӣ ба иттилооти ҳуқуқӣ (Open Access). Дар Донишгоҳи Монреал Лабораторияи адлияи киберӣ дар таҳияи "судҳои онлайн" ва механизмҳои ҳалли баҳсҳо тавассути зеҳни сунъӣ пешсаф аст. Олимон усулҳои зеҳни сунъиро барои автоматикунонии раванди миёнаравӣ ва мусолиҳа дар баҳсҳои маданӣ коркард мекунанд, ки ин боиси коҳиши назарраси сарбории судҳо гардидааст. Пойгоҳи иттилооти ҳуқуқии Канада (CanLII), ки аз ҷониби ҷомеаи ҳуқуқшиносон идора мешавад, яке аз беҳтарин намунаҳои дастрасии кушод ба қонунгузорӣ ва амалияи судӣ дар ҷаҳон аст. CanLII на танҳо махзани матнҳо, балки воситаи пуриқтидори таҳлилӣ мебошад, ки ба муҳаққиқон имкон медиҳад тавассути API (интерфейси барномасозӣ) маълумоти ҳуқуқиро ба таври худкор таҳлил кунанд.

Австралия дар самти татбиқи технологияи муосири молиявӣ-ҳуқуқӣ (FinTech & LawTech) фаъолона пеш меравад.: Дар Мелбурн Маркази LawTech Hub ба татбиқи технологияи блокчейн дар иҷрои шартномаҳои ҳушманд (смарт-контрактҳо) ва таҳлили автоматии ҳуҷҷатҳои ҳуқуқӣ машғул аст. Донишгоҳи Технологии Сидней (UTS) бошад, дар таҳияи барномаҳои таълимӣ барои ҳуқуқшиносоне, ки бо технологияи додаҳои бузург (Big Data) кор мекунанд, нақши калидӣ мебозад. Институти иттилооти ҳуқуқии Австралазия (AustLII) дар сатҳи ҷаҳонӣ намунавӣ эътироф шудааст. AustLII барои таҳқиқоти илмии ҳуқуқӣ додаҳои бузурги кушодаро (Open Legal Data) пешниҳод мекунад, ки муҳаққиқон метавонанд тавассути он қонунҳо ва қарорҳои судиро дар минтақаи Осиё ва Уқёнуси Ором ба таври муқоисавӣ таҳлил намоянд.

Фаронса роҳи инқилобии кушодани тамоми додаҳои судӣ барои таҳлили илмиву тиҷоратиро интихоб кардааст. Қабули Қонуни "Барои ҷумҳурии рақамӣ" (Loi pour une République numérique) дар соли 2016 заминаи ҳуқуқӣ барои дастрасии кушод ба додаҳои судӣ гузошт. Тибқи ин қонун, тамоми қарорҳои судҳои Фаронса бояд ба таври ройгон ва дар формати мошинхонондашаванда дастрас бошанд. Платформаи "Doctrine.fr" яке аз пешрафтатарин воситаҳои зеҳни сунъӣ дар Аврупо барои таҳлили қонунгузорӣ ва амалияи судӣ мебошад. Ин платформа тавассути алгоритмҳои NLP ба ҳуқуқшиносон ва олимон имкон медиҳад, ки тамоюлҳои судиро пайгирӣ ва стратегияи беҳтарини мурофиавиро интихоб кунанд. Ин таҷриба нишон медиҳад, ки "додаҳои кушода" худ ба худ ба рушди илм ва тиҷорати ҳуқуқӣ мусоидат мекунад.

Нидерланд дар сатҳи аврупоӣ бо таҳқиқоти байнисоҳавии худ дар пайвандгоҳи ҳуқуқ ва технология фарқ мекунад. Институти Тилбург оид ба ҳуқуқ, технология ва ҷомеа (TILT) яке аз марказҳои пешбари ҷаҳонӣ дар таҳқиқоти байнисоҳавӣ оид ба зеҳни сунъӣ ва ҳуқуқ мебошад. Тадқиқот дар ин марказ ба масъалаҳои ахлоқии зеҳни сунъӣ, ҳифзи додаҳо ва танзими ҳуқуқии робототехника равона шудааст. Нидерланд яке аз аввалин кишварҳоест, ки лоиҳаи "e-Court" (суди рақамӣ)-ро амалӣ намуд. Ин низоми пурраи рақамии ҳалли баҳсҳои маданӣ имкон медиҳад, ки раванди судӣ бидуни иштироки ҷисмонии тарафҳо, танҳо тавассути мубодилаи ҳуҷҷатҳои рақамӣ ва алгоритмҳои ҳалли баҳс анҷом дода шавад.

Эстония ҳамчун яке аз давлатҳои пешрафтатарини рақамӣ дар ҷаҳон аз соли 2019 озмоиши "судяи робот"-ро барои парвандаҳои хурди молиявӣ оғоз кардааст. Дар доираи лоиҳаи муштараки Вазорати адлия ва Донишгоҳи Тарту низоми зеҳни сунъӣ барои ҳалли баҳсҳои молиявӣ бо маблағи 7000 евро тарҳрезӣ шудааст. Тарафҳо ҳуҷҷатҳоро ба платформа бор мекунанд ва зеҳни сунъӣ қарори ибтидоӣ қабул мекунад, ки он танҳо дар сурати эътирози тарафҳо ба судя-инсон барои тафтиши такрорӣ ирсол мешавад. Ин таҷриба барои таҳқиқоти илмии ҳуқуқӣ маводи амалии беназир фароҳам меорад. Низоми идоракунии электронии парвандаҳо "e-File" имкон медиҳад, ки тамоми раванди судӣ, аз пешниҳоди ариза то иҷрои ҳалнома, ба таври комил рақамӣ идора шавад. Муҳимтар аз ҳама, додаҳои ҷамъоваришуда дар "e-File" ба таври бешахсият барои таҳлили илмӣ ва такмили қонунгузорӣ дастрас мебошанд, ки ин модели беҳтарини "ҳуқуқи далелмеҳвар" (Evidence-based Law) ба ҳисоб меравад.

Дар кишварҳои ИДМ Русия пешсаф аст. Лоиҳаи миллии "Иқтисоди рақамӣ" самти "Танзими меъёрии рақамӣ"-ро дар бар мегирад. Дар Академияи давлатии ҳуқуқии Маскав озмоишгоҳи "Технологияи ҳуқуқӣ" амал мекунад, ки ба таҳлили додаҳои бузург дар қонунгузорӣ машғул аст. Дар Қазоқистон бошад, дар доираи платформаи "Пулти зеҳнӣ (Smart Bridge)" шаҳодатномаҳои рақамӣ ва шартномаҳои зеҳнӣ ҷорӣ шудаанд, ки маводи зиёди таҷрибавӣ барои таҳқиқоти илмӣ фароҳам меорад.

Тоҷикистон дар самти рақамикунонии хизматрасониҳои давлатӣ тавассути низоми "e-Government" ва Пойгоҳи марказии иттилооти ҳуқуқии "Адлия" ба муваффақиятҳои назаррас ноил гардидааст. Ин махзан дастрасии мутахассисонро ба санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ осон намуд. Аммо, аз диди илми ҳуқуқшиносӣ ин платформа бештар функсияи иттилоотӣ дорад, на таҳлилӣ.

Бо назардошти таҳлили ба анҷом расонидашуда дар рақамикунонии илми ҳуқуқшиносӣ мушкилоти асосии зерин мавҷуданд:

- Кулли таҳқиқоти диссертатсионӣ ба усулҳои шарҳи мантиқӣ-ҳуқуқӣ ва муқоисавӣ-таърихӣ такя мекунанд. Усулҳои миқдорӣ (квантитативӣ) дар ҳуқуқшиносӣ қариб истифода намешаванд.

- Нарасидани мутахассисоне, ки ҳам дар соҳаи ҳуқуқшиносӣ ва ҳам дар соҳаи технологияҳои иттилоотӣ дониши амиқ дошта бошанд. Дар муассисаҳои таҳсилоти олии касбӣ фанни "Ҳуқуқи рақамӣ ва технологияи ҳуқуқӣ" ворид нашудааст.

- Сарфи назар аз мавҷудияти низоми "Адлия", амалияи судӣ, омори ҳуқуқӣ ва маълумот оид ба иҷрои қонунҳо дар формати мошинхонондашаванда (machine-readable) ва ба таври оммавӣ дастрас нестанд. Ин имкони татбиқи технологияи Big Data-ро маҳдуд месозад.

Бо назардошти таҳлили таҷрибаи байналмилалӣ ва хусусиятҳои низоми ҳуқуқии миллӣ, модели зерини татбиқ пешниҳод мешавад:

1. Ташаккули низоми иттилоотии кушод (Open Legal Data). Зарур аст, ки Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ якҷоя бо Вазорати адлия ва Суди Олӣ лоиҳаи “Интерфейси барномасозии ҳуқуқӣ” (Legal AP)-ро оғоз намояд. Ин платформа бояд имконият диҳад, ки маълумоти бешахсияти судӣ, омор ва матнҳои қонунҳо ба таври худкор барои таҳлили илмӣ боргирӣ шаванд. Таҷрибаи ИМА дар самти "CourtListener" метавонад намуна бошад.

2. Таъсиси озмоишгоҳи " Технологияи ҳуқуқӣ ва ҳуқуқи рақамӣ " дар назди Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ. Вазифаҳои асосии он коркарди алгоритмҳои таҳлили матни қонунҳо барои муайян кардани мухолифат ва экспертизаи зиддикоррупсионии лоиҳаҳои қонунҳо, моделсозии компютерии оқибатҳои қабули санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ. гузаронидани экспертизаи рақамии лоиҳаҳои қонунҳо бояд шавад.

3. Модернизатсияи раванди таълим ва илм тавассути таҳия ва ҷорӣ намудани ихтисоси нави "Ҳуқуқшиносии рақамӣ ва таҳлили ҳуқуқӣ", ба феҳристи ихтисосҳои илмӣ ворид намудани самти "Технологияҳои иттилоотӣ дар ҳуқуқ", гузаронидани семинарҳои доимӣ барои кормандони суд, прокуратура ва адвокатура оид ба воситаҳои рақамии таҳлили ҳуқуқӣ.

4. Ҳамкории байналмилалӣ. Пешниҳод мешавад, ки бо донишгоҳи Тсинхуаи Чин дар самти таҳлили автоматӣ ва бо Академияи ҳуқуқи Сингапур дар самти сохтани платформаҳо ҳамкорӣ густариш дода шавад. Инчунин истифодаи таҷрибаи кишварҳои ИДМ, бахусус Русия ва Қазоқистон дар самти мутобиқсозии низоми ҳуқуқӣ ба шароити рақамӣ муфид хоҳад буд.

Хулоса, рақамикунонии илми ҳуқуқшиносӣ дар Тоҷикистон на танҳо як раванди технологӣ, балки як зарурати объективӣ барои таъмини сифати қонунгузорӣ ва волоияти қонун мебошад. Ҳуқуқшиноси оянда на танҳо донандаи матни қонун, балки таҳлилгари додаҳои ҳуқуқӣ хоҳад буд. Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ ҳамчун муассисаи пешбари илмии кишвар, бояд дар маркази ин тағйирот қарор гирад. Татбиқи тавсияҳои пешниҳодшуда ба Тоҷикистон имкон медиҳад, ки дар ҳавзаи илми ҳуқуқшиносӣ ба сатҳи давлатҳои пешрафта баробар шавад.

САНГИНЗОДА Д.Ш. – муовини директори Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ оид ба корҳои илмӣ ва таълимӣ, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор.