Мо дар арафаи ҷашни 32 солгарди қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон қарор дорем. Давоми 32 соли амали Конститутсия дар таърихи навини давлатдории тоҷикон дигаргуниҳои зиёде ба амал омаданд. Тоҷикистон таҳти амали меъёрҳои волои Конститусия ба дастовардҳои назаррас ноил гардид. Яке аз ин дастовардҳо сулҳу ваҳдати миллӣ, оромӣ ва ҳаёти осоишта дар ҷумҳурӣ бошад, дигар дастовард, оғоз намудани марҳилаи нави созандагию ободонӣ дар кишвар аз сохтани роҳҳо ва нерӯгоҳҳои пуриқтидор аст. Махсусан кушодани роҳҳои байналмилалӣ дар дохили ҷумҳури мардуми кишварро бо ҳам наздик намуда, барои ваҳдати миллӣ замина ба вуҷуд овард. Дар ин замина қабули Конститутсия барои мо маънои лаҳзаи тақдири хешро бо дасти худ гирифтанро дошта, моро барои дарк намудани масъулияти давлатдории миллӣ, эҳё ва мавриди амал қарор додани падида ва ниҳодҳои давлатдории куҳанбунёди ориёӣ раҳнамун месозад.

Аз як ҷониб Конститутсия ҳанӯз дар лаҳзаи қабул даҳҳо падидаҳои миллии давлатдории ориёӣ-тоҷикиро гирифта, дар натиҷаи тағйироту иловаҳое, ки давоми раъйпурсиҳо аз 26 сентябри соли 1999, 22 июни соли 2003 ва 22 майи соли 2016 ба Конститутсия ворид карда шуданд, як қатор падидаҳои дигари ҳуқук ва давлатдории миллиро қабул ва дар натиҷа меъёрҳои конститутсионӣ на танҳо ба талаботи руз мувофиқу мутобиқ гардонида шуд, балки он бештар бо дарбаргирии падидаҳои миллӣ барои ифода намудани манфиатҳои миллӣ созгор гардид.

Баҳри шиносоӣ ва дарки беҳтари манфиатҳои миллӣ мо ба таърихи давлатдории тоҷикон назар меандозем. Ин андеша моро водор намуд, то ба гузаштаи таърихӣ назар андохта, таҷрибаи андухтаи миллатро бори дигар таҳлилу дарк намоем, ки гузаштагони мо – ҳангоми баррасии масоили давлатдорӣ чӣ гуна амал мекарданд, кадом паҳлӯи масъаларо ба назар мегирифтанд, чӣ гуна асоснок мекарданд ва чӣ гуна амалӣ мекарданд. Барои мо таҷрибаи давлатдории гузашта, роҳу усулҳои таҳия ва баррасии масоили халталаб муҳим ба назар мерасад.

Таҳлили воқеъият ва таълимоти мутафаккирони тоҷик дар бораи ҷомеа, ҳокимият, давлат, ҳуқуқ ва қонунгузорӣ, падидаҳои ҳуқуқӣ ва давлатдории тоҷикон гувохи он андешаҳое мебошанд, ки ғоя ва меъёру падидаҳои конститутсионӣ ва конститутсионализм дар Тоҷикистони таърихӣ аз қадим вуҷуд доштанд. Ориёиёни бостон - ниёгони миллати тоҷик яке аз халқиятҳои қадимтарини ҷаҳон буда, таърихи тулонии фарҳангӣ ва давлатдории миллиро доранд. Тибқи иттилооти сарчашмаҳои гуногун ва ҳафриётҳои бостоншосӣ таърихи давлатдории тоҷикон беш аз панҷ ҳазорсоларо дар бар мегирад. Ин сарчашмаҳо далели рушди суннат, ғоя ва падидаҳои давлатдорӣ низ мебошанд, чунки пайдоиши давлат бо як қатор тағйиротҳои сифатию миқдории рушди халқ вобаста аст, ки дар заминаи онҳо як миллат метавонад то дараҷаи шинохти манфиатҳои умумӣ, дарки ҳуқуқ, масъулият, ҳифзи ҳудуд ва ташкили тартиботи оммавӣ бирасад.

Андеша, падида ва ғояҳои давлатӣ дар таърихи ориёиҳо ва тоҷикон низ хеле барвақт ба вуҷуд омада, заминаи рушди давлатдории тоҷикон буданд. Таъсиси давлатдорӣ бо таҷзияи мақомоти давлатӣ, аз ҷумла мақомоти артиш, мақомоти адолати судӣ, Боргоҳи Дод, мавҷудияти мақомоти адолати судие, ки Ҳокимияти давлатӣ – махсусан роҳбари давлатро маҳдуд мекард, инчунин, мавҷудияти табақаи муҳаддисон, муҷтаҳидон, фақеҳон, ки таълимоти ҳуқуқи исломиро таҳия менамуданд, ин падидаҳо низ падидаҳои конститутсионализм буда, қабули Эъломияи ҳуқуқи башар аз ҷониби Куруши Кабир, Эътирофи Авесто ва Қурон ҳамчун сарчашмаи ҳуқуқ, мавҷудияти Шӯрои давлатӣ, ки дар баъзе марҳилаҳои давлатдории ниёгони мо, қарорҳояш қатъӣ буда, дар марҳилаҳои дигар хислати тавсиявӣ доштанд, Тузукҳои Темур, Низомнома оид ба идоракунии кишвари Туркистон дар онҳо самт ва соҳаҳои ҳаёт танзим гардида, сарвари давлат (яъне давлат) низ тибқи онҳо амал мекард, санадҳои эътибори волои ҳуқуқидошта мебошанд. Вобаста ба хусусиятҳои ҷомеаи ҳамонрӯза, ин ниҳодҳо ҳокимиятро маҳдуд сохта, тибқи қонуни амалкунанда фаъолият бурданро талаб мекарданд. Аз ин сабаб, ғояҳои конститутсионализм барои мо бегона набуда, таҳаввулоти тадриҷӣ метавонист моро ба пайроҳаи рушди конститутсионӣ оварад, ки ин масъаларо Инқилоби октябрии Русия ва минбаъд сентябрии Бухоро ҳал намуд.

Хушбахтона ниёгони мо аз оғози давлатдории худ, ки шаҳодати созандагӣ ва эҷодкории онҳо буд, кушиш ба харҷ доданд, то дар самтҳои гуногуни ҳаёту фаъолият, афкори бикр ва таълимоти куллӣ ба вуҷуд оваранд ва дар раванди дар амалия ҷорӣ намудани афкори худ гомҳои бузург бардоранд.

Тоҷикон ҳамчун миллати мутамаддин таҷрибаи тулонии давлатдорӣ доранд. Ба андешаи мо, таҷрибаи давлатдории тоҷикон ба таври комил аксари ғоя ва падидаҳои муосири конститутсиониро дар бар мегирад.

Яке аз ниҳодҳои конститутсионӣ – ниҳоди сарвари давлат аст. Дар таърихи тоҷикон ин ниҳод бо ном ва мақоми гуногун арзи вуҷуд дошт. Сарвари давлат бо истилоҳи Шоҳ, шоҳаншоҳ, Халифа, малик, амир, қоиммақом, бек, хон ва ғайра ҳар яке мақоми расмӣ ва реалиро дар ҷомеа доштанд. Мақоми ҳуқуқии ниҳоди сарвари давлат, салоҳият, вазифа, масъулияти он тибқи қонунгузории амалкунанда танзим карда мешуд.

Дар таърихи давлатдории тоҷикон на танҳо меросбарии ҳокимият, балки интихоби будани ишғоли мансаби олии давлатӣ низ собиқаи худро дорад. Минбаъд дар давраи исломии рушд, падидаи байъат ба вуҷуд омад, ки ашрофони маҳаллию марказӣ, пешвоён ва ҳокимони вилоятҳо бояд бо роҳи байъат садоқати худро изҳор менамуданд. Ин амалан эътирофи ҳокимият аз ҷониби раийат ё интихоби сарвар буд. Масалан, байъат накардани як ҳокими Сурия – Уммавиҳо чи гуна сабаби ҷангҳо дар Халифат гардид, ҳама огаҳӣ дорем.

Аз ҷониби дигар, тоҷ, минбар ва хутба се атрибути сарвари давлат дар давраи ислом мақоми махсусро гирифт, ки онро ҳатто васияти халифа ва ё амир иваз карда наметавонист. Масалан, дар хутба нагирифтани номи сарвари давлат маънои азли уро аз вазифа дошт, яъне ин амал танҳо ҳангоми вафоти сарвари давлат ва ё аз вазифа озод гаштани ӯ воқеъ мегардид.

Ишғоли мансаби олии давлатӣ бо роҳҳои гуногун ба амал меомад. Бо роҳи меросгирӣ, бо роҳи ҷанг, бо роҳи интихоб намудан. Новобаста аз якумра будани ишғоли мансаб, падидаи истеъфои шоҳ ва даст кашидан аз мансаб низ дар таърихи давлатдориҳои таърихии тоҷикон ба мушоҳида мерасад. Мумкин аз мансаби сарвари давлат даст кашидани якчанд нафар Каёниён – аввалин намудани бо ихтиёри худ аз вазифа рафтани мансабдори олии давлатӣ бошад. Таҳияи тартиби истеъфои сарвари давлат яке аз дастовардҳои давлатдории таърихии тоҷикон мебошад.

Падидаи дигаре, ки намунаи таъсиси парламентаризм дар ҷаҳон гаштааст, таъсиси мақомоти машваратӣ ва таҳиясозандаи қарорҳои давлатӣ мебошад, ки дар таърихи тоҷикон бо номҳои гуногун маълуму машҳур мебошанд. ("Анҷуман", "Шӯрои ҳафтнафара", Шӯрои ашрофон", "Шӯрои руҳониён", "Шӯрои давлатӣ", "Қурултой", "Шурои бузург" ва "Шурои хурд", инчунин мансабҳои "надимон", "мушовирон" ва ғайра маълум ва машҳур буданд). Шӯрои давлатии (шурои хирадмандон) Ҳахоманишиҳо, Шӯрои ашрофу руҳониёни Парфиҳо ё Паҳлавиҳо, Надимони амири Сомониён, Идораи дастаҷамъии Хоразмшоҳиён, қурултойи муғул ва Шӯро дар давраи Темуриён ва ғайра, мақоме буданд, ки дастаҷамъӣ масоили пешомадаро баррасӣ мекарданд, яъне қонунгузорӣ мекарданд ва танҳо дар сурати розигӣ додани шоҳ ин ҳуҷҷат мавриди амал қарор мегирифт. Ҳарчанд мақоми қонунгузории муосири тоҷик дар Конститутсия зикр гардида, ваколатҳои гуногунро дорост, вале мақсади асосии таъсиси он ҳалли масоили пешомадаи миллат бо роҳи қонунгузорист. Қонунҳои қабулнамудаи мақомоти қонунгузорӣ ҳатман бояд бо розигии Сарвари кишвар мавриди амал қарор мегирад.

Принсипҳои фаъолият, таъсис, мазмуни фаъолият, тайиноти ин муассисаҳои машваратӣ ва мансабдорон ба анҷуман ва Маҷлиси Олии ҶТ баъзе шабоҳатҳо доранд. Бесабаб нест, ки Мақомоти олии ҳокимияти давлатии давраи шуравӣ "Шӯрои олӣ" ва дар маҳаллҳо Шуроҳои маҳаллӣ номида мешуданд. Албатта, дар асл онҳо аз ҳамдигар тафовути зиёд ҳам доштанд, вале таҳаввулоти минбаъда метавонист рушди ин ниҳодҳоро то ба таъсиси мақомоти намояндагӣ оварда расонад. Принсипи қабули қарор дар асоси ба назар гирифтани манфиати миллату давлат ва созиши умумии тарафҳо ба ҳамаи онҳо хос буд.

Тартиби расмигардонии қонун ва ё қарор, ки мақомоти давлатӣ қабул менамуд ва Сарвари давлат онро тасдиқ ва ба қонун ва ё қарори расмӣ табдил медод, имрӯз заминаи конститутсионӣ пайдо кардааст, ки дар фаъолияти Шуроҳои қадимтарин низ дида мешуд, ки лоиҳаи қарору қонунро Шурои давлатӣ таҳия ва қабул, Шоҳ ва ё Амир онро тасдиқ ва интишор менамуд.

Дар таърихии афкори сиёсию ҳуқуқии халқи тоҷик инчунин кушиши аз тариқи илмию назариявӣ таҳия намудани таълимот оид ба ҳокимияти дастаҷамъӣ дар асарҳои мутафаккирони тоҷик, аз ҷумла Абунасри Форобӣ ба назар мерасад. Абунасри Форобӣ шахсеро лоиқи сарварии давлат (Имом) мешуморад, ки ба 24 талаботи гузошташуда ҷавобгуй бошад. Минбаъд онро то ба 12 шарт маҳдуд менамояд. Вале дар сурати пайдо нашудани чунин фард, гузаштан ба идоракунии дастаҷамъӣ, яъне интихоби якчанд нафар ки ҳар яке ба як ё якчанд шарт ҷавобгуй ҳастанд тавсия менамояд. Дар Конститутсия ва қонунҳои конститутсионии амалкунанда талабот, шарт ва салоҳиятҳои Сарвари давлат ба таври мушаххас муқаррар шудааст, дар он таҷрибаи давлатдориҳои пешин ба назар гирифта шудааст.

Аҷибаш он аст, ки Хоразмшоҳиён баръакс, ба ҷои мансаби "Вазири Бузург" Шуро иборат аз чанд нафар амалдорони давлатиро таъсис доданд, ки мақомоти дастаҷамъию демократӣ ба шумор мерафт, ҳарчанд дар вазъияте таъсис гардида буд, ки ба манфиати ҷомеа набуд.

Тоҷикон яке аз миллатҳои қадимие мебошанд, ки чандин мақомот, мансаб ва принсипҳои давлатию идоракуниро кашф ва дар таърихи худ мавриди истифода қарор додаанд.

Ба масъалаи имрӯз баргардем, Конститутсия санади олии давлати соҳибихтиёр мебошад. Мақсади миллати тоҷикро барои соҳибихтиёрӣ Конститутсия дар моддаи якуми худ таҷассум кардааст. Соҳибихтиёр будан шарафест, ки на ба ҳар миллат насиб мегардад. Пеш аз ҳама, давлат як ташкилоти миллист ва он бояд барои таъмину ҳифзи манфиати миллати асосӣ хизмат намояд. Рисолати давлат дар ҳамин аст. Аз ҳамин ҷост, ки миллатҳое, ки худшиносиашон баланд аст, ҳамеша кушиш доранд, то давлати соҳибистиқлол дошта бошанд то ормонҳои миллии худро ба воситаи он таъмину ҳифз намоянд.

Дар бораи ин орзую талоши халқи тоҷику тоҷикистониён ҷои шакку шубҳа нест, чунки саҳифаҳои муборизаи миллӣ бар зидди аҷнабиён аз қаҳрамониҳои Шераку Томирис, Спитамену Темурмалик ва дигарон баёнгари онанд, ки миллати тоҷик ҳамеша кушиш дошт, то соҳибихтиёр бошад ва ватани худро обод намояд. Ҳатто бузургони миллати тоҷик новобаста аз он, ки барои паҳн намудани дини ислом хизматҳои бузурге карданд, кушиш доштанд то дин ва ватани худро обод нигоҳ доранд. Дар бораи Тоҳириёну Саффориён аввалин сулола - сарварони ҳаракати миллӣ барои таъсиси як давлати мустақили тоҷикон низ таърих гувоҳӣ медиҳад. Андешаҳои миллӣ маҳз аз ҷониби ин ду сулола эҳё, дастгирӣ, ташаккул дода шуданд, ки онро минбаъд Сомониён рушду тараққӣ дода ба дараҷаи ниҳоии он – давлатдории миллии соҳибистиқлол бо эҳёи тамоми падидаҳои таълимоту ниҳодҳои давлатдории ориёӣ –тоҷикӣ расониданд. Маҳз аз ҳамин сабаб давлатдории Сомониён дар таърихи миллат "давраи тиллоӣ" ном гирифтааст.

Ин се сулола ва махсусан Сомониён баъд аз футуҳоти ислом аввалин давлатҳи миллиро таъсис дода, аввалин маротиба забони тоҷикиро ба ҳайси забони расмӣ мавриди амал қарор доданд, ки ин падида дар Конститутсияи муосири тоҷик низ дар моддаи дуюми он зикр шудааст. Забони миллат яке аз нишонаҳои муҳими миллат, воситаи ташаккулдиҳандаи фарҳанги пешрафта ва муаррифгари он мебошад. Беҳуда нест, ки маорифпарварону бузургони аврупоӣ мисли Гёте ҳангоме ки Хайёму Ҳофизро ба забони форсӣ хонданд, беихтиёр ба ин бузургон ва миллати мо баҳои баланд дода буданд.

Конститутсия ҷомеаи кишварро ҳамчун ҷомеаи адолатпарвар эътироф намуда, орзуву ормони миллати тоҷикро амалӣ намудааст. Мафҳуми «Ҷомеаи адолатпарвар», ки дар Дебочаи Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дарҷ гардидааст андешаест, ки дар садҳо байту ғазал ва асарҳои насрии мутафаккирони тоҷик таҳлилу баррасӣ шудааст.

"Бани одам аъзои якдигаранд,

ки дар офариниш зи як гавҳаранд,

Чу узверо ба дард оварад рузгор,

Дигар узвҳоро намонад қарор, ки ҷамъбасти тафаккури гуманистонаи миллати тоҷик аст. Яъне мафҳуми дар Дебочаи Конститутсияи мо инъикосгардида, сухани хушку холӣ набуда, андешаест амиқ ва аз қаъри дилҳои фарзонафарзандони миллати тоҷик берун омадааст.

Ҳамин тариқ, таҷрибаи давлатдории тоҷикон дар Конститусияи амалкунандаи Ҷумҳурии Тоҷикистон ба таври кофӣ муқаррар гардида, он барои такомули идоракунӣ ва қонунгузории кишвари мо дар оянда низ хизмати босазо карда метавонад.

Буризода Эмомалӣ Бозор – доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор, мудири шуъбаи таърихи давлат ва ҳуқуқи Институти давлат ва ҳуқӯки Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон;

Эмомализода Наврӯз Эмомалӣ – номзади илмҳои ҳуқуқшиносӣ, Судяи суди иқтисодии вилояти Суғд

Адабиёт:

1. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон. –Душанбе: Ганҷ, 2016. – 136 с.

2. Буризода Э.Б. Таърихи давлат ва ҳуқуки Тоҷикистон. Қсми аввал. –Душанбе: Хирадмандон, 2020. -260 с.

3. Буризода э.Б., Одиназода Р.С., Мирзозода Н.Д. Судебные и квазисудебные институцты в истории таджикской государственности.Изменненное и дополненное 2-е издание. –Душанбе: Ирфон, 2026. –576 с.

4. Винсент А. Теории государства / Пер. с анлг., Х.Башария. – Тегеран, 1371. – С.123-181. (на перс. яз.).

5. Имомов А. Волоияти Конститутсия ва мавқеи он дар низоми қонун-гузорӣ // Ахбори Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон. Сил.: фаосафа ва ҳуқуқ.–Душанбе, 2010. №2. – 187 с. – С.136-144.

6. Лассаль Ф. О сущности конституции. Речь первая / Государственный строй. – СПб,1906. Кн.1.

7. Хакимов Ш.К. Конституционализм. Парламентаризм. Референдум: теоретические предпосылки и проблемы методологии исследования. – Душанбе: Бухоро, 2018.

8. Шайо А. Самоограничение власти. Краткий курс конституционализма. – М,1999.