Ҳар як давлати соҳибистиқлол барои рушди иқтисодиёташ ба меъёрҳои ҳуқуқии танзимнамоӣ ниёз дорад. Дар Тоҷикистон ин қоидаҳоро асосан Конститутсия – санади олии ҳуқуқӣ, ки соли 1994 бо роҳи раъйпурсии умумихалқӣ қабул шуда буд, муайян кардааст. Маҳз ҳамин санад дар таърихи навини кишвар бори аввал ба шаҳрвандон ҳуқуқ дод, ки озодона ба фаъолияти иқтисодӣ ва соҳибкорӣ машғул шаванд.

Имрӯз, вақте ки мо 35-юмин солгарди Истиқлолияти давлатӣ ва 32-юмин соли қабули Конститутсияро таҷлил мекунем, дидан мумкин аст, ки соҳибкорӣ аз як орзуи оддӣ ба як бахши муҳими иқтисоди миллӣ табдил ёфтааст. Тавре Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар мулоқот бо соҳибкорону сармоягузорон аз 14 октябри соли 2026 таъкид намуданд: «Рӯзи соҳибкорон рамзи эътирофи заҳмати шахсоне мебошад, ки бо ташаббус ва сармояи худ корхонаҳои истеҳсолӣ бунёд мекунанд, ҷойи кор таъсис медиҳанд, молу маҳсулоти рақобатнок истеҳсол менамоянд, хизматрасониро ба роҳ мемонанд ва дар рушду пешрафти давлат саҳм мегузоранд». Ин гуфтори Пешвои миллат дар бораи Рӯзи соҳибкорон пурра инъикоси амалии моддаи 12 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошад, ки тибқи он давлат озодии фаъолияти иқтисодӣ, соҳибкорӣ ва ҳифзи баробарҳуқуқии ҳамаи шаклҳои моликияти хусусиро кафолат медиҳад.

Маҳз ҳамин кафолатҳои конститутсионӣ заминаи ҳуқуқиро фароҳам меоваранд, ки соҳибкорон бо ташаббус ва сармояи худ корхонаҳои истеҳсолӣ бунёд намуда, ҷойҳои нави корӣ таъсис диҳанд, маҳсулоти рақобатнок истеҳсол намоянд ва дар рушду пешрафти давлат саҳми арзандаи худро гузоранд.

Пешвои миллат дар суханронии худ инчунин таъкид карданд: «Давлати соҳибистиқлоли Тоҷикистон аз рӯзҳои аввали гузариш ба муносибатҳои бозорӣ моликияти хусусӣ, озодии фаъолияти соҳибкорӣ ва рақобати солимро ҳамчун асосҳои муҳимми рушди иқтисоди миллӣ эътироф намуд». Ин маънои онро дорад, ки шаҳрванд ҳуқуқ доред тиҷорати худро оғоз кунад, мол истеҳсол намоед ё хизмат расонед. Давлат дар навбати худ уҳдадор аст, ки ҳуқуқи онҳоро ҳимоя карда, барои ҳамаи шаклҳои моликият шароити баробар фароҳам оварад. Ба ибораи дигар, Конститутсия ба соҳибкорон заминаи боэътимоди ҳуқуқӣ бахшида, онҳоро аз дахолати беасоси мақомотҳо муҳофизат мекунад.

Роҳи соҳибкорӣ дар Тоҷикистон осон набуд ва онро метавонем ба чор давраи асосӣ ҷудо мекунанд, ки ҳар яке хусусиятҳои худро дорад:

Давраи якум - солҳои 1991–1998, яъне давраи гузариш ва ташаккули заминаҳо. Ин давра бо мушкилоти зиёди сиёсиву иқтисодӣ, ҷанги шаҳрвандӣ ва гузариш аз низоми фармондеҳиву маъмурӣ ба муносибатҳои бозорӣ ҳамроҳ буд. Дар ин вақт соҳибкорӣ танҳо ба воя мерасид ва таъсири ниҳодҳои ғайрирасмӣ ба фазои соҳибкорӣ бештар буд. Бо вуҷуди ин, маҳз ҳамин солҳо заминаи ҳуқуқии соҳибкорӣ – аз ҷумла Қонуни соли 1991 «Дар бораи фаъолияти соҳибкорӣ» ва Конститутсияи соли 1994 гузошта шуд. Ин давраро метавон «давраи ташаккули заминаҳои ҳуқуқӣ» номид.

Давраи дуюм - солҳои 1999–2005, яъне давраи ташаккули ниҳодӣ. Ин давра бо ташаккули низоми муносибатҳои бозорӣ, хусусигардонии моликияти давлатӣ ва таъсиси ниҳодҳои дастгирии соҳибкорӣ хос аст. Дар ин давра мақомоти ваколатдор таъсис дода шуд ва қонунгузории соҳибкорӣ вобаста ба дастгирии фаъолияти соҳибкорӣ ташаккул ёфт. Ин марҳиларо метавон «марҳилаи ташаккули ниҳодӣ дастгирии давлатии соҳибкорӣ» номид, зеро маҳз дар ҳамин давра ниҳодҳои асосии дастгирӣ ба вуҷуд омаданд.

Давраи сеюм - солҳои 2006–2024, яъне давраи рушди босуръат ва ислоҳоти фазои сармоягузорӣ. Ин давра тӯлонӣ ва пурсамартарин давраи рушди соҳибкорӣ дар Тоҷикистон мебошад. Он бо таваҷҷуҳи бештари давлат ба рушди соҳибкорӣ, соддагардонии тартиби бақайдгирӣ ва иҷозатномадиҳӣ, коҳиш додани санҷишҳои фаъолияти соҳибкорӣ ва фароҳам овардани фазои мусоид барои соҳибкорон хос аст. Дар ин давра ислоҳоти зиёде амалӣ гардиданд, ки мақсади асосии онҳо кам кардани бори маъмурӣ ба соҳибкорон ва беҳтар намудани фазои сармоягузорӣ буд. Барои он ки бозор солим фаъолият кунад, танҳо қонунҳои иҷозатдиҳанда кифоя нест. Бинобар ин, соли 2017 Қонун «Дар бораи ҳимояи рақобат» қабул шуд. Ин қонун аз он ҳимоят мекунад, ки як ширкати калон бозорро инҳисор накунад ва ба соҳибкорони хурд монеа эҷод нанамояд. Муайян карда шудааст, ки агар ҳиссаи як ширкат дар бозор аз 35 фоиз зиёд бошад, он метавонад мавқеи ҳукмфармо дошта бошад ва бояд ба рақибон имконият диҳад.

Давраи чорум - аз соли 2025 инҷониб, яъне давраи нави рушди инноватсионӣ ва соҳибкории рақамӣ. Аз соли 2025 марҳалаи нави рушди соҳибкорӣ дар Тоҷикистон оғоз гардид, ки онро метавон «давраи рушди инноватсионӣ ва соҳибкории рақамӣ» номид. Ин давра бо таваҷҷуҳи бештар ба саноатикунонии босуръат, иқтисоди рақамӣ, зеҳни сунъӣ ва ҷалби сармояи хориҷӣ хос аст. Соли 2025 Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи сармоя ва ҳавасмандгардонии фаъолияти сармоягузорӣ» қабул ва Стратегияи ҷалби сармоя барои давраи то соли 2040 тасдиқ гардид.

Натиҷаҳои ин давра дар рақамҳо аён аст. Тавре дар суханронии Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон қайд гардид, дар замони соҳибистиқлолӣ аз ҷониби соҳибкорону шахсони саховатпешаи кишвар зиёда аз 3300 корхонаву коргоҳи саноатӣ, беш аз 4300 иншооти соҳаи маориф, 2200 иншооти тандурустӣ, 2080 майдончаи варзиш ва 5100 иншооти хизматрасонӣ бунёду навсозӣ ва ба истифода дода шудааст. Бо саҳми онҳо 15 ҳазор километр роҳҳои маҳаллӣ азнавсозӣ ва 734 пул бунёд гардидааст. Дар 25 соли охир аз ҷониби соҳибкорон зиёда аз 4 миллион ҷойи корӣ таъсис дода шудааст. Танҳо дар солҳои 2019–2025 беш аз 2600 корхонаи саноатӣ бо зиёда аз 87 ҳазор ҷойи корӣ бунёд карда шудааст. Имрӯз ҳиссаи бахши хусусӣ ҳам дар маҷмуи маҳсулоти дохилӣ ва ҳам дар таъмин намудани шуғли аҳолӣ 70 фоизро ташкил медиҳад. Беш аз 80 фоизи даромадҳои андозӣ ба буҷети давлатро бахши хусусӣ ташкил медиҳад. Ҳоло дар мамлакат 395 ҳазор субъекти соҳибкорӣ фаъолият дошта, шумораи онҳо нисбат ба ҳамин давраи соли гузашта 20 ҳазор зиёд гардидааст.

Дар ин давра ҳадафҳои стратегии давлат ба таври возеҳ муайян шудаанд: то соли 2030 расонидани шумораи субъектҳои соҳибкорӣ на кам аз 500 ҳазор, ду баробар зиёд кардани содироти маҳсулоти коркардшуда ва расонидани ҳиссаи қарзҳои ба истеҳсолот равонагардида дар сандуқи қарзии низоми бонкӣ ба беш аз 40 фоиз. Соли 2025 ҳаҷми маҷмуи маҳсулоти дохилии кишвар ба 177 миллиард сомонӣ расида, рушди воқеии иқтисодӣ 8,4 фоизро ташкил дод. Дар нуҳ моҳи соли 2026 низ суръати рушди иқтисоди миллӣ 8,3 фоиз таъмин гардид. Ҳаҷми содирот дар нуҳ моҳи соли 2026 нисбат ба ҳамин давраи соли гузашта 18,4 фоиз афзоиш ёфт. Шумораи ҳуҷҷатҳои иҷозатдиҳӣ аз 280 ба 164 кам карда шуд. Инчунин, мораторияҳо ба санҷишҳои фаъолияти соҳибкорӣ ҷорӣ гардиданд, ки ба пешгирӣ кардани санҷишҳои беасосу такрорӣ равона шуда буданд.

Дар самти дастгирии молиявӣ низ тадбирҳои нав андешида шуданд. Бо қарори Ҳукумати мамлакат Фонди кафолати қарзҳо таъсис дода шуд, ки қарзи лоиҳаҳои истеҳсолии соҳибкории хурду миёнаро кафолат медиҳад. Дар даҳ соли охир аз ҷониби ташкилотҳои қарзии молиявӣ ба иқтисоди кишвар 143 миллиард сомонӣ қарз дода шудааст. Танҳо дар соли 2025 ҳаҷми қарзҳои додашуда ба 30 миллиард сомонӣ расида, нисбат ба соли қаблӣ 22 фоиз афзоиш ёфтааст. Дар нуҳ моҳи соли ҷорӣ ташкилотҳои қарзии молиявӣ ба зиёда аз 5 миллион қарзгиранда ба маблағи умумии 26,8 миллиард сомонӣ қарз додаанд. Дар ин давра ҳиссаи қарзҳои ба соҳаҳои истеҳсолӣ равонашуда дар ҳаҷми умумии қарзҳои додашуда 27 фоизро ташкил додааст.

Дар самти андоз низ ислоҳот идома дорад. Бо Фармони Президенти мамлакат аз 10-уми январи соли 2025 ба ҳама намудҳои санҷиши фаъолияти субъектҳои соҳибкорӣ, ба истиснои санҷишҳои мақомоти андоз, то 1-уми январи соли 2027 мораторий эълон шудааст. Ин мораторий, ки дар доираи сиёсати давлатии дастгирии соҳибкорӣ бори панҷум ҷорӣ шудааст, ба пешгирӣ кардани санҷишҳои беасосу такрорӣ ва фароҳам овардани муҳити мусоид барои фаъолияти соҳибкорон равона гардидааст. Ҳамчунин, бо мақсади дастгирии минбаъдаи соҳибкории хурду миёна мораторий барои санҷиши ин субъектҳо, ба истиснои санҷишҳои мақомоти андоз, барои ду соли дигар – то 1-уми январи соли 2029 тамдид карда шуд.

Дар ин давра рушди соҳибкории занон ва ҷавонон низ таваҷҷуҳи хоса дорад. Ҳоло шумораи соҳибкорзанони фаъол ба 110 ҳазор нафар расида, 28 фоизи субъектҳои хоҷагидорро ташкил медиҳад. Дар нуҳ моҳи соли ҷорӣ ба занони соҳибкор 7,2 миллиард сомонӣ қарз дода шудааст, ки нисбат ба ҳамин давраи соли гузашта 29 фоиз зиёд мебошад. Инчунин, соли ҷорӣ ба муносибати ҷашни 35-солагии истиқлоли давлатӣ 112 нафар соҳибкорони фаъолу бонангу номуси кишвар барои саҳми арзандаашон дар рушди иқтисоди миллӣ ва корҳои ободониву созандагӣ бо мукофотҳои давлатӣ қадрдонӣ гардиданд. Бори нахуст озмуни ҷумҳуриявии «Соҳибкори сол» баргузор гардид, ки ин низ нишонаи таваҷҷуҳи хоси давлат ба ин бахш мебошад.

Соҳибкорӣ танҳо дар савдо ё истеҳсолот маҳдуд нест. Соҳаи маориф низ метавонад фазои муносиби тиҷорат бошад. Қонун «Дар бораи маориф» ва Кодекси андоз ба муассисаҳои таълимӣ имкон медиҳанд, ки ба фаъолияти соҳибкорӣ машғул шаванд. Барои ин давлат воситаҳои гуногуни дастгириро пешбинӣ кардааст: грантҳо, қарзҳои имтиёзнок, имтиёзҳои андозӣ ва шарикии давлат дар бахши хусусӣ. Ин имкон медиҳад, ки соҳаи маориф ҳам аз буҷет вобаста набошад ва ҳам барои шаҳрвандон хизматрасонии босифат пешниҳод кунад.

Бо вуҷуди дастовардҳои назаррас, роҳи рушди соҳибкорӣ ҳанӯз ба охир нарасидааст ва як қатор мушкилот вуҷуд доранд, ки ҳалли худро талаб мекунанд. Яке аз мушкилоти асосӣ ин нокифоя будани сатҳи маърифати ҳуқуқии худи соҳибкорон мебошад. Баъзеи вақт онҳо аз ҳуқуқ ва уҳдадориҳои конститутсионии худ ба таври кофӣ хабар надоранд ва ба дахолати ғайриқонунӣ дучор мешаванд.

Дар баробари ин, яке аз самтҳои калидии ҳалли мушкилоти мавҷуда ва рушди минбаъдаи соҳибкорӣ ин кодификатсияи қонунгузории соҳибкорӣ мебошад. Имрӯз санадҳои меъёрии ҳуқуқие, ки фаъолияти соҳибкориро танзим мекунанд, дар санадҳои гуногуни қонунгузорӣ пароканда мебошанд. Ин парокандагӣ боиси он мегардад, ки соҳибкорон на ҳама вақт метавонанд маҷмуи қоидаҳои дахлдорро дар як ҷо пайдо кунанд ва ин ба бавуҷуд омадани хатогиҳо дар фаъолияти онҳо мусоидат мекунад. Аз ин рӯ, зарурати қабули Кодекси соҳибкории Ҷумҳурии Тоҷикистон ба миён меояд, ки метавонад тамоми меъёрҳои асосии танзими фаъолияти соҳибкориро дар як санади ягона мутамарказ намояд. Чунин кодификатсия имкон медиҳад, ки қонунгузорӣ барои соҳибкорон фаҳмотар, дастрас ва шаффофтар гардад, ки ин омили муҳими баланд бардоштани сатҳи эътимод ба низоми ҳуқуқӣ ва ҷалби сармоя мебошад. Инчунин, дар Кодекси мазкур бояд механизмҳои ҳимояи ҳуқуқҳои соҳибкорон, тартиби дастгирии давлатӣ, воситаҳои молиявӣ ва андозӣ, инчунин ҷавобгарии мақомоти давлатӣ барои дахолати ғайриқонунӣ ба таври мушаххас муқаррар карда шаванд.

Хулоса, Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ва қонунҳои дар асоси он қабулшуда барои соҳибкорон мисли як сипар ва роҳнамо хизмат мекунанд, зеро рушди иқтисодиёти кишвар бе рушди бахши хусусӣ имконнопазир аст. Тавре Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар мулоқот бо соҳибкорону сармоягузорон аз 14 октябри соли 2026 дар фарҷоми суханронии худ гуфтанд: «Аз соҳибкорон интизорем, ки бо ташаббус, сармоя, технологияҳои муосир ва идоракунии самаранок истеҳсоли маҳсулоти рақобатнок, таъсиси ҷойҳои кории нав ва афзоиши содиротро таъмин намоянд». Ин даъвати Пешвои миллат пурра ба моддаи 12 Конститутсия асос ёфтааст, ки тибқи он давлат на танҳо озодии фаъолияти иқтисодӣ ва соҳибкориро кафолат медиҳад, балки барои рушди он шароити мусоид ва ҳифзи ҳуқуқиро фароҳам меоварад. Аз ин рӯ, татбиқи амалии ин кафолатҳои конститутсионӣ дар шакли истеҳсоли маҳсулоти рақобатнок, таъсиси ҷойҳои кории нав ва афзоиши содирот метавонад соҳибкориро ба муҳаррики асосии ободии Тоҷикистон ва баланд бардоштани сатҳи зиндагии мардум табдил диҳад.

ДОНИЁР САНГИНЗОДА - муовини директори Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои

Тоҷикистон оид ба корҳои илмӣ ва таълимӣ, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор