То ба даст овардани истиқлолият, ҳалли баҳсҳои хоҷагидорӣ дар Тоҷикистон, ҳамчун ҷумҳурии тобеи Иттиҳоди Шӯравӣ, дар доираи мақомоти арбитражи давлатӣ анҷом дода мешуд. Таърихи фаъолияти ин мақомот ба соли 1924 ҳангоми таъсиси Комиссияи арбитражии назди Шӯрои меҳнат ва мудофиаи ИҶШС оғоз мегардад. Баъдтар, дар натиҷаи инкишофи муносибатҳои хоҷагидориву иқтисодӣ, таваҷҷуҳ ба фаъолияти арбитраж афзоиш ёфт ва дар соли 1931 Комиссияи олии арбитражии ИҶШС таъсис дода шуд.

Арбитражи давлатӣ дар сохтори ҳокимияти иҷроия ҷойгир буд ва аз истиқлолияти судӣ бархурдор набуд. Ин мақомот баҳсҳои байни корхонаҳои давлатӣ ва ташкилотҳои хоҷагидориро баррасӣ мекард, аммо мақоми он ҳамчун мақомоти судӣ эътироф намегардид. Ҳарчанд дар низоми арбитраж унсурҳои мурофиаи судӣ мавҷуд буданд, он ба таври куллӣ ба ҳокимияти иҷроия тобеъ буд ва санадҳои он хусусияти ҳатмӣ барои субъектҳои хоҷагидорӣ доштанд.

Дар Тоҷикистон, низоми арбитражи давлатӣ мутобиқи сохтори умумии ИҶШС фаъолият мекард. Шӯрои арбитражии назди Шӯрои Вазирони ҶШС Тоҷикистон мақоми марказии ҳалли баҳсҳои хоҷагидорӣ дар сатҳи ҷумҳуриявӣ буд. Бо вуҷуди он, ки арбитраж ба принсипҳои муайяни мурофиавӣ асос ёфта буд, он наметавонист ҳамчун мақоми мустақили судӣ фаъолият намояд, зеро дар асл ба яке аз шохаҳои ҳокимияти давлатӣ – ҳокимияти иҷроия дохил мешуд.

Бо эълони истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соли 1991 ва ташаккули муносибатҳои нави иқтисодӣ, зарурияти таъсиси як низоми мустақили судӣ барои ҳалли баҳсҳои иқтисодӣ ба миён омад. Ин зарурият аз тағйири куллии шаклҳои моликият, пайдоиши шаклҳои гуногуни соҳибкорӣ, ташаккули муносибатҳои бозорӣ ва афзоиши ҳаҷми баҳсҳои хоҷагидорӣ сарчашма мегирифт.

Эъломияи истиқлолияти Ҷумҳурии Тоҷикистон бори навин дар таърихи давлатдории тоҷик принсипи тақсими ҳокимияти давлатӣ ба шохаҳои мустақил – қонунгузор, иҷроия ва судиро муқаррар намуд. Ин принсип дар Конститутсияи соли 1994 таҳким ёфт, ки тибқи он ҳокимияти судӣ ҳамчун шохаи мустақили ҳокимияти давлатӣ эътироф гардид.

Бо бунёд ва рушди муносибатҳои иқтисодии бозоргонӣ, зарурияти таъсиси низоми судии дорои салоҳияти махсус, ки маҳз дар баррасии баҳсҳои иқтисодии байни субъектҳои хоҷагидорӣ масъуланд, ба миён омад. Арбитражи давлатии собиқ ба ин вазифаи нав ҷавобгӯ набуд, зеро мақоми вобаста ва сохтори қатъии он барои фаъолияти мустақил ва самаранок дар шароити нави иқтисодӣ монеъ эҷод мекард.

Марҳилаи ҳалкунанда дар ташаккули низоми судҳои иқтисодӣ соли 1995 буд, вақте ки ду санади муҳими ҳуқуқӣ қабул карда шуданд :

1. Қонуни конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи судҳои иқтисодии Ҷумҳурии Тоҷикистон» – ки мақом, сохтор ва ваколатҳои судҳои иқтисодиро муайян намуд. Ин санад барои бори нав дар Тоҷикистон муқаррар намуд, ки баҳсҳои иқтисодӣ бояд аз ҷониби мақомоти судии мустақил, на мақомоти иҷроия баррасӣ карда шаванд.

2. Кодекси мурофиаи хоҷагии Ҷумҳурии Тоҷикистон – ки тартиби мурофиавии баррасии парвандаҳоро дар судҳои иқтисодӣ танзим намуд. Ин Кодекс барои бори навин принсипҳои асосии мурофиаи хоҷагиро дар шароити истиқлолият муқаррар кард.

Тибқи ин санадҳо, мақомоти арбитражии қадимии кишвар ба додгоҳҳои ҳакамии мустақил табдил ёфтанд, ки барои ҳимояи ҳуқуқ ва манфиатҳои қонунии субъектҳои хоҷагидорӣ, аз ҷумла, корхонаҳо ва ташкилотҳо масъул буданд. Дар он замон таъкид карда мешуд, ки ин қабули қонунҳо на маъзарат, балки ивази оддии арбитражи маъмул ба судҳои иқтисодӣ намешуморад. Баҳри ба тартиби муайян даровардани баҳсҳои иқтисодӣ ва хоҷагидорӣ сохторҳои нав, ки бо риояи муқаррароти қонун ба ҳалли масъалаҳои иқтисодӣ машғуланд, таъсис дода шуданд.

Низоми судҳои иқтисодӣ дар ибтидо иборат буд аз Суди Олии иқтисодии Ҷумҳурии Тоҷикистон ва судҳои иқтисодии вилоятҳо, шаҳрҳо ва ноҳияҳо. Таъсиси ин система бори навин дар таърихи Тоҷикистон заминаи ҳуқуқии ҳимояи судии ҳуқуқҳои соҳибкоронро фароҳам овард.

Идомаи такмили қонунгузории низоми судӣ дар соли 2001 ба қабули Қонуни конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи судҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон» оварда расонид. Ин санад мавқеи судҳои иқтисодиро дар низоми ягонаи судии кишвар муқаррар намуда, принсипҳои асосии фаъолияти онҳоро – қонуният, истиқлолияти судяҳо, рақобатпазирӣ ва баробарии тарафҳо, ошкоро будани мурофиа таҳким бахшид.

Қонуни мазкур барои бори нав дар сатҳи конститутсионӣ муқаррар намуд, ки судҳои иқтисодӣ ҳамчун як қисми низоми ягонаи судии кишвар фаъолият мекунанд ва ваколатҳои онҳо дар баррасии баҳсҳои иқтисодӣ ва дигар парвандаҳои ба салоҳияташон дохилшаванда амалӣ мегарданд. Ин санад барои таъмини ягонагии амалияи судӣ ва ҳамоҳангсозии фаъолияти судҳои иқтисодӣ бо дигар мақомоти судӣ аҳамияти калон дошт.

Дар доираи таваҷҷуҳи доимии роҳбарияти кишвар ба масъалаҳои такмили низоми судӣ, 23 июни соли 2007 Барномаи ислоҳоти судӣ-ҳуқуқӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон бо Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон тасдиқ карда шуд. Ин Барнома барои такмили қонунгузории амалкунанда, қабули кодексҳо ва қонунҳои нав, таъсиси сохторҳои нави судӣ, аз ҷумла ҳайатҳои маъмурӣ ва оилавӣ, ҷорӣ намудани вазифаи судя-коромӯз ва таҳкими ҳокимияти судӣ равона карда шуд.

Барномаи ислоҳоти судӣ-ҳуқуқӣ барои судҳои иқтисодӣ низ аҳамияти калон дошт, зеро он такмили қонунгузории мурофиавии иқтисодиро пешбинӣ мекард. Дар доираи ин Барнома, зарурияти қабули Кодекси нави мурофиаи иқтисодӣ ба миён омад, ки ба талаботи замони муосир ва принсипҳои демократии мурофиа ҷавобгӯ бошад.

Дар идомаи ислоҳоти судӣ-ҳуқуқӣ, 5 январи соли 2008 Кодекси мурофиаи иқтисодии Ҷумҳурии Тоҷикистон қабул карда шуд, ки аз 1 апрели соли 2008 мавриди амал қарор гирифт. Ин Кодекс ба демократикунонии мурофиаи иқтисодӣ, таъмини истиқлолияти иштирокчиёни мурофиа, рақобатпазирӣ, васеъ намудани ҳуқуқҳо ва ӯҳдадориҳои тарафҳо, ҳамчунин кафолати истифодаи самараноки онҳо ва таҳкими нақши суд дар амалисозии адолати судӣ мусоидат намуд.

Кодекси нав дар муқоиса бо Кодекси мурофиаи хоҷагии соли 1995 як қатор навовариҳоро ҷорӣ намуд:

- принсипи рақобатпазирии тарафҳоро тақвият бахшид;

- ҳуқуқҳои тарафҳоро дар мурофиаи судӣ васеъ намуд;

- тартиби далелҷамъкуниро такмил дод;

- муҳлатҳои мурофиавиро танзим намуд;

- механизмҳои иҷрои санадҳои судиро беҳтар сохт.

Баъд аз анҷоми Барномаи аввал, дар идомаи таҳкими ҳокимияти судӣ ва такмили қонунгузорӣ, Барномаи нави ислоҳоти судӣ-ҳуқуқӣ барои солҳои 2019-2023 таҳия ва қабул гардид. Ин Барнома ба рушди минбаъдаи низоми судӣ, аз ҷумла судҳои иқтисодӣ, равона карда шуда, самтҳои афзалиятноки он иборат буданд:

- такмили қонунгузории мурофиавӣ;

- баланд бардоштани самаранокии фаъолияти судӣ;

- таъмини дастрасӣ ба адолати судӣ;

- ҷорӣ намудани технологияҳои иттилоотӣ дар раванди судӣ;

- такмили механизмҳои иҷрои санадҳои судӣ.

Тибқи Конститутсия ва қонунгузории амалкунанда, адолати судӣ дар соҳаи соҳибкорӣ ва дигар фаъолияти иқтисодиро судҳои иқтисодӣ амалӣ менамоянд.

Вазифаҳои асосии судҳои иқтисодӣ иборатанд аз:

- ҳифзи ҳуқуқҳои вайроншуда ё баҳсноки шаҳрвандон ва ташкилотҳо дар соҳаи фаъолияти соҳибкорӣ;

- мусоидат ба таҳкими қонуният ва пешгирии вайронкуниҳо дар соҳаи фаъолияти иқтисодӣ.

Дар доираи ин вазифаҳо, судҳои иқтисодӣ баҳсҳои байни субъектҳои хоҷагидориро дар соҳаҳои гуногуни муносибатҳои иқтисодӣ, аз ҷумла баҳсҳои шартномавӣ, баҳсҳои андозӣ, баҳсҳои қарзӣ, баҳсҳо оид ба амвол ва дигар баҳсҳои иқтисодиро баррасӣ мекунанд.

Дар Суди Олии иқтисодӣ Президиум фаъолият мекунад, ки таркибаш аз раиси суд, муовинони ӯ ва судяҳое, ки дар ҷаласаи умумии судяҳо интихоб карда мешаванд, иборат аст. Президиум барои ҳалли масъалаҳои муҳимтарин – масъалаҳои мубрами ташаккули амалияи судӣ, масъалаҳои таъмини ташкилии фаъолияти судҳо, ҷамъбасти натиҷаҳои кор дар давраи ҳисоботӣ ҷамъ меояд.

Дар суд барои ҳалли масъалаҳои ҷорӣ ҳармоҳа семинарҳо гузаронида мешаванд, ки дар онҳо сабабҳои бекор кардани санадҳои судии судҳои иқтисодӣ таҳлил карда мешаванд, амалияи судӣ, номаҳои иттилоотӣ ва шарҳҳо, қарорҳои Пленум ва Президиум, инчунин тағйироти қонунгузорӣ омӯхта мешаванд.

Дар тӯли 35 соли истиқлол сохтори судҳои иқтисодӣ чунин такмил ёфтааст:

- солҳои 1995-2000- ташаккули ибтидоии низома, муайян намудани салоҳият ва ваколатҳо;

- солҳои 2000-2008 - таҳкими сохтор, такмили қонунгузорӣ ва афзоиши шумораи судҳо;

- солҳои 2008-2026 - такмили минбаъдаи сохтор дар доираи ислоҳоти судӣ-ҳуқуқӣ, ҷорӣ намудани технологияҳои нав ва баланд бардоштани самаранокӣ.

Судҳои иқтисодӣ, тавре ки дар пажӯҳишҳои илмӣ қайд карда мешавад, "самараи истиқлолияти давлатӣ" буда, ба таҳкими ҳокимияти судӣ, ҳифзи ҳуқуқи соҳибкорон ва таъмини устувории иқтисодии кишвар мусоидат менамояд.

Таърихи ташаккул ва рушди судҳои иқтисодӣ дар Тоҷикистон нишон медиҳад, ки ин мақомоти судӣ дар тӯли 35 соли истиқлолият аз як сохтори ибтидоӣ ба низоми мукаммали судӣ табдил ёфтааст, ки ба стандартҳои байналмилалӣ мутобиқ буда, дар ҳифзи ҳуқуқу манфиатҳои иқтисодии шаҳрвандон ва ташкилотҳо нақши муҳим мебозад.

Гулзода Саймаҳмуд Сафаралӣ – унвонҷӯи Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, муовини раиси Суди иқтисодии шаҳри Душанбе.