Ваҳдати миллӣ дар низоми конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон яке аз арзишҳои бунёдӣ ва омилҳои муҳимтарини таъмини сулҳ, субот ва рушди устувори давлатдорӣ ба шумор меравад. Таҳлили амиқи мафҳуми ваҳдати миллӣ аз нигоҳи ҳуқуқӣ, принсипҳои асосии он ва ҳамоҳангсозӣ бо моддаҳои Конститутсия имкон медиҳад, ки моҳияти ин падида дар чаҳорчӯби низоми ҳуқуқии кишвар пурра дарк гардад. Зеро ваҳдати миллӣ на танҳо мафҳуми сиёсӣ, балки категорияи ҳуқуқиест, ки дар сатҳи конститутсионӣ таҷассум ёфта, ба ҳамаи соҳаҳои ҳаёти ҷамъиятӣ ва давлатӣ таъсир мерасонад.

Тавре ки сарчашмаҳои илмӣ ва расмӣ таъкид мекунанд, Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки 6 ноябри соли 1994 тавассути раъйпурсии умумихалқӣ қабул гардидааст, дар заминаи барқарорсозии сулҳу ваҳдати миллӣ ба вуҷуд омадааст ва то имрӯз ҳамчун кафили асосии пойдории давлат амал мекунад. Аз ин лиҳоз, мавзӯи мазкур дар илми ҳуқуқи конститутсионӣ ва амалияи давлатдории Тоҷикистон мавқеи хоса ва аҳамияти беандоза дорад.

Аз нигоҳи ҳуқуқӣ, ваҳдати миллӣ маҷмӯи муносибатҳои ҳуқуқиест, ки ҳамгироии шаҳрвандон, баробарии ҳуқуқҳо ва масъулияти мутақобилаи онҳоро дар доираи як давлати ягона таъмин менамояд . Ин мафҳум дар Конститутсияи Тоҷикистон тавассути ду хусусияти муҳими давлат – ягонагӣ ва иҷтимоӣ – мазмуни амалӣ меёбад.

Моддаи 1 Конститутсия таъкид менамояд: «Ҷумҳурии Тоҷикистон давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона мебошад». Хусусияти «ягона» ба он далолат мекунад, ки Тоҷикистон ҳамчун як системаи мутамаркази давлатӣ дар ҳудуди муайян фаъолият намуда, дорои як конститутсия, як шаҳрвандӣ ва як низоми ҳуқуқӣ мебошад. Ин ягонагӣ на танҳо маънои маъмурӣ, балки маънои сиёсӣ ва мафкуравиро низ дар бар мегирад, ки ба ҳамаи шаҳрвандон, сарфи назар аз миллат, нажод, дин ва забон, ҳуқуқи баробарро кафолат медиҳад.

Дар баробари ин, моддаи 1 инчунин эълон мекунад, ки Тоҷикистон давлати иҷтимоӣ буда, барои ҳар як инсон шароити зиндагии арзанда ва инкишофи озодонаро фароҳам меорад. Ин хусусият маънои онро дорад, ки давлат масъулияти иҷтимоӣ ва таъмини адолатро бар дӯш дошта, ба ҳифзи ҳуқуқ ва манфиатҳои ҳамаи қишрҳои ҷомеа, махсусан осебпазиртарин гурӯҳҳо, таваҷҷӯҳ зоҳир менамояд.

Моддаи 6 Конститутсия мазмуни ҳуқуқии ваҳдати миллиро боз ҳам васеътар баён мекунад: «Дар Тоҷикистон халқ баёнгари соҳибихтиёрӣ ва сарчашмаи ягонаи ҳокимияти давлатӣ буда, онро бевосита ва ё ба воситаи вакилони худ амалӣ мегардонад». Дар ин ҷо муҳим он аст, ки халқи Тоҷикистонро сарфи назар аз миллаташон шаҳрвандони Тоҷикистон ташкил менамоянд. Ин муқаррарот ба иродаи ягонаи халқ ҳамчун пояи соҳибихтиёрӣ аҳамияти марказӣ медиҳад ва таъкид мекунад, ки ҳокимият ба ҳеҷ гурӯҳ ё қишри алоҳида тааллуқ надорад, балки ба тамоми мардуми кишвар мансуб аст.

Ҳамзамон, моддаи 7 Конститутсия ҳудуди Тоҷикистонро «тақсимнашаванда ва дахлнопазир» эълон намуда, тарғиб ва амалиёти ҷудоиандозиро, ки ягонагии давлатро халалдор мекунад, манъ кардааст . Ин муқаррарот ҳифзи тамомияти арзиро ҳамчун яке аз шартҳои асосии мавҷудияти ваҳдати миллӣ муқаррар мекунад.

Дар маҷмӯъ, мафҳуми ҳуқуқии ваҳдати миллӣ дар Конститутсия тавассути принсипҳои ягонагӣ, иҷтимоӣ ва соҳибихтиёрии халқи якпорча ташаккул ёфта, ба он хусусияти умумибашарӣ ва миллӣ медиҳад.

Баррасии принсипҳои асосии ваҳдати миллӣ нишон медиҳад, ки он дар низоми конститутсионӣ дорои чаҳорчӯби муайяни арзишӣ ва амалӣ мебошад. Ин принсипҳо ба сифати роҳнамо барои фаъолияти мақомоти давлатӣ, ташкилотҳои ҷамъиятӣ ва шаҳрвандон амал мекунанд.

Принсипи якум – волоияти Конститутсия ва қонун. Моддаи 10 Конститутсия таъкид мекунад, ки «Конститутсияи Тоҷикистон эътибори олии ҳуқуқӣ дорад ва меъёрҳои он мустақиман амал мекунанд. Қонунҳо ва дигар санадҳои ҳуқуқие, ки хилофи Конститутсияанд, эътибори ҳуқуқӣ надоранд» . Ин принсип яке аз пояҳои асосии ваҳдати миллӣ мебошад, зеро он таъмини ягонагии фазои ҳуқуқиро дар саросари кишвар кафолат медиҳад. Волоияти Конститутсия маънои онро дорад, ки ҳамаи шаҳрвандон, мақомот ва ташкилотҳо, сарфи назар аз мақом ва вазъият, ба як санади ҳуқуқӣ – Қонуни асосӣ – итоат мекунанд ва ин ягонагии муносибат ба ваҳдати миллӣ ҷониб медиҳад.

Принсипи дуюм – баробарии ҳуқуқии шаҳрвандон. Моддаи 17 Конститутсия эълон мекунад: «Ҳама дар назди қонун ва суд баробаранд. Давлат ба ҳар кас, қатъи назар аз миллат, нажод, ҷинс, забон, эътиқоди динӣ, мавқеи сиёсӣ, вазъи иҷтимоӣ, таҳсил ва молу мулк, ҳуқуқу озодиҳоро кафолат медиҳад». Ин баробарӣ на танҳо ҳуқуқии, балки иҷтимоӣ ва фарҳангист ва он яке аз шартҳои асосии эҳсоси ваҳдат дар байни шаҳрвандон мебошад.

Принсипи сеюм – манъи ҳама гуна табъиз ва тарғиботи ҷудоиихоҳӣ. Моддаи 8 Конститутсия таъсис ва фаъолияти иттиҳодияҳои ҷамъиятӣ ва ҳизбҳои сиёсиеро, ки нажодпарастӣ, миллатгароӣ, хусумат, бадбинии иҷтимоӣ ва мазҳабиро тарғиб мекунанд ва ё барои бо зӯрӣ сарнагун кардани сохтори конститутсионӣ даъват менамоянд, манъ кардааст. Ин принсип муҳимтарин омили пешгирии низоъҳои миллӣ ва мазҳабӣ мебошад.

Принсипи чаҳорум – таҷзияи ҳокимият ҳамчун кафолати адолат. Моддаи 9 муқаррар мекунад, ки «ҳокимияти давлатӣ дар асоси таҷзияи он ба ҳокимияти қонунгузор, иҷроия ва судӣ амалӣ мегардад». Ин принсип таъмини мувозинати қудрат ва пешгирии истибдодро дар назар дорад, ки ба эътимоди шаҳрвандон ба давлат ва ҳамзистии сулҳомези онҳо мусоидат мекунад.

Принсипи панҷум – сулҳҷӯӣ ва ҳамкории байналмилалӣ. Моддаи 11 сиёсати сулҳҷӯёнаи Тоҷикистонро эълон намуда, ташвиқоти ҷангро манъ ва ҳамкорӣ бо ҳамватанони берунмарзиро таъкид мекунад . Ин принсип аз як тараф ваҳдати дохилиро мустаҳкам намуда, аз тарафи дигар ба ҷомеаи ҷаҳонӣ паёми сулҳ ва ҳамзистии мусолиматомез мефиристад.

Ваҳдати миллӣ дар Конститутсияи Тоҷикистон на танҳо дар боби аввал, балки дар тамоми бобҳои он тавассути меъёрҳои мушаххас инъикос ёфтааст. Таҳлили ҳамоҳангсозии ин меъёрҳо ба мо имкон медиҳад, ки моҳияти амалии ваҳдати миллиро пурра дарк кунем.

Дар боби сеюм, ки ба Маҷлиси Олӣ бахшида шудааст, ваҳдати миллӣ тавассути принсипҳои намояндагӣ ва ташаккули парламент ифода меёбад. Моддаи 49 муқаррар мекунад, ки Маҷлиси миллӣ аз намояндагони Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон, вилоятҳо, шаҳри Душанбе ва шаҳру ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ таркиб меёбад. Ин намояндагии баробар аз ҳамаи минтақаҳо кафолати он аст, ки манфиатҳои ҳамаи шаҳрвандон, сарфи назар аз маҳалли зист, дар сатҳи олии қонунгузорӣ эътироф ва ҳифз карда мешаванд. Инчунин, Маҷлиси намояндагон ҳамчун мақоми доимоамалкунанда ва касбӣ фаъолият намуда, аз ҳисоби вакилони интихобшудаи мардум ташаккул меёбад . Ҳамин тавр, парламентаризми миллӣ ба яке аз воситаҳои муҳимтарини таҷассуми ваҳдати миллӣ табдил меёбад, зеро ҳамаи қишрҳои ҷомеа дар қабули қарорҳо иштирок мекунанд.

Дар боби чаҳорум, ки ба ваколатҳои Президент бахшида шудааст, ваҳдати миллӣ тавассути нақши Президент ҳамчун сарвари давлат ва кафили истиқлолият ва тамомияти арзӣ таҷассум меёбад. Моддаи 64 Президентро ҳомии Конститутсия ва қонунҳо, ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд, инчунин кафили истиқлолияти миллӣ, ягонагӣ ва тамомияти арзӣ эълон менамояд . Моддаи 69 салоҳияти Президентро дар таъмини сулҳу суботи дохилӣ ва хориҷӣ муайян намуда, ӯро Сарфармондеҳи Олии Қувваҳои Мусаллаҳ ва масъули эълони ҳолати ҷангӣ ва вазъияти фавқулода қарор медиҳад. Ин ваколатҳо нақши калидии Президентро дар ҳифзи ваҳдати миллӣ ва амнияти давлатӣ муайян менамоянд.

Дар боби панҷум, ки ба Ҳукумат бахшида шудааст, ваҳдати миллӣ тавассути таъмини иҷрои ягонаи қонунҳо ва барномаҳои давлатӣ дар саросари кишвар амалӣ мегардад. Моддаи 73 Ҳукуматро роҳбари самараноки соҳаҳои иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангӣ муқаррар намуда, онро ба иҷрои қонунҳо ва санадҳои Президент вазифадор мекунад . Ин ягонагии иҷроия кафолати он аст, ки сиёсати давлатӣ дар ҳамаи минтақаҳо ба таври якхела амалӣ мешавад ва шаҳрвандон аз дастовардҳои рушди давлатӣ баҳраманд мегарданд.

Дар боби шашум, ки ба мақомоти маҳаллии ҳокимият бахшида шудааст, ваҳдати миллӣ тавассути принсипи марказгаройӣ ва худидоракунии маҳаллӣ дар як вақт таъмин карда мешавад. Моддаи 76 ва 78 муқаррар менамоянд, ки мақомоти маҳаллӣ дар доираи салоҳияти худ, вале тибқи Конститутсия ва қонунҳои ҷумҳурӣ фаъолият мекунанд ва раиси вилоят, шаҳр ва ноҳияро Президент таъин ва озод менамояд. Ин тартиб ягонагии сиёсати давлатиро дар сатҳи маҳаллӣ кафолат дода, ҳамзамон ба шаҳрвандон имконияти иштирок дар идораи корҳои маҳаллиро фароҳам меорад.

Дар боби ҳафтум, ки ба Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон бахшида шудааст, ваҳдати миллӣ тавассути эътирофи мақоми махсуси ин вилоят ҳамчун қисми ҷудонашавандаи Тоҷикистон таъмин карда мешавад. Моддаи 81 ва 83 муқаррар менамоянд, ки ҳудуди вилоят бе ризоияти Маҷлиси вакилони халқи он тағйир дода намешавад ва салоҳияти вилоят дар соҳаҳои иҷтимоӣ, иқтисодӣ ва фарҳангӣ тавассути қонуни конститутсионӣ танзим мегардад. Ин муқаррарот нишон медиҳад, ки ваҳдати миллӣ на танҳо ягонагии сиёсӣ, балки эътирофи хусусиятҳои маҳаллӣ ва фарҳангии минтақаҳоро дар бар мегирад ва бо роҳи ҳуқуқӣ онҳоро ҳифз мекунад.

Дар боби ҳаштум ва нуҳум, ки ба суд ва прокуратура бахшида шудаанд, ваҳдати миллӣ тавассути таъмини адолати ягона ва назорати якхелаи қонунгузорӣ дар саросари кишвар амалӣ мегардад. Моддаи 84 ҳокимияти судиро мустақил эълон намуда, онро аз номи давлат амалӣ гардонидани адолат муқаррар мекунад. Моддаи 93 низоми ягонаи прокуратураро таъсис дода, онро ба Прокурори генералӣ вобаста менамояд. Ин ягонагии судӣ ва прокуратурӣ кафолати он аст, ки ҳуқуқи ҳамаи шаҳрвандон, сарфи назар аз мавқеи иҷтимоӣ ва минтақаи зист, ба таври баробар ҳифз карда мешавад.

Таҳлили мафҳум, принсипҳо ва ҳамоҳангсозии ваҳдати миллӣ бо моддаҳои Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон собит мекунад, ки ин падида дар низоми конститутсионӣ мавқеи стратегӣ дорад. Ваҳдати миллӣ на танҳо дар моддаи 1 ҳамчун хусусияти «ягона» ва «иҷтимоӣ»-и давлат таҷассум ёфтааст, балки дар тамоми бобҳои Конститутсия – аз намояндагӣ дар парламент то таъмини адолати судӣ ва назорати прокуратурӣ – мазмуни амалӣ пайдо намудааст.

Принсипҳои волоияти Конститутсия, баробарии ҳуқуқӣ, манъи табъиз ва ҷудоиихоҳӣ, таҷзияи ҳокимият ва сулҳҷӯӣ пояҳои асосии ин ваҳдатро ташкил медиҳанд. Ин принсипҳо ба давлат ва ҷомеа имкон медиҳанд, ки дар шароити гуногунии миллӣ, мазҳабӣ ва иҷтимоӣ бо нигоҳ доштани ягонагӣ ва устуворӣ фаъолият намоянд.

Моддаи 100 Конститутсия, ки тағйирнопазирии шакли идораи ҷумҳурӣ, тамомияти арзӣ, моҳияти демократӣ, ҳуқуқбунёдӣ, дунявӣ ва иҷтимоии давлатро кафолат медиҳад, ҳамчун ҳимояти ваҳдати миллӣ амал мекунад ва онро аз ҳар гуна тағйирот ҳифз менамояд. Ин муқаррарот нишон медиҳад, ки ваҳдати миллӣ дар сатҳи конститутсионӣ на танҳо арзиш, балки пояи ҳатмии мавҷудияти давлат ва миллат ҳисобида мешавад.

Аз ин рӯ, омӯзиши илмии ваҳдати миллӣ дар чаҳорчӯби илми ҳуқуқшиносӣ, инчунин таҳлили амалии он дар фаъолияти мақомоти давлатӣ ва ҷомеа, на танҳо барои пешрафти илми ҳуқуқ, балки барои рушди босуботи давлатдории Тоҷикистон аҳамияти муҳим дорад. Тавре ки таҷрибаи таърихӣ нишон медиҳад, маҳз Конститутсия ва принсипҳои он дар замони буҳрони шаҳрвандӣ ба омили муҳимтарини барқарорсозии сулҳ ва ваҳдати миллӣ табдил ёфтанд ва имрӯз низ ҳамчун кафили асосии пойдории давлат амал мекунанд.

ДОНИЁР САНГИНЗОДА - муовини директори Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон оид ба корҳои илмӣ ва таълимӣ, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор