Истиқлоли давлатӣ барои халқи Тоҷикистон на танҳо оғози марҳилаи нави давлатдории миллӣ, балки заминаи бунёдии ташаккули низоми мустақили ҳуқуқӣ ва таъсиси ниҳодҳои муосири ҳокимияти давлатӣ гардид. Дар ин раванд ташаккул ва рушди ҳокимияти судӣ мақоми махсус дорад. Зеро давлати соҳибистиқлол бидуни низоми мустақил, босалоҳият ва самараноки судӣ наметавонад волоияти қонун, ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд, суботи муносибатҳои ҷамъиятӣ ва адолати иҷтимоиро ба таври воқеӣ таъмин намояд.

Дар тӯли сиюпанҷ соли Истиқлоли давлатӣ ҳокимияти судии Ҷумҳурии Тоҷикистон роҳи мураккаби ташаккул ва таҳаввулро тай намуд. Агар дар солҳои аввали соҳибистиқлолӣ масъалаи асосӣ нигоҳ доштани фаъолияти низоми судӣ ва мутобиқ намудани он ба воқеияти нави давлатдории миллӣ бошад, дар марҳилаҳои минбаъда такмили асосҳои конститутсионӣ ва қонунгузории фаъолияти судҳо, таҳкими мустақилияти судяҳо, баланд бардоштани сифати адолати судӣ, таъмини дастрасии шаҳрвандон ба суд ва ворид намудани технологияҳои муосир ба фаъолияти мақомоти судӣ ба самтҳои афзалиятнок табдил ёфтанд.

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар ташаккули модели миллии ҳокимияти судӣ аҳаммияти бунёдӣ пайдо намуд. Маҳз дар сатҳи Конститутсия ҳокимияти судӣ ҳамчун шохаи мустақили ҳокимияти давлатӣ эътироф гардида, вазифаи он дар ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд, манфиатҳои давлат, ташкилоту муассисаҳо, қонуният ва адолат муайян карда шуд. Бо ҳамин заминаи ҳуқуқии гузариш аз фаҳмиши суд ҳамчун мақомоти татбиқкунандаи сиёсати давлатӣ ба дарки он ҳамчун ҳокимияти мустақили давлатӣ гузошта шуд.

Аз ин рӯ, омӯзиши роҳи тайкардаи ҳокимияти судӣ дар 35 соли Истиқлоли давлатӣ танҳо аҳаммияти таърихӣ надорад. Таҳлили таҷрибаи ин давра имкон медиҳад, ки қонуниятҳои рушди низоми судӣ, дастовардҳои ислоҳоти судӣ-ҳуқуқӣ, мушкилоти мавҷуда ва самтҳои стратегии такмили минбаъдаи адолати судӣ муайян карда шаванд.

Ба даст овардани Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон 9 сентябри соли 1991 зарурати ташкили низоми нави давлатдориро ба миён гузошт. Низоми судие, ки Тоҷикистон аз давраи шуравӣ ба мерос гирифта буд, аз ҷиҳати ташкилӣ ва ҳуқуқӣ ба низоми ягонаи давлатии Иттиҳоди Шӯравӣ вобастагӣ дошт. Аз ин рӯ, соҳибистиқлол гардидани ҷумҳурӣ масъалаи ташаккули низоми судии миллиро ҳамчун яке аз вазифаҳои муҳимтарини давлатсозӣ ба миён гузошт.

Хусусияти марҳилаи аввал дар он буд, ки ташаккули ҳокимияти судӣ дар шароити ниҳоят мураккаби сиёсӣ ва иҷтимоӣ сурат гирифт. Бо вуҷуди мушкилоти солҳои аввали истиқлол, фаъолияти мақомоти судӣ қатъ нагардид. Судҳо ҳамчун ниҳоди муҳими ҳифзи қонуният ва барқарор намудани ҳуқуқҳои вайроншуда фаъолияти худро идома доданд.

Дар ҳамин давра зарурати аз ҷиҳати назариявӣ ва ҳуқуқӣ муайян намудани мавқеи суд дар низоми нави ҳокимияти давлатӣ ба миён омад. Давлати соҳибистиқлол ба низоми судие ниёз дошт, ки на ҳамчун ҷузъи сохтори маъмурии давлат, балки ҳамчун шохаи мустақили ҳокимияти давлатӣ фаъолият намояд.

Қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон 6 ноябри соли 1994 марҳилаи сифатан навро дар рушди ҳокимияти судӣ оғоз намуд. Принсипи таҷзияи ҳокимияти давлатӣ ба ҳокимияти қонунгузор, иҷроия ва судӣ асоси конститутсионии ташкили давлат гардид.

Аҳаммияти ин муқаррарот дар он аст, ки суд дар сатҳи олии ҳуқуқӣ ҳамчун ҳокимият эътироф гардид. Ин тағйирот дорои мазмуни амиқи давлатшиносӣ ва ҳуқуқӣ мебошад. Суд дигар танҳо мақомоти баррасии парвандаҳо набуда, балки яке аз рукнҳои мустақили механизми давлат гардид.

Мустақилияти ҳокимияти судӣ маънои онро дорад, ки судя ҳангоми амалӣ намудани адолати судӣ бояд танҳо ба Конститутсия ва қонун итоат намуда, аз дахолати ғайриқонунии мақомоти давлатӣ, шахсони мансабдор, гурӯҳҳои иҷтимоӣ ва шахсони алоҳида ҳифз карда шавад.

Дар ҳамин замина, яке аз дастовардҳои муҳимтарини даврони истиқлол ташаккули заминаҳои конститутсионии мустақилияти суд ва судя мебошад.

Дар даврони истиқлол низоми судии Ҷумҳурии Тоҷикистон тадриҷан такмил ёфт. Дар баробари судҳои дорои салоҳияти умумӣ фаъолияти Суди конститутсионӣ ва судҳои иқтисодӣ ҳамчун унсурҳои муҳими низоми ҳифзи судӣ ташаккул ва рушд намуд.

Ҳар яке аз ин ниҳодҳо дар таъмини волоияти ҳуқуқ вазифаи махсусро иҷро менамояд. Судҳои салоҳияти умумӣ ҳифзи судии ҳуқуқу манфиатҳои шаҳрвандон ва дигар субъектҳоро дар доираи парвандаҳои ҷиноятӣ, маданӣ, оилавӣ ва дигар категорияҳои пешбининамудаи қонун таъмин менамоянд. Судҳои иқтисодӣ дар ҳалли баҳсҳои иқтисодӣ ва таъмини суботи муомилоти иқтисодӣ нақши муҳим доранд. Суди конститутсионӣ бошад, яке аз механизмҳои муҳимтарини ҳифзи волоияти Конститутсия мебошад.

Ба ҳамин тариқ, дар солҳои соҳибистиқлолӣ низоми судии Тоҷикистон аз сохтори меросмондаи давраи қаблӣ ба низоми миллии ҳокимияти судӣ табдил ёфт.

Яке аз хусусиятҳои муҳими рушди ҳокимияти судӣ дар даврони истиқлол хусусияти пайваста гирифтани ислоҳоти судӣ-ҳуқуқӣ мебошад.

Қабули барномаҳои ислоҳоти судӣ-ҳуқуқӣ нишон дод, ки такмили ҳокимияти судӣ на ҳамчун чорабинии якдафъаина, балки ҳамчун раванди доимии сиёсати ҳуқуқии давлат баррасӣ мегардад.

Дар доираи ин ислоҳот масъалаҳои такмили қонунгузории мурофиавӣ, баланд бардоштани мақоми судя, такмили тартиби интихобу таъйин ва омодасозии кадрҳои судӣ, беҳтар намудани шароити ташкилию техникии фаъолияти судҳо, таъмини шаффофияти мурофиа ва баланд бардоштани сифати баррасии парвандаҳо мавриди таваҷҷуҳ қарор гирифтанд.

Дар натиҷа, ислоҳоти судӣ-ҳуқуқӣ ба яке аз самтҳои муҳимтарини таҳкими давлатдории ҳуқуқбунёди Тоҷикистон табдил ёфт.

Арзиши воқеии ҳокимияти судӣ пеш аз ҳама дар қобилияти он барои ҳифзи ҳуқуқ ва озодиҳои инсон ифода меёбад. Агар шахс имконияти воқеии муроҷиат ба суд ва барқарор намудани ҳуқуқи вайроншудаи худро надошта бошад, эътирофи ҳуқуқҳо дар сатҳи қонунгузорӣ на ҳамеша метавонад ҳифзи самараноки онҳоро таъмин намояд.

Дар даврони истиқлол нақши суд ҳамчун кафили ҳуқуқу озодиҳои инсон тадриҷан афзоиш ёфт. Шаҳрвандон метавонанд барои ҳифзи ҳуқуқҳои молумулкӣ, ғайримолумулкӣ, меҳнатӣ, оилавӣ, манзилӣ ва дигар ҳуқуқҳои худ ба суд муроҷиат намоянд. Ҳамзамон, дар мурофиаи ҷиноятӣ суд бояд кафили риояи ҳуқуқҳои иштирокчиёни мурофиа ва татбиқи принсипҳои адолати судӣ бошад.

Аз ин ҷиҳат, яке аз меъёрҳои асосии баҳодиҳии рушди ҳокимияти судӣ бояд на танҳо шумораи судҳо ё парвандаҳои баррасишуда, балки сатҳи воқеии ҳифзи ҳуқуқи инсон ва эътимоди ҷомеа ба адолати судӣ бошад.

Дар назарияи муосири ҳуқуқ мустақилияти судя яке аз шартҳои асосии мавҷудияти давлати ҳуқуқбунёд эътироф мегардад. Бидуни мустақилияти судя принсипҳои қонуният, беғаразӣ ва баробарии тарафҳо дар назди суд мазмуни воқеии худро аз даст медиҳанд.

Дар солҳои истиқлол барои ташаккули кафолатҳои ҳуқуқӣ, иҷтимоӣ ва ташкилии мустақилияти судяҳо тадбирҳои гуногун андешида шуданд.

Аммо мустақилияти суд танҳо бо қабули меъёрҳои ҳуқуқӣ таъмин намегардад. Он ҳамчунин фарҳанги баланди касбӣ, масъулияти шахсии судя, сатҳи баланди донишҳои ҳуқуқӣ, беғаразӣ ва устувории ахлоқиро тақозо менамояд.

Аз ин рӯ, марҳилаи минбаъдаи рушди ҳокимияти судӣ бояд бо таҳкими ҳамзамони мустақилият ва масъулияти касбии судя алоқаманд бошад.

Дар даврони истиқлол нақши Суди Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар таъмини татбиқи дуруст ва якхелаи қонунгузорӣ аҳаммияти бештар пайдо намуд. Таҳлили таҷрибаи судӣ, пешниҳоди тавзеҳоти дахлдор оид ба масъалаҳои татбиқи қонунгузорӣ, омӯзиши хатогиҳои судӣ ва мусоидат ба ташаккули таҷрибаи ягона аз воситаҳои муҳими баланд бардоштани сифати адолати судӣ ба ҳисоб мераванд.

Дар шароити мураккаб гардидани муносибатҳои ҷамъиятӣ аҳаммияти таҷрибаи судӣ боз ҳам меафзояд. Қонунгузор наметавонад тамоми ҳолатҳои эҳтимолии ҳаётиро пешакӣ муфассал танзим намояд. Аз ин рӯ, татбиқи асоснок, муттасил ва пешгӯишавандаи меъёрҳои ҳуқуқӣ аз ҷониби судҳо яке аз шартҳои муҳими таъмини амнияти ҳуқуқӣ мебошад.

Гузариш ба муносибатҳои бозорӣ дар даврони истиқлол вазифаҳои нави ҳокимияти судиро ба миён овард. Рушди моликияти хусусӣ, соҳибкорӣ, шартномаҳои тиҷоратӣ ва фаъолияти сармоягузорӣ зарурати ҳифзи самараноки судии муносибатҳои иқтисодиро зиёд намуд. Дар чунин шароит судҳои иқтисодӣ ба яке аз кафолатҳои муҳими суботи муомилоти иқтисодӣ табдил ёфтанд.

Ҳифзи ҳуқуқи моликият, иҷрои уҳдадориҳои шартномавӣ, ҳалли баҳсҳои байни субъектҳои соҳибкорӣ ва таъмини пешгӯишавандагии муносибатҳои иқтисодӣ на танҳо вазифаи ҳуқуқӣ, балки омили рушди иқтисоди миллӣ мебошад.

Аз ин рӯ, фаъолияти самараноки судҳои иқтисодӣ бояд ҳамчун қисми муҳими сиёсати давлатии фароҳам овардани фазои мусоиди соҳибкорӣ ва сармоягузорӣ арзёбӣ карда шавад.

Суд на танҳо баҳсро ҳал мекунад, балки тавассути фаъолияти худ ба шуури ҳуқуқии ҷомеа таъсир мерасонад. Қарори қонунӣ, асоснок ва одилонаи судӣ эҳтироми шаҳрвандонро нисбат ба қонун тақвият медиҳад.

Аз ҳамин нуқтаи назар, ҳокимияти судӣ дорои вазифаи муҳими тарбиявӣ низ мебошад. Шахс тавассути мурофиаи судии одилона дар амал мебинад, ки қонун арзиши воқеӣ дорад, ҳуқуқи вайроншуда метавонад барқарор гардад ва шахси қонуншикан ба ҷавобгарӣ кашида шавад.

Ҳамин тариқ, сифати адолати судӣ бо сатҳи фарҳанги ҳуқуқии ҷомеа робитаи мустақим дорад.

Яке аз самтҳои ояндадори рушди ҳокимияти судӣ истифодаи технологияҳои рақамӣ мебошад. Ҷомеаи муосир талаб менамояд, ки дастрасӣ ба суд содда, фаврӣ ва аз ҷиҳати технологӣ мувофиқ бошад.

Татбиқи низомҳои электронии гардиши ҳуҷҷатҳо, пешниҳоди электронии муроҷиатҳо, дастрасии рақамӣ ба иттилооти судӣ, истифодаи видеоконференсия ва ташаккули унсурҳои «суди электронӣ» метавонанд самаранокии фаъолияти судҳоро баланд бардоранд.

Дар баробари ин, рақамикунонӣ масъалаҳои нави ҳуқуқиро ба миён мегузорад, аз ҷумла ҳифзи маълумоти шахсӣ, амнияти иттилоотӣ, эътимоднокии далелҳои электронӣ ва таъмини ҳуқуқи тарафҳо ба мурофиаи одилона.

Зеҳни сунъӣ низ метавонад дар оянда ҳамчун воситаи ёрирасон барои ҷустуҷӯи иттилооти ҳуқуқӣ, таҳлили таҷрибаи судӣ ва коркарди ҳаҷми зиёди маълумот истифода шавад. Аммо қабули санади судӣ бояд ҳамчун фаъолияти дорои масъулияти ҳуқуқӣ ва ахлоқӣ таҳти назорати инсон боқӣ монад.

Бо ҷамъбасти роҳи тайкардаи ҳокимияти судӣ метавон як қатор дастовардҳои бунёдиро муайян намуд, аз ҷумла ташаккули асосҳои конститутсионии ҳокимияти судии мустақил, бунёд ва рушди низоми миллии судӣ, ташаккули назорати конститутсионӣ, рушди низоми судҳои иқтисодӣ, ташаккули қонунгузории миллии мурофиавӣ, пайваста амалӣ гардидани ислоҳоти судӣ-ҳуқуқӣ, таҳкими кафолатҳои ҳуқуқии фаъолияти судяҳо, афзоиши нақши суд дар ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон, такмили механизмҳои дастрасӣ ба адолати судӣ, оғози марҳилаи рақамикунонии фаъолияти судҳо.

Муҳимтар аз ҳама, дар тафаккури ҳуқуқии ҷомеа мафҳуми «ҳокимияти судӣ» тадриҷан ҳамчун яке аз унсурҳои асосии давлатдории ҳуқуқбунёд ҷойгоҳи устувор пайдо намуд.

Бо вуҷуди дастовардҳои назаррас, рушди ҳокимияти судӣ раванди анҷомёфта нест. Муносибатҳои нави иҷтимоӣ, рушди иқтисоди рақамӣ, технологияҳои зеҳни сунъӣ ва тағйирёбии шаклҳои муносибатҳои ҳуқуқӣ вазифаҳои навро дар назди низоми судӣ мегузоранд.

Дар марҳилаи минбаъда ба масъалаҳои таҳкими кафолатҳои мустақилияти судяҳо, баланд бардоштани сифати санадҳои судӣ, рушди тахассуси судяҳо, шаффофияти фаъолияти судҳо, дастрасии аҳолӣ ба иттилооти ҳуқуқӣ, рақамикунонии мурофиа ва баланд бардоштани эътимоди ҷомеа ба суд таваҷҷуҳи махсус додан зарур аст.

Самаранокии ҳокимияти судӣ набояд танҳо аз рӯйи нишондиҳандаҳои оморӣ муайян карда шавад. Меъёри асосӣ бояд сифати адолати судӣ, қонуният ва асоснокии санадҳои судӣ, сари вақт барқарор гардидани ҳуқуқи вайроншуда ва сатҳи эътимоди шаҳрвандон ба суд бошад.

Сию панҷ соли Истиқлоли давлатӣ барои ҳокимияти судии Ҷумҳурии Тоҷикистон давраи ташаккул, ислоҳот ва таҳаввули амиқ мебошад. Дар ин муддат заминаҳои конститутсионии ҳокимияти судӣ ташаккул ёфта, низоми миллии судӣ рушд намуд ва нақши суд дар механизми ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон тадриҷан тақвият пайдо кард.

Таҷрибаи ин давра собит менамояд, ки ҳокимияти судии мустақил ва самаранок на танҳо унсури сохтори давлатӣ, балки яке аз шартҳои асосии устувории давлатдории миллӣ мебошад. Волоияти қонун дар он сурат ба воқеияти иҷтимоӣ табдил меёбад, ки шахс имконияти ҳифзи ҳуқуқи худро дар суди мустақил ва беғараз дошта бошад.

Аз ин рӯ, дастоварди асосии 35 соли Истиқлоли давлатӣ дар соҳаи судиро метавон на танҳо дар ташаккули сохтор ва қонунгузории судӣ, балки дар тадриҷан табдил ёфтани суд ба институти мустақили ҳифзи ҳуқуқ, таъмини адолат ва кафолати давлатдории ҳуқуқбунёд арзёбӣ намуд.

Марҳилаи нави рушди Тоҷикистон тақозо менамояд, ки ислоҳоти судӣ-ҳуқуқӣ бо такя ба дастовардҳои солҳои истиқлол идома ёфта, мустақилияти судя, сифати адолати судӣ, рақамикунонӣ, шаффофият ва эътимоди ҷомеа ҳамчун арзишҳои меҳварии сиёсати судӣ қарор гиранд.

Дар чунин сурат ҳокимияти судӣ метавонад рисолати конститутсионии худро ҳамчун кафили ҳуқуқу озодиҳои инсон, волоияти қонун ва адолати иҷтимоӣ боз ҳам муассиртар амалӣ намояд.

Бурҳониён Маъруфҷон – унвонҷуи Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои

Тоҷикистон, раиси Суди ноҳияи Ҷаббор Расулови Вилояти Суғд