Конститутсия ҳамчун санади олии ҳуқуқӣ ва пояи асосии низоми ҳуқуқии ҳар як давлат дар таърихи ташаккул ва рушди давлатдории миллӣ нақши беназир мебозад. Дар шароити муосири рушди давлатдории навини Ҷумҳурии Тоҷикистон масъалаҳои марбут ба таҳкими арзишҳои конститутсионӣ, таъмини волоияти қонун, ҳимояи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд, инчунин такмили низоми ҳуқуқӣ яке аз самтҳои калидӣ ва афзалиятноки илми ҳуқуқшиносии ватанӣ ба ҳисоб мераванд. Конститутсия на танҳо сохтори давлат ва ҳокимиятро муайян мекунад, балки арзишҳои асосии ҷомеаро низ таҷассум менамояд, ки самти рушди минбаъдаи давлат ва ҷомеаро муайян намуда, барои фаъолияти муназзами институтҳои давлатӣ ва ғайридавлатӣ заминаи мусоид фароҳам меоранд.

Дар илми ҳуқуқи конститутсионӣ эътироф шудааст, ки Конститутсия на танҳо ҳуҷҷати сиёсӣ-ҳуқуқӣ, балки маҷмӯи муносибатҳои воқеии ҷамъиятӣ мебошад, ки асосҳои сохтори конститутсиониро ташкил медиҳад.

Таҳаввулоти низоми конститутсионӣ дар Тоҷикистон таҳти таъсири омилҳои дохилӣ ва берунӣ сурат гирифта, ҳар марҳилаи рушди он бо қабули санадҳои наве, ки ба талаботи замон ҷавобгӯ мебошанд, тавсиф меёбад.

Конститутсия ҳамчун санади олии ҳуқуқӣ яке аз категорияҳои мураккаб ва бисёрҷабҳаи илми ҳуқуқ мебошад, ки дар худ ҳам унсурҳои ҳуқуқӣ, ҳам иҷтимоӣ, ҳам ахлоқӣ ва ҳам сиёсиро муттаҳид менамояд. Он на танҳо қоидаи расмии дар санади олӣ мустаҳкамшуда, балки ғояи асосиест, ки ба тамоми низоми ҳуқуқӣ самт медиҳад ва меъёрҳои асосии ахлоқию ҳуқуқии ҷомеаро низ таҷассум менамояд.

Дар адабиёти ҳуқуқии ватанӣ ва хориҷӣ Конститутсия аксар вақт бо мафҳумҳои «санади олӣ», «пояи конститутсионӣ», «принсипҳои ҳуқуқӣ» ва «кафолатҳои конститутсионӣ» алоқаманд дониста мешавад. Ин мафҳумҳо гарчанде ба ҳам наздик бошанд ҳам, аз ҳамдигар фарқ мекунанд: санади олӣ метавонад ҳамчун ғояи роҳнамо баромад кунад, дар ҳоле ки кафолати конститутсионӣ механизми амалӣ намудани ҳамон ғояро таъмин менамояд. Аз ин рӯ, таҳлили Конститутсия бояд ҳам ҷанбаи назариявӣ ва ҳам ҷанбаи амалиро дар бар гирад.

Конститутсия ҳамчун санади олии ҳуқуқӣ дорои як қатор хусусиятҳои хос мебошад, ки онро аз дигар санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ фарқ мекунонад: якум, волоияти ҳуқуқӣ — Конститутсия дар қуллаи низоми қонунгузорӣ қарор дорад ва ҳамаи санадҳои дигар бояд ба он мувофиқ бошанд; дуюм, амали мустақим — меъёрҳои Конститутсия дар ҳолатҳои зарурӣ бевосита амал мекунанд, бидуни он ки қонуни махсус қабул шавад; сеюм, устуворӣ — Конститутсия тартиби махсуси тағйирёбӣ дорад; чорум, хусусияти таъсисдиҳанда — Конститутсия асосҳои сохтори давлатӣ, ҳуқуқу озодиҳои инсон ва низоми мақомоти давлатиро муқаррар мекунад.

Конститутсия вазифаи пайвандкунандаи байни давлат, ҷомеа ва шахсро иҷро менамояд. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ду хусусияти асосӣ дорад: аз як тараф, он ба мероси таърихиву фарҳангӣ ва анъанаҳои миллии халқи тоҷик такя мекунад; аз тарафи дигар, он ба стандартҳои умумибашарии ҳуқуқу озодиҳои инсон, принсипҳои демократия ва давлати ҳуқуқбунёд ҳамоҳанг мебошад. Ҳамоҳангии ин ду ҷанба яке аз шартҳои муҳими устувории низоми конститутсионӣ ба шумор меравад.

Дар Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон арзишҳои асосӣ дар моддаҳои гуногун мустаҳкам гардидаанд. Моддаи 5-ум муқаррар менамояд, ки «Инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои ӯ арзиши олӣ мебошанд», ки инсон ва ҳуқуқу озодиҳои ӯро дар маркази сиёсати давлатӣ қарор медиҳад. Моддаи 1-ум муайян мекунад, ки «Ҷумҳурии Тоҷикистон давлати демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва иҷтимоӣ мебошад». Моддаи 12-ум бошад, асоси иқтисодиётро дар шаклҳои гуногуни моликият муқаррар намуда, заминаи ҳуқуқиро барои рушди иқтисодӣ ва ҳимояи моликияти хусусӣ фароҳам меорад.

Давлатдории навини Тоҷикистон пас аз ба даст овардани истиқлолият дар соли 1991 марҳилаи нави рушди худро оғоз намуд. Дар ин давра Конститутсия ҳамчун санади бунёдии давлат эътироф гардида, асосҳои сохтори конститутсионӣ, ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд, тақсими ҳокимият ва принсипҳои демократӣ мустаҳкам карда шуданд. Низоми конститутсионӣ на танҳо санади ҳуқуқӣ, балки омили муҳими ташаккули ҳувияти миллии давлатӣ ва ҷамъиятӣ гардид.

Дар тӯли солҳои истиқлолият низоми ҳуқуқии Тоҷикистон таҳаввулоти ҷиддиро аз сар гузаронид. Қонунгузорӣ дар соҳаҳои гуногуни ҳаёти ҷамъиятӣ ташаккул ёфта, ба талаботи иқтисоди бозорӣ, ҳуқуқу озодиҳои инсон, муносибатҳои байналмилалӣ ва равандҳои интегратсия мутобиқ гардид. Дар ин раванд Конститутсия ҳамчун асоси устувори низоми ҳуқуқӣ нақши марказӣ дошт.

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон соли 1994 бо роҳи раъйпурсии умумихалқӣ қабул гардида, баъдан дар солҳои 1999, 2003 ва 2016 бо роҳи ислоҳот тағйироту иловаҳо ворид карда шуданд. Ҳар як ислоҳот ба талаботи замон ва ниёзҳои рушди давлат ва ҷомеа ҷавобгӯ буд ва ҳар марҳилаи рушди давлатдорӣ талаботи нави конститутсиониро ба миён меорад. Аз ин рӯ, такмили минбаъдаи Конститутсия ва қонунгузории соҳавӣ бояд ба таври илмӣ асоснок карда шавад. Дар ин ҷараён на танҳо таҷрибаи худӣ, балки таҷрибаи пешқадами давлатҳои дигар, стандартҳои байналмилалӣ ва арзишҳои умумибашарӣ низ бояд ба назар гирифта шаванд.

Таҷрибаи давлатҳои дигар нишон медиҳад, ки устувории низоми конститутсионӣ пеш аз ҳама ба эҳтироми ҳуқуқу озодиҳои инсон, волоияти қонун, адолати иҷтимоӣ ва масъулияти мутақобилаи давлат ва шахс вобаста аст.

Тоҷикистон ҳамчун давлати соҳибистиқлол дар ин самт таҷрибаи муайян дорад ва метавонад бо назардошти хусусиятҳои миллӣ, фарҳангӣ ва таърихӣ минбаъд низоми конститутсионии худро такмил диҳад. Ташаккули давлатдории навини Тоҷикистон раванди мураккаб ва бисёрҷабҳа буда, дар он омилҳои дохилӣ ва берунӣ, таърихӣ ва муосир, миллӣ ва умумибашарӣ ба ҳам пайвастаанд, ва низоми конститутсионӣ ҳамчун омили муҳими таъмини устувории давлат ва ҷомеа дар ин раванд нақши марказӣ дорад.

Арзишҳои конститутсионӣ яке аз категорияҳои мураккаб ва бисёрҷабҳаи илми ҳуқуқ мебошанд, ки дар худ ҳам унсурҳои ҳуқуқӣ, ҳам иҷтимоӣ, ҳам ахлоқӣ ва ҳам сиёсиро муттаҳид менамоянд. Арзиши конститутсионӣ на танҳо қоидаи расмии дар Конститутсия мустаҳкамшуда, балки ғояи асосиест, ки ба тамоми низоми ҳуқуқӣ самт медиҳад. Дар адабиёти ҳуқуқӣ арзишҳои конститутсионӣ аксар вақт бо мафҳумҳои «арзиши олӣ», «пояи конститутсионӣ», «принсипҳои ҳуқуқӣ» ва «кафолатҳои конститутсионӣ» алоқаманд дониста мешаванд, ки гарчанде ба ҳам наздик бошанд ҳам, аз ҳамдигар фарқ мекунанд: арзиши олӣ метавонад ҳамчун ғояи роҳнамо баромад кунад, дар ҳоле ки кафолати конститутсионӣ механизми амалӣ намудани ҳамон ғояро таъмин менамояд.

Арзишҳои конститутсиониро метавон ба якчанд гурӯҳ тақсим намуд: гурӯҳи якум — арзишҳои умумиинсонӣ: ҳуқуқу озодиҳои инсон, адолат, баробарӣ, озодӣ, шаъну шараф; гурӯҳи дуюм — арзишҳои давлатӣ: соҳибистиқлолӣ, тамомияти арзӣ, ягонагии миллӣ, волоияти қонун; гурӯҳи сеюм — арзишҳои иҷтимоӣ: сулҳ, ризоияти иҷтимоӣ, адолати иҷтимоӣ, ҳифзи иҷтимоӣ; гурӯҳи чорум — арзишҳои иқтисодӣ: озодии фаъолияти иқтисодӣ, ҳифзи моликият, рақобат; гурӯҳи панҷум — арзишҳои сиёсӣ: демократия, плюрализм, иштироки шаҳрвандон дар идоракунии давлат.

Арзишҳои конститутсионӣ дар Тоҷикистон ду хусусияти асосӣ доранд: аз як тараф, онҳо ба мероси таърихиву фарҳангӣ ва анъанаҳои миллии халқи тоҷик такя мекунанд; аз тарафи дигар, онҳо ба стандартҳои умумибашарии ҳуқуқу озодиҳои инсон, принсипҳои демократия ва давлати ҳуқуқбунёд ҳамоҳанг мебошанд. Ҳамоҳангии ин ду ҷанба яке аз шартҳои муҳими устувории низоми конститутсионӣ ба шумор меравад. Дар Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон арзишҳои асосӣ дар моддаҳои гуногун мустаҳкам гардида, дар шакли принсипҳо, меъёрҳо ва ғояҳои асосӣ ба тамоми низоми ҳуқуқӣ самт медиҳанд ва барои ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон, таъмини адолат, баробарӣ ва устувории давлатӣ хизмат менамоянд.

Конститутсия ҳамчун санади олии ҳуқуқӣ ба тамоми соҳаҳои ҳуқуқ, аз ҷумла ҳуқуқи маданӣ таъсири мустақим мерасонад. Ҳуқуқи маданӣ ҳамчун соҳаи ҳуқуқ муносибатҳои молумулкӣ ва шахсии ғайримолумулиро танзим менамояд, Конститутсия бошад, асосҳои ҳуқуқии ин муносибатҳоро муайян намуда, барои рушди онҳо заминаи мусоид фароҳам меорад.

Таъсири Конститутсия ба ҳуқуқи маданӣ дар самтҳои зерин зоҳир мегардад: якум, муайян намудани асосҳои ҳуқуқии фаъолияти иқтисодӣ — Конститутсия озодии фаъолияти иқтисодӣ, соҳибкорӣ ва дигар фаъолиятҳои иқтисодиро кафолат медиҳад, ки ин барои рушди муносибатҳои маданӣ-ҳуқуқӣ заминаи асосӣ мебошад; дуюм, ҳифзи ҳуқуқи моликият — Конститутсия ҳуқуқи моликиятро ҳамчун яке аз ҳуқуқҳои асосии инсон эътироф намуда, кафолат медиҳад, ки ҳеҷ кас аз моликияти худ маҳрум карда нашавад, ба истиснои ҳолатҳое, ки қонун муқаррар намудааст; сеюм, таъмини озодии шартнома; чорум, ҳифзи ҳуқуқҳои шахсии ғайримолумулкӣ — аз қабили ҳуқуқ ба ном, ҳуқуқ ба шаъну шараф, ҳуқуқ ба дахлнопазирии ҳаёти хусусӣ; панҷум, муайян намудани асосҳои ҳуқуқии ҳимояи истеъмолкунандагон.

Таъсири мутақобилаи Конститутсия ва ҳуқуқи маданӣ дар он зоҳир мегардад, ки аз як тараф, Конститутсия асосҳои ҳуқуқии муносибатҳои маданӣ-ҳуқуқиро муайян мекунад, аз тарафи дигар, ҳуқуқи маданӣ тавассути меъёрҳои худ ин асосҳоро мушаххас ва амалӣ мегардонад. Дар ин замина, метавон қайд намуд, ки Конститутсия ва ҳуқуқи маданӣ дар ҳолати ҳамоҳангӣ ва таъсири мутақобила қарор доранд: Конститутсия барои рушди ҳуқуқи маданӣ заминаи ҳуқуқӣ фароҳам меорад, ҳуқуқи маданӣ бошад, тавассути меъёрҳои худ ин заминаро мушаххас ва амалӣ мегардонад.

Ҳуқуқи моликият яке аз ҳуқуқҳои асосии инсон ва шаҳрванд мебошад, ки дар Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ва қонунгузории соҳавӣ мустаҳкам гардидааст. Моддаи 32-юми Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон муқаррар менамояд, ки «Ҳар кас ҳуқуқи моликиятро эътироф менамояд. Моликият ва ҳуқуқи меросӣ кафолат дода мешаванд». Ин меъёр нишон медиҳад, ки дар низоми ҳуқуқии миллӣ ҳуқуқи моликият ҳамчун яке аз ҳуқуқҳои асосӣ эътироф гардида, аз ҷониби давлат ҳимоя карда мешавад.

Ҳуқуқи моликият дар Кодекси мадании Ҷумҳурии Тоҷикистон ва дигар санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ муфассалтар танзим гардидааст. Қонуни гражданӣ муқаррар менамояд, ки моликият метавонад давлатӣ, хусусӣ, коллективӣ ва дигар шаклҳоро дошта бошад ва ҳамаи шаклҳои моликият дар ҳуқуқи худ баробар ҳимоя карда мешаванд.

Ҳифзи ҳуқуқи моликият дар Конститутсия ва қонунгузории соҳавӣ дар самтҳои зерин сурат мегирад: якум, эътирофи ҳуқуқи моликият; дуюм, кафолати дахлнопазирии моликият — ҳеҷ кас аз моликияти худ маҳрум карда нашавад, ба истиснои ҳолатҳое, ки қонун муқаррар намудааст; сеюм, ҳимояи ҳуқуқи моликият дар суд; чорум, ҷуброни зарар дар сурати маҳрум кардан аз моликият барои манфиатҳои ҷамъиятӣ; панҷум, ҳимояи ҳуқуқи меросӣ.

Дар баробари ин, бояд эътироф кард, ки самаранокии ҳифзи ҳуқуқи моликият на танҳо ба матни қонун, балки ба амалияи татбиқи он вобаста аст. Агар меъёрҳои конститутсионӣ ва гражданӣ дар амал татбиқ нашаванд, онҳо ҳамчун ғояҳои нек боқӣ мемонанд. Аз ин рӯ, таҳкими механизмҳои назорат, масъулиятшиносии мақомоти давлатӣ, шаффофият ва иштироки шаҳрвандон дар раванди қабули қарорҳо омилҳои муҳими таъмини ҳифзи ҳуқуқи моликият мебошанд.

Озодии фаъолияти иқтисодӣ ва соҳибкорӣ яке аз арзишҳои асосии конститутсионӣ мебошад, ки дар Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ва қонунгузории соҳавӣ мустаҳкам гардидааст. Моддаи 12-уми Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон муқаррар менамояд, ки «Асоси иқтисодиёти Тоҷикистонро шаклҳои гуногуни моликият ташкил медиҳанд. Давлат фаъолияти озоди иқтисодӣ ва соҳибкориро кафолат медиҳад». Ин меъёр нишон медиҳад, ки дар низоми ҳуқуқии миллӣ озодии фаъолияти иқтисодӣ ва соҳибкорӣ ҳамчун яке аз арзишҳои асосӣ эътироф гардида, аз ҷониби давлат ҳимоя карда мешавад.

Озодии фаъолияти иқтисодӣ ва соҳибкорӣ дар Қонуни граждании Ҷумҳурии Тоҷикистон, Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи соҳибкорӣ» ва дигар санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ муфассалтар танзим гардидааст. Ин санадҳо муқаррар менамоянд, ки ҳар кас ҳуқуқ дорад ба таври озод фаъолияти иқтисодӣ ва соҳибкориро анҷом диҳад, ба шарте ки он ба қонунгузорӣ мухолиф набошад.

Кафолатҳои конститутсионии озодии фаъолияти иқтисодӣ ва соҳибкорӣ дар самтҳои зерин зоҳир мегарданд: якум, ҳуқуқ ба фаъолияти озоди иқтисодӣ; дуюм, ҳуқуқ ба соҳибкорӣ — таъсиси ширкатҳо ва ташкилотҳо; сеюм, ҳуқуқ ба рақобати озод — давлат рақобати озодро кафолат медиҳад ва монополияи ғайриқонуниро манъ мекунад; чорум, ҳуқуқ ба ҳимояи давлатӣ — давлат ҳуқуқу манфиатҳои қонунии соҳибкоронро ҳимоя мекунад; панҷум, ҳуқуқ ба муроҷиат ба суд барои ҳимояи ҳуқуқу манфиатҳои худ.

Таъсири мутақобилаи Конститутсия ва озодии фаъолияти иқтисодӣ дар он зоҳир мегардад, ки аз як тараф, Конститутсия асосҳои ҳуқуқии озодии фаъолияти иқтисодиро муайян мекунад, аз тарафи дигар, қонунгузории соҳавӣ тавассути меъёрҳои худ ин асосҳоро мушаххас ва амалӣ мегардонад. Аммо самаранокии ин кафолатҳо на танҳо ба мавҷудияти онҳо, балки ба сифати татбиқи онҳо дар амалияи ҳуқуқӣ вобаста аст.

Ҷомеаи шаҳрвандӣ яке аз арзишҳои асосии конститутсионӣ мебошад, ки дар Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ва қонунгузории соҳавӣ мустаҳкам гардидааст. Ҷомеаи шаҳрвандӣ маҷмӯи муносибатҳои иҷтимоиро дар бар мегирад, ки дар доираи он шаҳрвандон ба таври озод иттиҳодҳо таъсис медиҳанд, дар ҳаёти сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангӣ иштирок мекунанд.

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон барои рушди ҷомеаи шаҳрвандӣ заминаи ҳуқуқӣ фароҳам меорад. Моддаи 8-уми Конститутсия муқаррар менамояд, ки «Дар Тоҷикистон ҳаёти сиёсӣ ва идеологии гуногуншаклӣ эътироф карда мешавад. Дар доираи Конститутсия ва қонунҳо ҳизбҳои сиёсӣ, иттиҳодияҳои ҷамъиятӣ ва дигар ташкилотҳо таъсис ва фаъолият менамоянд». Ин меъёр нишон медиҳад, ки дар низоми ҳуқуқии миллӣ рушди ҷомеаи шаҳрвандӣ ҳамчун яке аз арзишҳои асосӣ эътироф гардида, аз ҷониби давлат ҳимоя карда мешавад.

Рушди ҷомеаи шаҳрвандӣ дар Конститутсия ва қонунгузории соҳавӣ дар самтҳои зерин сурат мегирад: якум, эътирофи гуногуншаклии сиёсӣ ва идеологӣ; дуюм, ҳуқуқ ба иттиҳод — ҳар кас ҳуқуқ дорад барои ҳимояи манфиатҳои худ иттиҳодҳо таъсис диҳад; сеюм, ҳуқуқ ба иштирок дар ҳаёти сиёсӣ — аз ҷумла дар интихобот, раъйпурсиҳо; чорум, ҳуқуқ ба муроҷиат ба мақомоти давлатӣ ва гирифтани ҷавоби қонунӣ; панҷум, ҳуқуқ ба иттилоот — дастрасӣ ба иттилооти ҳаёти ҷамъиятӣ.

Таъсири мутақобилаи Конститутсия ва рушди ҷомеаи шаҳрвандӣ дар он зоҳир мегардад, ки аз як тараф, Конститутсия асосҳои ҳуқуқии рушди ҷомеаи шаҳрвандиро муайян мекунад, аз тарафи дигар, ҷомеаи шаҳрвандӣ тавассути фаъолияти худ ин асосҳоро мушаххас ва амалӣ мегардонад. Аммо самаранокии ин кафолатҳо на танҳо ба мавҷудияти онҳо, балки ба сифати татбиқи онҳо дар амалияи ҳуқуқӣ вобаста аст.

Дар низоми арзишҳои ҳуқуқӣ ва конститутсионӣ амнияти ҳуқуқӣ, ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд ҳамчун ҳадафи олии давлат баромад мекунанд. Дар дилхоҳ давлати демократӣ ва ҳуқуқбунёд тамоми низоми ҳуқуқӣ ба ҳифз ва амалисозии арзишҳои конститутсионӣ равон карда мешавад. Таъмини волоияти қонун ва таҳкими асосҳои конститутсионӣ кафолати боэътимоди пешрафти ҷомеа ва давлат мебошад.

Дар натиҷаи таҳлили гузаронидашуда метавон хулосаҳои зеринро ба миён гузошт:

Якум. Конститутсия ҳамчун санади олии ҳуқуқӣ пояи асосии низоми ҳуқуқӣ ва давлатдории навин мебошад. Он на танҳо меъёрҳои расмӣ, балки ғояҳои роҳнамои рушди ҷомеа ва давлат мебошад. Дар Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон арзишҳои асосӣ дар моддаҳои гуногун мустаҳкам гардидаанд, ки ба тамоми низоми ҳуқуқӣ самт медиҳанд.

Дуюм. Низоми конститутсионии Тоҷикистон дар раванди таърихӣ ташаккул ёфта, таҳти таъсири омилҳои дохилӣ ва берунӣ таҳаввул меёбад. Ин раванд табиӣ буда, ба талаботи замон ва таҷрибаи давлатҳои дигар алоқаманд аст. Конститутсияи соли 1994 ва ислоҳоти баъдинаи он нишон медиҳанд, ки низоми конститутсионӣ дар ҳоли рушд ва такмил қарор дорад.

Сеюм. Асосҳои институтсионалии низоми конститутсионӣ низоми мукаммалро ташкил медиҳанд. Президент, Маҷлиси Олӣ, Ҳукумат, судҳо, прокуратура, мақомоти ҳифзи ҳуқуқ ва институтҳои ҷомеаи шаҳрвандӣ ҳар яке вазифаи муайянро иҷро намуда, ба таъмини волоияти қонун ва ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон мусоидат мекунанд.

Чорум. Конститутсия ба ҳуқуқи маданӣ таъсири мустақим мерасонад. Ҳуқуқи моликият, озодии фаъолияти иқтисодӣ, озодии шартнома ва дигар ҳуқуқҳои маданӣ дар Конститутсия мустаҳкам гардида, аз ҷониби давлат ҳимоя карда мешаванд. Ҳуқуқи маданӣ бошад, тавассути меъёрҳои худ ин асосҳоро мушаххас ва амалӣ мегардонад.

Панҷум. Кафолатҳои конститутсионӣ танҳо дар сурати дар амал татбиқ шудан натиҷа медиҳанд. Барои ин таҳкими институтҳои давлатӣ, истиқлолияти суд, шаффофият, масъулиятшиносӣ ва иштироки шаҳрвандон зарур аст. Бе фарҳанги конститутсионӣ ҳатто қонуни комил ҳам наметавонад натиҷаи дилхоҳ диҳад.

Дар маҷмӯъ, метавон қайд намуд, ки Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун асоси ҳуқуқии давлатдории навин дар марҳилаи рушди босубот қарор дорад ва барои таҳкими минбаъдаи он зарур аст, ки ҳам меъёрҳои ҳуқуқӣ такмил дода шаванд, ҳам фарҳанги конститутсионӣ ташаккул ёбад, ҳам эътимоди ҷомеа ба институтҳои давлатӣ таҳким дода шавад. Танҳо дар сурати ҳамоҳангии ин омилҳо метавон ба таъмини волоияти қонун, ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва устувории давлатдории навини Тоҷикистон ноил гардид.

Қосимзода Фарух - ходими калони илмии шуъбаи масоили мубрами илмҳои ҳуқуқи

конститутсионии Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор