Пойтахт – ин на танҳо маркази маъмурии давлат, балки оинаи тамаддун, фарҳанг ва ҳувияти миллии ҳар як халқу миллат мебошад. Шаҳри Душанбе ҳамчун пойтахти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар тӯли беш аз се даҳсолаи соҳибистиқлолӣ таҳти ҳидоятҳои ободкоронаи Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ва азму талошҳои созандаи Раиси Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, Раиси шаҳри Душанбе муҳтарам Рустами Эмомалӣ ба яке аз шаҳрҳои пешрафтаи дунё мубаддал гаштааст.

Дар ин замина, таъсиси Гӯшаи фарҳангиву маърифатии «Душанбе – қалби Тоҷикистон» дар Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон (АМИТ) як иқдоми муҳими илмию фарҳангӣ ва сиёсӣ мебошад, ки ба таҳкими ҳувияти миллии шаҳрвандон, таҳқиқи илмии таърихи пойтахт ва рушди минбаъдаи он равона гардидааст.

Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи мақоми пойтахти Ҷумҳурии Тоҷикистон» аз 2 январи соли 2018, №1494 санади меъёрии ҳуқуқии махсус мебошад, ки мақоми пойтахти Ҷумҳурии Тоҷикистонро муқаррар намуда, хусусиятҳои идоракунӣ ва асосҳои ташкилӣ, ҳуқуқӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоии фаъолияти онро муайян мекунад.

Моддаи 1-и Қонуни мазкур муқаррар менамояд, ки тибқи Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон пойтахти Ҷумҳурии Тоҷикистон шаҳри Душанбе мебошад. Шаҳри Душанбе ҳамчун пойтахт:

- маркази маъмурию сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ, илмию таълимӣ ва таърихию фарҳангии мамлакат мебошад;

- воҳиди маъмурию ҳудудиест, ки мақоми махсуси давлатӣ дошта, дар он қароргоҳи расмии мақомоти олии давлатӣ ҷойгир аст;

- маҳалли нигоҳдории нусхаи аслии матни Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ва ҷой тайёр кардани шакли аслии рамзҳои давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошад.

Ҳамин тариқ, Қонуни мазкур на танҳо мақоми сиёсию маъмурии пойтахтро муайян мекунад, балки ба он вазифаҳои муҳими фарҳангӣ, илмӣ ва маърифатиро низ вогузор менамояд. Моддаи 2-и Қонун мафҳуми мақоми пойтахтро ҳамчун вазъи ҳуқуқии шаҳри Душанбе шарҳ дода, қайд мекунад, ки мутобиқи он ҳуқуқу вазифаҳои алоҳидаи бо Қонуни мазкур муқарраргардидаи мақомоти ҳокимияти давлатии шаҳри Душанбе оид ба амалӣ намудани функсияҳои пойтахти Ҷумҳурии Тоҷикистон танзим карда мешаванд.

Моддаи 3-и Қонун қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон дар бораи мақоми пойтахтро муайян намуда, таъкид менамояд, ки он ба Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон асос ёфта, аз Қонуни мазкур, дигар санадҳои меъёрии ҳуқуқии Ҷумҳурии Тоҷикистон, инчунин санадҳои ҳуқуқии байналмилалие, ки Тоҷикистон онҳоро эътироф намудааст, иборат мебошад.

Таҳлили Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи мақоми пойтахти Ҷумҳурии Тоҷикистон» нишон медиҳад, ки пойтахт на танҳо маркази сиёсию маъмурӣ, балки маркази фарҳангӣ, илмӣ ва маърифатии мамлакат мебошад. Моддаи 4-и Қонун кафолатҳои таъмини функсияҳои пойтахтро аз ҷониби Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон муайян намуда, аз ҷумла пешбинӣ мекунад:

- дар буҷети ҷумҳуриявӣ ҷудо намудани сатри алоҳидаи хароҷоти шаҳри Душанбе барои амалӣ намудани функсияҳои пойтахт;

- пешниҳод намудани мусоидати молиявӣ (субвенсия) ва кумаки молиявӣ (субсидия) ба шаҳри Душанбе;

- ба моликияти шаҳри Душанбе додани молу мулке, ки барои амалӣ намудани функсияҳои пойтахт зарур мебошанд;

- пешкаш намудани кафолатҳои давлатӣ ба сармоягузориҳое, ки баҳри рушди инфрасохторҳои пойтахт ҷалб карда мешаванд.

Моддаи 5-и Қонун мусоидати мақомоти ҳокимияти давлатиро ба шаҳри Душанбе дар иҷрои функсияҳои пойтахт муайян намуда, аз ҷумла пешбинӣ мекунад:

- таҳия ва амалисозии барномаҳои мақсадноки рушди шаҳри Душанбе ҳамчун пойтахти кишвар;

- амалӣ намудани нақшаҳои сохтмон, таъмиру таҷдид ва нигоҳдории объектҳое, ки ба шаҳри Душанбе дар иҷрои функсияҳои пойтахт зарур мебошанд;

- рушди объектҳои хоҷагии коммуналию манзилӣ;

- гузаронидани чорабиниҳо оид ба ҳифзи табиат, таъмини тартиботи ҷамъиятӣ ва бехатарӣ.

Моддаи 8-и Қонун вазифаҳои мақомоти маҳаллии ҳокимияти давлатиро дар пойтахт муайян намуда, аз ҷумла пешбинӣ мекунад:

- фароҳам овардани шароити мусоид барои иҷрои вазифаҳои сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ, фарҳангӣ ва маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон;

- баланд бардоштани имкониятҳои рақобатпазирии пойтахт дар байни пойтахтҳои давлатҳои дигари ҷаҳон;

- бунёди шаҳр бо рушди устувор;

- рушди пойтахт ҳамчун маркази равобити байналмилалӣ;

- фароҳам овардани шароити мусоид барои амалигардонии фаъолияти Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон;

- фароҳам овардани шароити мусоид барои ташкил ва гузаронидани чорабиниҳои умумидавлатӣ ва байналмилалӣ.

Ҳамин тариқ, Қонуни мазкур ба пойтахт вазифаҳои муҳими фарҳангию маърифатиро низ вогузор менамояд, ки таъсиси Гӯшаи фарҳангиву маърифатии «Душанбе – қалби Тоҷикистон» дар АМИТ маҳз дар ҳамин заминаи ҳуқуқӣ асос меёбад.

Шаҳри Душанбе дорои таърихи бисёрҳазорсола мебошад, ки то ҳол пурра таҳқиқ нагардидааст. Таъсиси Гӯшаи фарҳангиву маърифатии «Душанбе – қалби Тоҷикистон» дар АМИТ имкон медиҳад, ки:

- таърихи қадимаи шаҳри Душанбе аз нигоҳи илмӣ таҳқиқ карда шавад;

- маводи бойгониву ҳуҷҷатӣ дар бораи рушди шаҳр дар давраҳои гуногун ҷамъоварӣ ва таҳлил карда шаванд;

- таҳқиқоти илмии муҳаққиқону олимон дар бораи пойтахт гузаронида шаванд;

- натиҷаҳои таҳқиқот барои таҳияи барномаҳои рушди пойтахт истифода бурда шаванд.

Пойтахт ҳамчун маркази фарҳангии мамлакат дорои мероси бойи фарҳангӣ мебошад. Гӯшаи мазкур метавонад:

- мероси фарҳангии шаҳри Душанберо ҷамъоварӣ, ҳифз ва тарғиб намояд;

- намоишгоҳҳо, конфронсҳо ва семинарҳо оид ба таъриху фарҳанги пойтахт ташкил намояд;

- барои ҷавонон ва донишҷӯён барномаҳои маърифатӣ таҳия намояд;

- ҳамкории байналмилалиро дар соҳаи фарҳанг ва илм тақвият бахшад.

Моддаи 9-и Қонун ваколатҳои Маҷлиси вакилони халқи шаҳри Душанберо муайян намуда, аз ҷумла пешбинӣ мекунад:

- таҳия ва тасдиқи лоиҳаҳои мушаххаси нақшаҳои батанзимдарории сохтмон, меъёр ва қоидаҳои шаҳрсозӣ ва истифодабарии иншоотҳои пойтахт;

- тасдиқи қоидаҳои ободонӣ ва нигоҳдории пойтахт;

- банақшагирӣ ва таъмини стратегияи рушди маҷмӯи иҷтимоию иқтисодии шаҳри Душанбе;

- тасдиқи тартиби вуруди нақлиёти дигар шаҳру ноҳияҳо ба шаҳри Душанбе.

Гӯшаи фарҳангиву маърифатӣ метавонад ҳамчун маркази таҳлили илмии ин масъалаҳо хизмат карда, ба мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии шаҳри Душанбе дар таҳияи стратегияи рушди пойтахт кумаки илмию методӣ расонад.

Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон ҳамчун муассисаи олии илмии мамлакат дорои имкониятҳои зиёди илмию таҳқиқотӣ мебошад. Таъсиси Гӯшаи фарҳангиву маърифатии «Душанбе – қалби Тоҷикистон» дар ин муассиса имкон медиҳад, ки:

1. Таҳқиқоти байнисоҳавӣ дар соҳаҳои таърих, ҳуқуқ, иқтисод, ҷуғрофия, санъатшиносӣ ва фарҳангшиносӣ оид ба пойтахт гузаронида шаванд.

2. Ҳамоҳангсозии фаъолияти илмӣ бо мақомоти давлатӣ, мақомоти маҳаллии ҳокимияти давлатии шаҳри Душанбе ва муассисаҳои илмию фарҳангии дигар ба роҳ монда шавад.

3. Таҳияи барномаҳои илмию амалӣ барои рушди устувори пойтахт, ки дар Моддаи 5-и Қонун пешбинӣ шудааст.

4. Омодасозии кадрҳои илмӣ дар соҳаи шаҳршиносӣ, ҳуқуқи шаҳрӣ, идоракунии шаҳрӣ ва фарҳангшиносӣ.

5. Тарғиби дастовардҳои пойтахт дар сатҳи ҷумҳуриявӣ ва байналмилалӣ.

Моддаи 10-и Қонун ваколатҳои мақомоти иҷроияи маҳаллии ҳокимияти давлатиро дар пойтахт муайян намуда, аз ҷумла пешбинӣ мекунад:

- таъсиси маркази ягонаи хизматрасонӣ ба аҳолии шаҳри Душанбе;

- таъсиси Фонди рушди пойтахт ва дигар фондҳои дахлдор;

- ҳамкории байналмилалиро оид ба масъалаҳои рушди пойтахт амалӣ намудан;

- лоиҳаи санадҳои меъёрии ҳуқуқиро, ки бевосита ба манфиатҳои пойтахт дахл доранд, мувофиқа намудан.

Гӯшаи фарҳангиву маърифатӣ метавонад дар татбиқи ин ваколатҳо нақши муҳим бозад, махсусан дар самти таҳияи лоиҳаи санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ ва барномаҳои рушди пойтахт.

Дар аксари кишварҳои пешрафтаи ҷаҳон дар назди муассисаҳои илмию таҳқиқотӣ марказҳои махсус оид ба таҳқиқи пойтахтҳо фаъолият менамоянд. Масалан:

- Маркази таҳқиқоти шаҳри Лондон дар Донишгоҳи Лондон;

- Институти таҳқиқоти шаҳри Париж дар Фаронса;

- Маркази таҳқиқоти пойтахт дар Донишгоҳи Токио;

- Институти сиёсати шаҳрии Вашингтон дар Иёлоти Муттаҳидаи Амрико.

Ин марказҳо вазифаҳои зеринро иҷро мекунанд:

- таҳқиқи илмии таърих, иқтисод, фарҳанг ва иҷтимоиёти пойтахт;

- таҳияи тавсияҳо барои рушди устувори пойтахт;

- ташкили конфронсу семинарҳои байналмилалӣ;

- омодасозии кадрҳои илмӣ дар соҳаи шаҳршиносӣ.

Таъсиси Гӯшаи фарҳангиву маърифатии «Душанбе – қалби Тоҷикистон» дар АМИТ метавонад ҳамчун қадами аввалин дар роҳи таъсиси чунин маркази илмӣ дар Тоҷикистон бошад.

Моддаи 9-и Қонун ба Маҷлиси вакилони халқи шаҳри Душанбе ҳуқуқ медиҳад, ки бо мақомоти намояндагии маҳаллии ҳокимияти давлатии дигар давлатҳо тибқи қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон робитаҳои байналмилалиро барқарор намояд. Гӯшаи мазкур метавонад дар ин самт ҳамчун пайвандгари илмию фарҳангӣ байни пойтахти Тоҷикистон ва пойтахтҳои дигар кишварҳо хизмат кунад.

Дар оянда Гӯшаи фарҳангиву маърифатии «Душанбе – қалби Тоҷикистон» метавонад ба як маркази муҳими илмию фарҳангӣ табдил ёбад, ки:

1. Бойгони илмии таърихи пойтахт таъсис диҳад, ки дар он ҳуҷҷатҳо, аксҳо, харитаҳо ва маводи дигар дар бораи таърихи шаҳри Душанбе ҷамъоварӣ карда шаванд.

2. Маҷмӯаҳои илмӣ дар бораи таърих, фарҳанг, иқтисод ва иҷтимоиёти пойтахт нашр намояд.

3. Конфронсҳои илмии ҷумҳуриявӣ ва байналмилалӣ ташкил намояд, ки дар онҳо олимони ватаниву хориҷӣ иштирок намоянд.

4. Барномаҳои маърифатӣ барои донишҷӯён, хонандагон ва сокинони шаҳр таҳия намояд.

5. Ҳамкории зич бо мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии шаҳри Душанбе, Маҷлиси вакилони халқи шаҳри Душанбе ва дигар муассисаҳои дахлдор ба роҳ монад.

Моддаи 12-и Қонун фаъолияти меъморӣ, шаҳрсозӣ ва сохтро дар пойтахт танзим намуда, пешбинӣ мекунад, ки дар ҳудуди пойтахт фаъолияти шаҳрсозӣ, меъморӣ ва сохтмон мутобиқи нақшаи генералии шаҳри Душанбе ва қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон дар бораи шаҳрсозӣ ба амал бароварда мешавад. Гӯшаи мазкур метавонад дар таҳияи тавсияҳои илмӣ оид ба шаҳрсозӣ ва меъморӣ нақши муҳим бозад.

Хулоса, Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи мақоми пойтахти Ҷумҳурии Тоҷикистон» аз 2 январи соли 2018, №1494 заминаи ҳуқуқии муҳимро барои таъсиси Гӯшаи фарҳангиву маърифатии «Душанбе – қалби Тоҷикистон» дар Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон фароҳам меорад. Ин Қонун на танҳо мақоми сиёсию маъмурии пойтахтро муайян мекунад, балки ба он вазифаҳои муҳими фарҳангӣ, илмӣ ва маърифатиро низ вогузор менамояд.

Таъсиси Гӯшаи мазкур ба таҳқиқи илмии таърихи пойтахт мусоидат мекунад, ҳувияти миллию фарҳангии шаҳрвандонро тақвият мебахшад, ба рушди устувори пойтахт кумаки илмию методӣ мерасонад, ҳамкории байналмилалиро дар соҳаи илм ва фарҳанг тақвият мебахшад, ба татбиқи самараноки Қонуни мазкур дар амал мусоидат мекунад.

Бинобар ин, таъсиси Гӯшаи фарҳангиву маърифатии «Душанбе – қалби Тоҷикистон» дар АМИТ як иқдоми муҳими илмию фарҳангӣ ва сиёсӣ мебошад, ки ба рушди минбаъдаи пойтахти Ҷумҳурии Тоҷикистон ва таҳкими ҳувияти миллии халқи тоҷик равона гардидааст.

САНГИНЗОДА ДОНИЁР ШОМАҲМАД - муовини директори Институти давлат ва ҳуқуқи

АМИТ оид ба қорҳои илмӣ ва таълимӣ, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, професор