Ваҳдати миллӣ дар тӯли таърихи муосири Тоҷикистон на танҳо ҳамчун як мафҳуми маънавӣ, балки ҳамчун омили амалии наҷотбахш ва рушддиҳандаи давлатдории тоҷикон мавқеи хоса касб намудааст. Солҳои аввали истиқлолият, ки бо оташи ҷанги шаҳрвандӣ ва нооромиҳои сиёсӣ ҳамроҳ буд, нишон дод, ки дар сурати набудани ваҳдат, на танҳо пешрафт, балки вуҷуди худи миллат ва давлати тоҷикон зери хатари нобудӣ қарор мегирад.

Аз нуқтаи назари илми ҳуқуқ ваҳдати миллӣ як ҳолати махсуси ҷомеа буда, ки дар он гурӯҳҳои гуногуни иҷтимоӣ, этникӣ ва мазҳабӣ дар атрофи ҳадафҳои умумимиллӣ ва манфиатҳои стратегии давлат муттаҳид мешаванд. Ин раванд на танҳо ба мафҳуми "сулҳи шаҳрвандӣ", балки ба эҳсоси тааллуқ ба сарнавишти ягонаи таърихӣ ва фарҳангӣ асос ёфтааст.

Дар Тоҷикистон, ваҳдати миллӣ аз як эҳтиёҷи тактикӣ дар солҳои ҷанг ба як стратегияи давлатии рушд табдил ёфт. Ин навъи ваҳдат асоси ҳувияти миллиро ташкил медиҳад ва ҳамчун воситаи муқовимат ба таҳдидҳои берунӣ ва дохилӣ (аз қабили экстремизм, радикализм) амал мекунад.

Таърихи давлатдории тоҷикон дар замони муосир бо воқеаи муҳими таърихӣ - Созишномаи умумимиллӣ (1997) алоқаманд аст. Ин санади тақдирсоз на танҳо ба ҷанги шаҳрвандӣ хотима бахшид, балки заминаи ҳуқуқӣ ва сиёсии вуҷуди давлати демокративу ҳуқуқбунёдро гузошт. Тадқиқотҳо нишон медиҳанд, ки ваҳдати миллӣ дар Тоҷикистон на ба принсипи "якхелагӣ", балки ба принсипи "ягонагӣ дар гуногунӣ" асос ёфтааст, ки он бо хусусиятҳои таърихии минтақа ва таркиби сермиллати аҳолӣ мувофиқ мебошад.

Аз нигоҳи ҳуқуқӣ, ваҳдати миллӣ дар доираи Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ва дигар санадҳои меъёрӣ таъмин карда мешавад. Конститутсия принсипҳои баробарии шаҳрвандон, нобоварӣ ба табъиз ва ҳифзи ҳуқуқи инсонро муқаррар намудааст, ки худ заминаи асосии ваҳдати ҷомеа мебошад.

Дар шароити муосири ҷаҳонишавӣ ва мураккабии муносибатҳои байналмилалӣ, ваҳдати миллӣ бо таҳдидҳои нав рӯбарӯ мешавад. Таҳдидҳои асосӣ иборатанд аз:

1. Ғояви равандҳои ифротӣ, ки ба тақсими ҷомеа ва бесуботӣ оварда мерасонанд.

2. Паҳншавии иттилооти бардурӯғ ва "ҷангҳои маърифатӣ" дар фазои виртуалӣ, ки эътимоди байни қишрҳои аҳолиро коҳиш медиҳад.

Ваҳдати миллӣ заминаи устуворӣ ва амнияти давлатиро фароҳам меорад, ки дар чунин фазо ҳуқуқи инсон метавонад ҳифз шавад. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки ҳамчун омили асосии таъмини ваҳдати миллӣ ва истиқлолияти давлат эътироф шудааст, инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои ӯро арзиши олии давлат эълон мекунад. Ба ибораи дигар, маҳз дар сояи сулҳу субот ва ваҳдати миллӣ аст, ки давлат метавонад вазифаи худро дар эътироф, риоя ва ҳифзи ҳуқуқи инсон ба ҷо оварад. Тавре ки Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон таъкид намудаанд, "Конститутсия заминаи наҷоти давлати навистиқлоли тоҷиконро аз нобудӣ ва барои муттаҳидсозии миллати тоҷик гузошт". Ин муттаҳидсозӣ ва ваҳдат худи заминаи ҳифзи ҳуқуқи ҳар як инсон аст.

Дар Тоҷикистон, раванди ташаккули давлати иҷтимоӣ, ҳуқуқӣ ва демократӣ бе мустаҳкам намудани ваҳдат ғайриимкон аст. Ваҳдати миллӣ ҳамчун сармояи иҷтимоӣ амал мекунад, ки барои ҳамкории байни ҳукумат ва ҷомеа, инчунин барои ҷалби сармоягузориҳои хориҷӣ ва рушди устувор замина фароҳам меорад.

Ваҳдати миллӣ на як ҳодисаи якбора, балки раванди доимии таърихӣ ва сиёсӣ мебошад. Барои Тоҷикистон, он воситаи асосии ҳифзи истиқлолият, тамомияти арзӣ ва пешрафти фарҳангиву иҷтимоӣ мебошад. Таҷрибаи кишвар нишон дод, ки новобаста ба душвориҳои гуногун, тавассути интихоби роҳи сулҳ, ваҳдат ва ҳамдигарфаҳмӣ метавон ба баландиҳои назаррас ноил гашт.

Дар шароити набуди ваҳдат ва шиддати сиёсиву иҷтимоӣ, ҳуқуқи инсон бештар дар ҳалқаи хатар қарор мегирад. Ҳангоме ки ҷомеа ба гурӯҳҳои мухталиф тақсим мешавад ва эътимод ба институтҳои давлатӣ коҳиш меёбад, замина барои зӯроварӣ, табъиз ва беадолатӣ фароҳам меояд.

Аз ин рӯ, гуфтан мумкин аст, ки ваҳдати миллӣ ва ҳифзи ҳуқуқи инсон ду паҳлуи як медал ҳастанд. Ваҳдати миллӣ муҳити дӯстона ва осударо барои рушди шахсият ва таъмини ҳуқуқи ҳар як шаҳрванд фароҳам меорад, дар ҳоле ки набуди он боиси бесуботӣ, қутбшавӣ ва дар ниҳоят поймолшавии ҳуқуқҳои асосӣ мегардад. Набуди ваҳдати миллӣ, ҳамчун як омили бесуботкунанда, на танҳо фазои сиёсӣ, балки ҳуқуқии ҷомеаро низ заҳролуд мекунад ва ба осебпазиртарин гурӯҳҳои аҳолӣ бештар таъсир мерасонад.

ИЛОЛОВ ВАРҚА МИРЗОҶАЛОЛОВИЧ – муовини директори Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикисон оид ба қисми маъмуриву хоҷагидорӣ