Давраҳои пайдоиш ва инкишофи конститутсияҳои Тоҷикистон. Пайдоиши падидаи Конститутсия ва рушди он дар Тоҷикистон бо таърихи соҳибдавлат гаштани миллати тоҷик дар давраи ҳокимияти шӯравии сотсиалистӣ рост меояд. То давраи аз тарафи Русияи подшоҳӣ забт гардидани мулкҳои Осиёи Миёна ва паҳн кардани низоми ҳуқуқии ҳокимияти подшоҳӣ, низоми ҳуқуқӣ дар ин мулкҳо Шариат ба ҳисоб мерафт ва рукнҳои он ба тарзи ҳаёти мардуми тагҷой роҳ ёфта буд. Аз ин рӯ, зарурият ба низоми ҳуқуқ ва қоидаҳои дунявӣ ҷой надошт. Бо ғалабаи инқилоби пролетарӣ дар Русия ва ташаккулёбии ҳуқуқи типи нави сотсиалистӣ доираи амали он ба ҳамаи мулкҳои дар ихтиёри Русия қарордошта паҳн карда шуд. Минбаъд бо забт шудани Аморати Бухоро ва хонигарии Хива дар Осиёи Миёна мавқеи шариат бо тадриҷ маҳдуд ва оқибат тамоман бекор карда шуд. Бо таъсисёбии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар ибтидо ҳамчун ҷумҳурии мухторӣ (соли 1924) ва табдилёбии он ба ҷумҳурии шӯравии сотсиалистӣ (соли 1929) низоми қонунгузории шӯравӣ дар Тоҷикистон пурра пойдор ва то татбиқи расмиёти конститутсионӣ расид. Вазъи ҳуқуқии ҶМШС Тоҷикистон дар Конститутсияи соли 1929 танзим ёфт. Аммо ин воқеа бо ҳодисаи тағйирёбии сохтори давлатии Тоҷикистон рост омад. Кӯшиши халқи тоҷик ба устувор намудани давлатдории миллии худ тавассути санадҳои давлати иттифоқии шӯравии сотсиалистӣ дар моҳи октябри соли 1929 асоси ташаккулёбии (табдилёбии ҷумҳурии мухторӣ ба ҷумҳурии иттифоқӣ) Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон гардид. Ин ҳодиса тавассути санадҳои таъсисдиҳандаи иттифоқии шӯравӣ ва ҷумҳурии Тоҷикистон ба расмият дароварда шуд.

Конститутсияи ҶМШС Тоҷикистон соли 1929. Конститутсияи мазкур давраи нахустини соҳибдавлат гардидани халқи тоҷикро ҷамъбаст намуда, тавассути санадҳои сиёсӣ-ҳуқуқии дар Анҷуманҳои якум ва дуюми Шӯроҳои ҷумҳурӣ қабулшуда расмӣ гардид. Мувофиқи супориши Анҷумани якуми таъсискунандаи Ҷумҳурии Мухтории Шуравии Сотсиалистӣ (декабри соли 1926) ҳукумати ҷумҳурӣ ба Анҷумани дуюми умумитоҷикистонии Шӯроҳо лоиҳаи Конститутсияи аввалинро тайёр ва пешниҳод намуд. Моҳи апрели соли 1929 Конститутсияи мазкур қабул карда шуд ва дар он дар ҳайати ҶШС Узбекистон бо ҳуқуқи мухторӣ қарор доштани Тоҷикистон ва тавассути он ба ҳайати ИҶШС дохил будани он инъикос карда шуд. Дар рӯзи хотимавии кори Анҷумани дуюм баробари қабули Конститутсия инчунин қарор дар бораи қонеъ гардонидани муроҷиат оид ба қабул кардани округи маъмурии Хуҷанд ба ҳайати ҶМШС Тоҷикистон тасдиқ ёфт. Қарори мазкур вазъи иҷтимоӣ-сиёсӣ, иқтисодӣ, фарҳангӣ ва ҳуқуқии ҷумҳуриро куллан тағйир дод. Дар ҳамин замина бо анҷомёбии кори Анҷумани дуюм дар ҳудуди ҷумҳурӣ маъракаи сиёсии тарафдори ба ҷумҳурии иттифоқӣ табдилёфтани Тоҷикистон идома ёфт ва мардум онро бо рӯҳбаландӣ маъқул шумориданд.

Моҳи октябри соли 1929 Анҷумани сеюми фавқуллодаи Шӯроҳои ҷумҳурӣ тавассути Эъломия, Изҳорот ва Қарор дар бораи табдилёбии ҶМШС Тоҷикистон ба Ҷумҳурии иттифоқии шӯравии сотсиалистӣ ва бевосита дар ҳайати ИҶШС қарор доштани онро расмӣ гардонид. Ин қарорҳо аз тарафи мақомоти ваколатдори ҶШС Узбекистон ва ИҶШС дастгирӣ ёфтанд. Бо сабабҳои мазкур расман ба амал даромадани аввалин Конститутсияи Тоҷикистон аз байн бардошта шуд. Конститутсияҳои ҶШС Тоҷикистон солҳои 1931, 1937 ва 1978. Мувофиқи супориши Анҷумани сеюми Шӯроҳо Раёсати КИМ-и ҶШС Тоҷикистон лоиҳаи Конститутсияи ҶШСТ-ро пешниҳод намуд ва он моҳи феврали соли 1931 аз тарафи Анҷумани чоруми умумитоҷикистонии Шӯроҳо баррасӣ ва қабул гардид. Аммо таҳрири хотимавии он хеле кашол ёфт. Барои таҳрир ва такмили меъёрҳои он комиссияи махсус ташкил ёфт ва фақат моҳи декабри соли 1932 бо қарори Раёсати КИМ матни Конститутсия ба чоп расид. Аммо кори мукаммал гардонидани Конститутсияи мазкур идома ёфта, 16-уми ноябри соли 1934 Раёсати КИМ-и ҷумҳурӣ комиссияи навро барои омода кардани тағйиру иловаҳо ба Конститутсияи мазкур ташкил кард. Таклифҳои комиссия дар ин бора аз тарафи Раёсати КИМ омӯхта шуда, ба Анҷумани 5-уми умумитоҷикистонии Шӯроҳо пешниҳод карда шуд. 16 январи соли 1935 таҳрири нави Конститутсияи соли 1931 тасдиқ гардид, ки дар он бисёр меъёр ва ҳолатҳо, таркиби он ба тарзи нав муқаррар гардида буданд. Қайд кардан ба маврид аст, ки дар ҳамин давра Конститутсияи ИҶШС соли 1924 ва конститутсияҳои дар асоси он қабулгардидаи ҷумҳуриҳои иттифоқӣ ва мухтории шӯравӣ низ дар таҳрири нав тасдиқ карда шуданд. Аммо дар ҳамин асос баъзе олимони шӯравӣ Конститутсияи ҶШС Тоҷикистон соли 1931-ро дар таҳрири соли 1935 Конститутсияи нави ҷумҳурӣ шуморида, иддао мекарданд, ки гуё дар ҶШС Тоҷикистон чор Конститутсия қабул шуда бошад. Аммо ин ғалат аст, зеро он дар асоси Конститутсияи ИҶШС соли 1924 қабул шуда, то дар амал будани он бекор нашуда буд. Конститутсияи ҶШС Тоҷикистон соли 1931 дар таҳрири соли 1935 ҷойи Тоҷикистонро дар қатори дигар ҷумҳуриҳои иттифоқӣ муайян карда, ҳуқуқҳои соҳибихтиёронаи онро дар ҳайати ИҶШС танзим намуд.

Конститутсияи дуюми ҶШС Тоҷикистон дар асоси Конститутсияи ИҶШС соли 1936 дар Анҷумани шашуми Шӯроҳои ҶШС Тоҷикистон 1-уми марти соли 1937 қабул карда шуд. Дар он раванди ба анҷомрасии давраи гузариш аз сохтори кӯҳнаи ҷамъияти сотсиалистӣ ба давраи нави рушди давлатдории миллӣ расмӣ гардид. Мазмун ва таъиноти асосии Конститутсияи ҶШС Тоҷикистон соли 1937 ба ҳамин омилҳо робита дошта, раванди рушди давлатдории миллӣ ва заминаҳои сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангии давраи сотсиализмро инъикос гардонид.

Конститутсияи охирини давраи ҳокимияти шӯравии ҶШС Тоҷикистон 14 апрели соли 1978 аз тарафи Шӯрои Олии ҷумҳурӣ мувофиқи Конститутсияи ИҶШС аз 7 октябри соли 1977 қабул карда шуд. Конститутсияҳои мазкур мувофиқи барнома ва хулосаҳои ҳизби коммунист дар бораи давраҳои рушди ҷомеа ва давлати шӯравӣ қабул гардиданд. Дар онҳо чунин ҳолатҳо дар бораи аз давраи сотсиализм ба давраи нави рушди он — сотсиализми мутараққӣ, давлати меҳнаткашон ба давлати умумихалқӣ, тағйирёбии асосҳои сиёсӣ, иқтисодӣ, таркиби иҷтимоии давлат ва ҳоказо инъикос гардонида шуданд.

Конститутсияҳои иттифоқии давраи ҳокимияти шӯравӣ. Бо таъсисёбии Иттифоқи Ҷумҳуриҳои Шӯравии Сотсиалистӣ (ИҶШС) дар соли 1922 зарурияти қабули аввалин Конститутсияи умумиитифоқӣ ба вуҷуд омад. То он вақт ҳар як давлатҳои нави шӯравӣ конститутсияҳои худро қабул карда, дар асоси он фаъолияти худро ба роҳ мемонданд. Дар байни онҳо конститутсияи аввалини шӯравии сотсиалистӣ — Конститутсияи Ҷумҳурии Шӯравии Федеративии Сотсиалистии Русия соли 1918 ҳамчун конститутсияи типи нави намунавӣ аҳамияти хоса дошт. Конститутсияи якуми ИҶШС 6 июли соли 1923 аз тарафи КИМи ИҶШС қабул ва ба амал дароварда шуд. Ва 31 январи соли 1924 онро Анҷумани 2-ми Шӯроҳои ИҶШС тасдиқ кард ва бо ин сабаб он «Конститутсияи (Қонуни Асосии) Иттифоқи Ҷумҳуриҳои Шӯравии Сотсиалистӣ» соли 1924 ном гирифт. Таркиби Конститутсияи мазкур аз ду ҳуҷҷати таъсиснамоии ИҶШС: Эъломия ва Шартнома дар бораи ташкилёбии ИҶШС иборат гардид. Дар онҳо ҳамаи асосҳо ва усулҳои ташкилёбии давлати нави умумииттифоқӣ муқаррар ва танзим ёфта буданд. Аз ҷумла, дар асоси баробарҳуқуқии ҷумҳуриҳои иттифоқӣ таъсис ёфтани давлати умумииттифоқӣ, аз намояндагии баробари ҷумҳуриҳо иборат будани ҳайати мақомоти олии намояндагии иттифоқӣ, ҳуқуқи озодона аз ҳайати ИҶШС баромадани ҷумҳуриҳои иттифоқӣ ва ғайра. Конститутсияи мазкур меъёрҳои ба давраи гузариш аз сохтори кӯҳнаи капиталистӣ ба сохти нави сотсиалистиро танзим кард.

Дар мобайни солҳои 1930 аз тарафи ҳизби болшевикон ва ҳукумати шӯравӣ хулоса бароварда шуд, ки дар ИҶШС давраи гузариш анҷом ёфт ва акнун муносибатҳои ҷамъияти сотсиалистӣ асосан пойдор гардида, дар заминаи худ ривоҷ меёбанд. Бинобар ин, қабули Конститутсияи нави ИҶШС зарур дониста шуд. Анҷумани 8-уми Шӯроҳои ИҶШС 5 декабри соли 1936 Конститутсияи дуюми ИҶШС-ро қабул кард. Дар он муносибатҳои нави ба ҷамъияти сотсиалистӣ хос танзим гардиданд. Муқаррар карда шуд, ки асоси иқтисодии давлатро моликияти сотсиалистӣ ба олот ва воситаҳои истеҳсолот дар шакли моликияти давлатӣ ва ҷамъиятӣ, асоси сиёсии ҳокимияти давлатиро Шӯроҳои вакилони меҳнаткашон ва асоси иҷтимоии давлатро иттифоқи байни коргарон ва деҳқонон ташкил менамоянд. Дар асоси Конститутсияи мазкур ҷумҳуриҳои иттифоқӣ ва мухтории шӯравии сотсиалистӣ соли 1937 конститутсияи худро қабул карданд. Конститутсияҳои мазкур зиёда аз 41 сол амал карданд.

Конститутсияи сеюми охирини ИҶШС соли 1977 ба як навъ Барномаи ҳизбию давлатӣ шабоҳат пайдо карда, дар он бисёр ҳолатҳои назариявию мафкуравии давраи нави рушди ҷомеаи сотсиалистӣ ва давлати шӯравӣ танзим карда шуданд. Дар қисми даромадии он, ки дебоча (преамбула) ном гирифт, муваффақиятҳои ИҶШС дар сохтмони ҷамъияти сотсиалистӣ қайд ёфта, чандин хулосаҳо дар бораи дурнамои рушди ҷомеа ва давлат қайд ёфтанд. Аз он ҷумла, ягонагии иҷтимоӣ, сиёсӣ ва мафкуравии ҷамъияти сотсиалистӣ, табдилёбии давлати меҳнаткашон ба давлати умумихалқӣ, барпоёбии ҷамъияти мутараққии сотсиалистӣ, баланд гардидани нақши ҳизби коммунистӣ ҳамчун нерӯи тавонои халқ қайд карда шуд. Дар дебоча тавсифи муфассали сифатҳои ҷомеаи мутараққии сотсиалистӣ дода шуда, ҳадафи олии давлати шӯравӣ — барпо кардани ҷамъияти бесинфи коммунистӣ, ки дар он худидоракунии ҷамъиятии коммунистӣ ривоҷ меёбад, муайян карда шуд. Ва вазифаҳои дар назди халқи шӯравӣ дар ин марҳила истода номбар карда шуданд. Дар матни Конститутсияи ИҶШС соли 1977 кӯшиш карда шуда буд, ки меъёр ва ҳолатҳои он ба ҳолатҳои қайдёфта мувофиқат дошта бошанд. Мувофиқи нақшаи ҳизбию давлатии шӯравии сотсиалистӣ конститутсияи мазкур бояд конститутсияи охирин мегардид, зеро ки дар давраи гузариш аз ҷомеаи сотсиалистӣ ба ҷомеаи коммунистӣ бояд давлат ва мақомоти давлатӣ, қонунҳо ва санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ бекор шаванд ва ҷойи онҳоро ҷамъияти худидоракунии коммунистӣ ва кодекси бинокори коммунистӣ ишғол кунанд. Аммо бо гузашти ҳамагӣ чордаҳ сол давлати шӯравӣ барҳам ёфт ва конститутсияву қонунҳои он бекор шуданд. Ҳамаи понздаҳ адад ҷумҳуриҳои иттифоқии дар ҳайати ИҶШС қарордошта соҳибистиқлол гардиданд ва Конститутсияву низоми қонунгузории худро таъсис доданд.

Конститутсиягароӣ ва конститутсиявигардонӣ. Конститутсиягароӣ (конституционализм) — тартиботи давлатдорӣ, ки бо Конститутсия асос ёфтааст. Тарзи идоракунии давлатие, ки тибқи конститутсия маҳдуд гардонида шудааст. Низоми сиёсие, ки ба Конститутсия асос ёфта ва бо усулҳои конститутсионӣ идора карда мешавад. Ҳамчун назарияи сиёсӣ ҳуқуқие мебошад, ки зарурияти барпо кардани сохтори конститутсиониро асоснок менамояд.

Конститутсиявигардонӣ (конституционализация) — дар матни конститутсия муқаррар кардани ягон ҳолатҳо ва ба онҳо хос донистани нерӯи конститутсионӣ. Ин амал дар таҷриба худ аз худ эътироф гардида, пайдоиши меъёри нави конститутсионӣ боиси мунозира намегардад. Масалан, қисми хулосавӣ, гузаришӣ, хотимавӣ ва интиқолии Конститутсия ҳамон вақт бечуну чаро қисми таркибии он дониста мешавад, ки агар ҷойи он дар низоми таркиби Конститутсия асоснок муайян карда шавад. Дар ҳолати дар қисми асосии матни конститутсия ҷойи он муайян нагардидан, нерӯи конститутсионии он баҳснок шуда метавонад. Дар асоси қисми дуюми моддаи 92 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон мавҷудият ва фаъолияти адвокатура ҳамчун ниҳоди ҳимояи инсон ва шаҳрванд, шахсони ҳуқуқӣ расмӣ гардонида шудааст.

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон соли 1994. Ҳанӯз дар давраи дар ҳайати ИҶШС қарор доштани Тоҷикистон, тибқи сиёсати бозсозӣ ва кӯшиши нав гардонии асосҳои сохтори конститутсионии давлати умумииттифоқии шӯравии сотсиалистӣ дар миқёси иттифоқ таҳияи лоиҳаи Шартномаи иттифоқӣ ва лоиҳаи Конститутсияи ИҶШС пеш гирифта шуд. Аз оғози соли 1990 дар Тоҷикистон низ кор оид ба тайёр кардани лоиҳаи конститутсияи ҷумҳурӣ суръат гирифт. Рафти таҳия ва анҷоми кор аз болои конститутсияи нави ҷумҳуриҳо бо қабули Шартномаи нав ва Конститутсияи иттифоқӣ вобаста буд, бо сабабҳои гуногун ин кор кашол ёфта, охири охир боиси барҳамёбии давлати иттифоқии ИҶШС гардид. Аз соли 1992 дар давлатҳои собиқ шӯравӣ, ки нав соҳибихтиёр гардида буданд, кори таҳияи лоиҳаи конститутсияҳо ба анҷом расонида шуда, қабули онҳо суръат гирифт. Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон низ лоиҳаи конститутсияи нави ҷумҳурӣ моҳи апрели соли 1992 ба муҳокимаи умумихалқӣ пешниҳод ва дар рӯзномаҳо чоп шуд. Аммо бо сабабҳои нооромии вазъи ҷумҳурӣ ва авҷи буҳрони иҷтимоӣ-сиёсӣ муҳокимаи лоиҳаи конститутсияи нав дар ҳамаи минтақаҳои ҷумҳурӣ ба қадри даркорӣ суръат гирифт. Бо оғоз ва тезутундшавии ҷанги шаҳрвандӣ дар ҷумҳурӣ масъалаи қабули конститутсияи нав ба мӯҳлати номуайян мавқуф гузошта шуд. Ҳамзамон масъалаҳои таъҷилии танзими сохтмони давлатӣ тибқи қабули қонунҳо дар бораи тағйироту иловаҳо дохил кардан ба Конститутсияи ҷумҳурӣ соли 1978 ҳал карда мешуданд.

Давраи нави кор аз болои лоиҳаи Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон бо қарорҳои иҷлосияи 16 даъвати дувоздаҳуми Шӯрои Олӣ ва интихоби ҳайати нави роҳбарияти ҷумҳурӣ робита дорад. Роҳбарияти нави сиёсии ҶТ бо зуддӣ дарк намуд, ки ҳалли бисёр масъалаҳои муҳими сохтори давлатӣ ва ҷамъиятӣ ба қабули конститутсияи нав вобаста аст. Дар Қонуни ҶТ «Дар бораи ислоҳоти конститутсионӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон, тартиби қабул намудан ва мавриди амал қарор додани Конститутсияи (Сарқонуни) Ҷумҳурии Тоҷикистон» аз 20 июли соли 1994 зарурияти ҳарчи бо зуддӣ қабул кардани Конститутсияи нав асоснок карда шуда, мӯҳлат ва тартиби қабули он муайян карда шуд. Моҳи апрели соли 1994 лоиҳаи Конститутсияи нави ҶТ дар матбуот барои муҳокима чоп карда шуд. Дар 22 июли соли 1994 Шӯрои Олии ҶТ лоиҳаи Конститутсияи нав ва натиҷаи муҳокимаи умумихалқии онро баррасӣ намуда, онро маъқул шуморид ва барои қабул ба раъйпурсии умумихалқӣ пешниҳод кардани онро тавсия кард. Аз ду лоиҳаи пешниҳодшуда лоиҳаи идораи президентии ҶТ ба раъйпурсӣ бароварда шуда, лоиҳаи идораи парлумонии ҷумҳурӣ беэътибор дониста шуд. Натиҷаи раъйпурсии умумихалқӣ оид ба қабули Конститутсияи ҶТ аз 6 ноябри соли 1994 тибқи расонаҳои ахбор чунин буд: аз 2685724 шаҳрвандони ба рӯйхат гирифташуда 2535437 нафар, яъне 94,4 % дар овоздиҳӣ иштирок карданд, аз ин шумор ба тарафдории қабули Конститутсия 2352554 нафар, яъне 87,59 % ва муқобил 105300 нафар ё 3,92 % овоз доданд.

Қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон 1994 давраи муайяни таърихи нави пайдоиши давлатдории миллати тоҷикро аз соли 1924 то соли 1994, яъне 70 соли соҳибдавлатӣ дар давраи ҷамъияти сотсиалистӣ ва рушди онро ҷамъбаст кард. Конститутсияи мазкур давраи нави камолоти давлатдории миллӣ, давраи соҳибихтиёрии давлатии Тоҷикистонро ба расмият даровард. Акнун дар заминаи он ҷомеа ва давлати Тоҷикистон давра ба давра барои ноил гаштан ба қуллаҳои баланди соҳибихтиёрии миллӣ, соҳибихтиёрии давлатӣ ва таъмини устувории ваҳдати миллӣ кӯшиш менамоянд.

Зоир Ҷурахон Маҷидзода – мудири шуъбаи масоили мубрами илмҳои ҳуқуқи конститутсионии Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор.

Ашӯрбой Имомов - ходими пешбари илмии шуъбаи масоили мубрами илмҳои ҳуқуқи конститутсионии Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ, номзади илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор.

21 октябри соли 2026 Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон Фармони №1231-ро дар бораи эълон намудани гулҳои Лола ва Сиёҳгӯш ҳамчун гулҳои миллӣ ба имзо расониданд. Ин санади меъёрии ҳуқуқӣ дар заминаи моддаи 69 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон қабул гардида, мақсади он арҷгузорӣ ба мероси таърихиву фарҳангӣ, ҳифзи табиати кишвар ва боло бурдани фарҳанги экологии мардум мебошад.

Банди 1-и Фармон муқаррар мекунад: «Гулҳои Лола ва Сиёҳгӯш гулҳои миллӣ эълон карда шаванд». Моддаи 69 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ба Президент ҳуқуқи қабули фармонҳо ва қарорҳоро медиҳад. Фармони мазкур дар доираи салоҳияти конститутсионии Президент қабул шуда, аз ҷиҳати шакл ба талаботи санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ мутобиқ аст. Ин иқдом нишонаи таваҷҷуҳи пайвастаи роҳбарияти давлат ба масъалаҳои фарҳанг, табиат ва ҳувияти миллӣ мебошад ва дар доираи ваколатҳои конститутсионии Президент қабул шудааст.

Гули миллӣ категорияи махсуси фарҳангӣ буда, рамзи ҳувияти миллӣ, ифодаи зебоишиносӣ, табиатдӯстӣ ва эҳтиром ба мероси таърихӣ мебошад. Эълони гулҳои миллӣ тавассути фармон инъикоси иродаи сиёсии давлат дар самти тарғиби арзишҳои миллӣ буда, ба ташаккули худшиносии миллӣ, хусусан дар байни насли ҷавон, таъсири мусбат мерасонад.

Ин амал ба таҷрибаи пешқадами давлатҳои мутараққӣ монанд аст, ки гулҳои миллӣ доранд ва онҳоро бо фахр тарғиб мекунанд. Соли 1986 Конгресси Иёлоти Муттаҳида қарори дахлдорро қабул кард, ки ба Президент ваколат дод гулҳои садбаргро ҳамчун рамзи миллии гулҳо эълон кунад. Президенти вақт Рейган дар ҳамон сол эъломияи расмиро имзо кард. Конститутсияи Непали соли 2015 ба таври возеҳ муқаррар кардааст, ки " Рододендрони шоҳидор " гулҳои миллии Непал мебошад. Генерал-губернатори вақти Австралия 1 сентябри соли 1988 ба таври расмӣ эълон кард, ки акатсияи тиллоӣ рамзи миллии гулҳои Австралия мебошад. Маҷаллаи расмии Вазорати кишоварзӣ, хоҷагии ҷангал ва моҳии Ҷопон дар соли 2017 гулҳои гелос ва хризантемаро ҳамчун "гулҳои миллӣ" зикр кардааст. Дар Канада соли 1996 ба таври расмӣ дарахти шоҳидорак рамзи миллии дарахтон эълон шуд. Аз ин таҷриба дида мешавад, ки вобаста ба анъанаҳои ҳуқуқии ҳар як кишвар фарқ мекунад. Танҳо шумораи ками кишварҳо (монанди Непал) онро ба Конститутсия ворид кардаанд. Иёлоти Муттаҳида ва Австралия тавассути эъломияҳои расмӣ онро эълон кардаанд.

Гулҳои Лола ва Сиёҳгӯш дар фарҳанги тоҷик мақоми хосса доранд ва ба ҷузъи ҷудонопазири тамаддуни тоҷикон табдил ёфтаанд. Онҳо махсусан бо ҷашни ориёии Наврӯз ва фасли зебоманзари баҳор пайванди ногусастанӣ доранд. Гули Сиёҳгӯш нахустин муждарасони баҳор, рамзи ҳофизаи таърихиву асотирӣ ва пирӯзии покиву адолат мебошад. Иртиботи он бо ривояти ориёии марбут ба Сиёвуш, ки дар «Шоҳнома»-и безаволи Ҳаким Абулқосими Фирдавсӣ тасвир шудааст, аҳаммияти таърихию устуравии онро таъкид менамояд. Пайванди мустақими гули Сиёҳгӯш бо номи Сиёвуш — яке аз чеҳраҳои барҷастаи ин ҳамосаи миллӣ — дирӯзу имрӯзи моро ба ҳам пайванд гардонад, рамзи хотираи таърихӣ ва меросдории тамаддуниро ифода мекунад ва худшиносиву ифтихори милиро таҳким мебахшад. Гули Лола рамзи рӯйсурхии мардуми сарбаланди тоҷик, таҷассуми ҳусну латофат ва шукуфоии табиати кишвар аст. Анъанаи сайри гули Лола, ки онро «сайри гули сурх» низ мегуфтанд, дар замони муосир бо ҳамин унвони таърихӣ, вале мазмунҳои наву тоза ҳамасола моҳи апрел дар саросари кишвар бо шодию сурур таҷлил гардида, шаҳру деҳоти кишварро ба гулистон мубаддал месозад.

Ин анъанаҳои бостонӣ иртиботи ногустастании мардуми ориётаборро бо табиати дилрабову нотакрори хеш, махсусан бо гулҳо баръало нишон медиҳанд. Даҳҳо номҳои духтаронаи тоҷикӣ дар таркиби худ вожаи гул доранд — ба монанди Гуландом, Гулбону, Тоҷигул, Гулпайкар, Гулчеҳра, Гулноз ва амсоли ин, ки аз давраи куҳан то кунун падару модарон бо меҳру муҳаббати беандоза духтарони худро номгузорӣ мекунанд. Эълони гулҳои миллӣ ин анъанаи куҳани номгузориро боз ҳам тақвият мебахшад ва арзиши фарҳангии онро ба сатҳи давлатӣ мебардорад. Табиати биҳиштосои диёри маҳбубамон бо гулҳои рангоранги худ зебову хуррам аст, ки ба сифати намуди биологӣ дар меҳвари он гулҳои Лола ва Сиёҳгӯш қарор дошта, навъҳои гуногуни он дар тамоми қаламрави Тоҷикистон мерӯянд.

Аз нигоҳи илмӣ, намудҳои мушаххаси гурӯҳи гули лола ва гули сиёҳгӯш дар Китоби Сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон ба қайд гирифта шудаанд, ки ин арзиши баланди экологӣ ва илмии онҳоро тасдиқ мекунад. Фармони мазкур ҷиҳати омӯзиши илмии тамоми навъҳои гулҳо, инчунин пешгирӣ аз нобудшавии набототи нодири диёрамон заминаи мусоид фароҳам меорад. Ин ҳамоҳангӣ ба тарбияи маданияти экологӣ дар ҷомеа ва таҳкими масъулияти шаҳрвандӣ мусоидат мекунад. Эълони гулҳои миллӣ ба тарбияи эҳсоси ватандӯстӣ, эҳтиром ба табиат ва фарҳанги худ мусоидат мекунад. Ин иқдом барои муассисаҳои таълимӣ, корхонаҳои фарҳангӣ ва созмонҳои ҷамъиятӣ заминаи мусоид фароҳам меорад, то барномаҳои тарбиявӣ ва фарҳангиро таҳия намоянд.

Гулҳои миллӣ метавонанд ҳамчун воситаи таълими экологӣ ва фарҳангӣ дар мактабҳо, донишгоҳҳо ва марказҳои фарҳангӣ истифода шаванд. Ин ба боло рафтани масъулияти аҳли ҷомеа дар самти ҳифзи табиати биҳиштосои кишвар ва такмил ёфтани фарҳанги экологии шаҳрвандон, бахусус насли наврасу ҷавон, ба таври муассир мусоидат мекунад. Бо дарназардошти ин, расман эълон намудани гулҳои Лола ва Сиёҳгӯш ба сифати гулҳои миллӣ ба раванди ташаккули ҳувияти миллии тоҷикон дар замони ҷаҳонишавӣ такони ҷиддӣ хоҳад бахшид.

Дар замони соҳибистиқлолӣ, ба шарофати сиёсати ҳувиятсози Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон арзишҳои милливу фарҳангии миллати тоҷик эҳё гардида, на танҳо дар ҳаёти маънавии ҷомеаи мо умри дубора пайдо намуданд, балки ба сатҳи байналмилалӣ баромада, аз тарафи ҷомеаи ҷаҳонӣ эътироф гардиданд. Эълони гулҳои Лола ва Сиёҳгӯш чун гулҳои миллӣ, ки дар адабиёту фарҳанги гузаштаву имрӯзаи мо ҷойгоҳи хосса дошта, ифодагари завқи зебоишиносии миллати сарбаланди тоҷик мебошанд, иқдоми дигари Пешвои миллат дар самти густариши суннатҳои волои куҳан дар замони муосир ба шумор меравад.

Банди 2 вазифадор мекунад: «Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ҷиҳати тарғиб ва муаррифии гулҳои миллӣ дар чорабиниҳои дохилидавлатӣ ва байналмилалӣ чораандешӣ намояд».

Тибқи Қонуни конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон», Ҳукумат ҳуқуқ дорад дар доираи салоҳияти худ қарорҳо қабул кунад ва чораҳои амалӣ андешад. Банди 2-и фармон ба Ҳукумат ваколати васеъ медиҳад, ки барномаи мушаххаси чорабиниҳоро таҳия намояд. Ин имкон медиҳад, ки тарғиби гулҳои миллӣ ба як раванди системавӣ ва доимӣ табдил ёбад.

Дар дохили кишвар тарғиби гулҳои миллӣ метавонад тавассути роҳҳои зерин сурат гирад:

- ташкил ва гузаронидани намоишгоҳҳо, фестивалҳо ва озмунҳо бахшида ба гулҳои миллӣ;

- ворид намудани мавод дар бораи гулҳои миллӣ ба барномаҳои таълимии мактабҳо ва донишгоҳҳо;

- нашри китобҳо, буклетҳо, плакатҳо ва маводҳои иттилоотӣ;

- инъикоси васеи мавзӯъ дар воситаҳои ахбори омма ва шабакаҳои иҷтимоӣ;

- ташкили боғҳои махсус ва гӯшаҳои гулҳои миллӣ дар шаҳру ноҳияҳо;

- таҷлили ҳамасолаи анъанаи сайри гули Лола моҳи апрел дар саросари кишвар.

Ин чорабиниҳо метавонанд ба тарбияи эҳсоси ватандӯстӣ, эҳтиром ба табиат ва фарҳанги худ мусоидат кунанд ва заминаи мусоид барои муассисаҳои таълимӣ, корхонаҳои фарҳангӣ ва созмонҳои ҷамъиятӣ фароҳам оваранд.

Тарғиби гулҳои миллӣ дар арсаи байналмилалӣ метавонад тавассути намояндагиҳои дипломатӣ, ширкат дар намоишгоҳҳои байналмилалии гулҳо, нашри мавод дар бораи флораи Тоҷикистон ва ҳамкорӣ бо созмонҳои байналмилалӣ сурат гирад. Ин имкон медиҳад, ки Тоҷикистон ҳамчун кишвари соҳиби мероси бойи табиӣ ва фарҳангӣ дар ҷаҳон шинохта шавад. Гулҳои миллӣ метавонанд ҳамчун бренди фарҳангӣ ва туристӣ хизмат намоянд ва ба рушди сайёҳӣ мусоидат кунанд.

Тарғиби гулҳо бояд бо чораҳои ҳифзи он ҳамоҳанг бошад. Банди 2-и фармон ба Ҳукумат имкон медиҳад, ки барномаи тарғибро бо барномаи ҳифзи гулҳои нодир пайванд диҳад. Ин ҳамоҳангӣ ба тарбияи маданияти экологӣ дар ҷомеа ва таҳкими масъулияти шаҳрвандӣ мусоидат мекунад.

Барои иҷрои самараноки банди 2-и фармон пешниҳод мегардад, ки Ҳукумат қарор қабул кунад, ки дар он:

- Вазорати фарҳанг, Вазорати корҳои хориҷӣ, Кумитаи ҳифзи муҳити зист ва Академияи миллии илмҳо ҳамчун масъулон муайян карда шаванд;

- Нақшаи чорабиниҳо барои солҳои 2027–2030 тасдиқ гардад (намоишгоҳҳо, конференсияҳо, нашрияҳо, барномаҳои мактабӣ);

- Механизми мониторинг ва ҳисоботдиҳӣ муқаррар карда шавад.

Дар қарор бояд зикр шавад, ки тарғиб бояд бо чораҳои ҳифзи гулҳо ҳамчун намуди ба Китоби Сурх дохилшуда ҳамоҳанг бошад. Барои ин:

- маъракаҳои иттилоотӣ дар бораи аҳамияти ҳифзи гулҳо дар табиат гузаронида шаванд;

- парвариши ин гулҳо дар боғҳои ботаникӣ ва питомникҳо рушд бахшида шавад;

- ҳамкорӣ бо ҷомеаи илмӣ ва созмонҳои экологӣ таъмин карда шавад.

Вазорати маориф ва илми Ҷумҳурии Тоҷикистон бояд дар барномаҳои таълимӣ мавод дар бораи гулҳои миллӣ, маънои фарҳангӣ, пайванди онҳо бо «Шоҳнома» ва аҳамияти экологии онҳоро ворид кунад. Дар ин замина, китобҳои дарсӣ ва маводҳои методие таҳия шаванд, ки ба тарбияи эҳтиром ба табиат ва мероси фарҳангӣ мусоидат намоянд.

Пешниҳод мегардад, ки гулҳои миллӣ ҳамчун бренди фарҳангӣ ва сайёҳӣ истифода шаванд: таҳияи армуғон, кортҳои табрикӣ, маводҳои таблиғотии сайёҳӣ ва ҳамкорӣ бо ширкатҳои сайёҳӣ. Ин ба рушди иқтисодиёти маҳаллӣ ва муаррифии Тоҷикистон дар ҷаҳон мусоидат мекунад.

Пешниҳод мегардад, ки тавассути Вазорати корҳои хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон имкониятҳои ҳамкорӣ бо ЮНЕСКО ва дигар созмонҳои байналмилалӣ оид ба ворид намудани гулҳои миллӣ ба рӯйхатҳои мероси фарҳангӣ ва табиӣ баррасӣ шаванд. Ин ба эътирофи байналмилалии гулҳои миллӣ ва болоравии обрӯи кишвар мусоидат мекунад.

Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар бораи эълон намудани гулҳои Лола ва Сиёҳгӯш ҳамчун гулҳои миллӣ иқдоми муҳими сиёсӣ-фарҳангӣ буда, ба таҳкими ҳувияти миллӣ, тарғиби мероси таърихӣ ва муаррифии Тоҷикистон дар арсаи байналмилалӣ мусоидат мекунад. Татбиқи ин тавсияҳо имкон медиҳад, ки гулҳои миллӣ на танҳо рамзи фарҳангӣ, балки омили воқеии ҳифзи табиат, тарбияи ватандӯстӣ ва рушди устувори кишвар гарданд.

Сангинзода Дониёр Шомаҳмад — муовини директори Институти давлат ва ҳуқуқи

АМИТ оид ба корҳои илмӣ ва таълимӣ, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор

Баъди соҳибистиқлолиро ба даст овардани Ҷумҳурии Тоҷикистон зарурияти аз нав таҳия намудани механизми нави таъмини ҳуқуқии муносибатҳои ҷамъиятии ҷавобгўй ба талаботи давлати демократию ҳуқуқбунёд ва иқтисоди бозорӣ, инчунин интихоби воситаҳои ҳуқуқиии баамалбарории онҳо ба миён омад. Вале санади ҳуқуқии ягонае, ки дурнамои инкишофи минбаъдаи қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистонро бо дарназардошти рушди нави муносибатҳои ҷамъиятии давраи гузариш бояд ба танзим дарорад, мавҷуд набуд. Ба ҳайси чунин санади волои ҳуқуқӣ метавонист танҳои Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон баромад намояд.

Ҳамзамон, зарурияти қабули Конститутсия Ҷумҳурии Тоҷикистонро ба даст овардани соҳибистиқлолӣ, гузариш аз як сохти ҷамъиятӣ ба сохти дигар, тағйирёбии сохти давлатӣ, рушди муносибатҳои ҷамъиятӣ, бахусус иқтисоди бозорӣ, ба вуқӯъ пайвастани дигаргуниҳои куллӣ дар ҳаёти сиёсӣ ва иқтисодию иҷтимоӣ ҷомеа тақозо намуд. Аз ин ҷо 6 ноябри соли 1994 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон қабул карда шуд, ки бо тағйиру иловаҳои минбаъда, тавре ки Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар маҷлиси тантанавӣ ба ифтихори 25-умин солгарди Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон иброз намуданд: “ инъикоскунандаи воқеияти даврони истиқлолу озодии Ватан, рушди давлат ва пешрафти миллати тамаддунсозӣ тоҷик гардид”.

Конститутсия дурнамои сиёсати ҳуқуқӣ, иқтисодӣ, иљтимоӣ ва фарҳангии Тоҷикистонро муайян кард, роҳи пешгирифтаи Ҷумҳурии Тоҷикистонро ҳамчун давлати демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва иҷтимоӣ муқаррар намуд ва миллати тоҷикро барои амалӣ гаштани ормонҳои волои миллӣ ба созандагию бунёдкорӣ роҳнамоӣ намуд. Минбаъд ҳамчун санади волои ҳуқуқӣ ва муайянкунандаи сиёсати ҳуқуқӣ, Конститутсия на танҳо дурнамои рушди сиёсати иқтисодӣ ва иҷтимоӣ, балки заминаи инкишофи қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон ва дар ҳамин асос низоми ҳуқуқии онро муайян намуд. Дар он заминаи муайянкунандаи низоми ҳуқуқии ба шакл ва мазмуну моҳият мустақил ва аз дигар низомҳои ҳуқуқии давлатҳо фарқкунанда таҷассуми худро ёфт. Дар Конститутсия орзуву омол, ҳуввияти миллати тоҷик ифода ёфта, ҳамзамон вай таҷассумгарӣ фарҳангу расму оин, одату анъанаҳои таърихӣ ва маънавияти миллати мо буда, дар худ роҳи пуршебу фарози беш аз ҳазорсолаи тайнамудаи халқи тоҷик, инчунин шароити таърихии бавуҷудоӣ, ташаккулёбӣ ва барқароршавии давлат ва ҳуқуқи моро ифода менамояд.

Нақши Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар ташаккул ва рушди қонунгузорӣ дар хусусиятҳои зерини он зоҳир мегардад:

Аввало, он ҳамчун санади дорои эътибори олии ҳуқуқӣ, ба ҳайси меҳвари сиёсати танзими ҳуқуқи Ҷумҳурии Тоҷикистон баромад намуда, заминаи ҳуқуқии қонунгузории амалкунандаро ташкил медиҳад.

Сониян, санади ҳуқуқии низомбавуҷудоваранда буда, дар он сохти амудӣ ва уфуқии қонунгузории Тоҷикистон, яъне асоси қонунгузории хусусӣ ва оммавии Тоҷикистон ифода меёбад.

Солисан, вай на танҳо функсияи танзимнамоии муносибатҳои ҷамъиятиро ифода менамояд, балки ягонагии меъёрҳои дохилии низоми ҳуқуқии Тоҷикистон ва самаранокии алоқаҳо ҳуқуқиро ба қонунгузории хориҷӣ таъмин менамояд.

Баъдан, моҳият ва мазмуни қонунгузории амалкунандаро, ки ба арзиши олӣ доштани ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд асос меёбад муайян намуда, ба ташаккули механизми танзимнамоӣ, ҳуқуқэъҷодкунӣ ва ҳуқуқтатбиқнамоӣ таъсир мерасонад.

Бояд қайд намоем, ки қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ва ворид намудани тағйиру иловаҳо ба он зарурияти танзим ва такмили муносибатҳои нави ҷамъиятиро ба миён оварда, марҳилаи навро дар таҳия, такмил ва қабули қонунҳо оғоз намуд. Зеро, он давлати демокративу ҳуқуқбунёд ва дунявию иҷтимӣ будани Тоҷикистонро эътироф намуда, асосҳои сохтори конститутсионӣ, ҳуқуқ, озодӣ, вазифаҳои асосии инсон ва шаҳрванд, ваколати Маҷлиси Олӣ (парламент), Президент, Ҳукумат, ҳокимияти маҳаллӣ, суд ва прокуратураро муайян намуд. Дар асоси Конститутсияи нав барои таљзияи рукнҳои давлат ва ташаккули давлати соҳибистиқлол шароити мусоид фароҳам омад. Ҳамзамон, таҷзияи ҳокимият дар сатҳи Конститутсияи мамлакат ба ҳокимияти қонунгузор, иҷроия ва судӣ муайян гардида, нақши мақомоти қонунгузор дар қабул ва такмили қонунгузорӣ муайян карда шуд. Бо назардошти дурнамои инкишофи кишвар Конститутсияи Тоҷикистон шаклҳои гуногуни моликиятро ба сифати асоси иқтисодиёти мамлакат эътироф намуда, озодии фаъолияти иқтисодӣ ва соҳибкорӣ, инчунин баробарҳуқуқӣ ва ҳифзи ҳуқуқии шаклҳои гуногуни моликият, аз ҷумла моликияти хусусиро кафолат дод. Конститутсия арзиши олӣ доштани ҳуқуқу озодиҳои инсон, ҳатто дар Дебочаи озодӣ ва ҳуқуқӣ шахсро муқаддас шуморида, дахлнопазирии ҳуқуқӣ фитрӣ, аз ҷумла ҳаёт, қадр ва номуси инсониро эълон карда, давлатро масъул месозад, ки ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрвандро эътироф, риоя ва ҳифз намояд. Инкишоф ёфтани ҳаёти ҷамъиятиро дар асоси равияҳои гуногуни сиёсӣ ва мафкуравӣ Конститутсия эълон кард ва ҳуқуқӣ шаҳрвандонро дар ташкили ҳизбҳои сиёсӣ, иттифоқҳои касаба ва дигар иттиҳодияяои ҷамъиятӣ ва иштирокашонро дар фаъолияти онҳо дарҷ намуд. Аз ин ҷо, зарурияти такмили қонунгузорӣ дар тамоми ҷабҳаҳои давлатдорӣ, сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангӣ ба миён омад.

Бояд қайд намоем, ки таъмини волоияти Конститутсия ҳамчун санади олии ҳуқуқӣ ва муайянкунандаи қоидаи амал ва рафтори субъектҳои муносибатҳои ҷамъиятӣ (давлат, ташкилот, шаҳрванд) таҷассуми худро дар қонунгузории амалкунанда меёбад. Зеро, ба воситаи қонунгузорӣ ҳуқуқу уҳдадорӣ ва қоидаи рафтори онҳо бо таври мушаххас ба танзим дароварда шуда, амалӣ гардидани онҳо асосан таъмин карда мешавад. Аз ин ҷо баъди қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон вазифаи барқаррорсозӣ ва ташаккули минбаъдаи воситаҳои нави ҳуқуқии амалӣ намудани он бо дарназардошти талаботи меъёрҳои он ба миён омад. Ин ба он вобаста буд, ки ба даст овардани истиқлолият ва ворид шудани Тоҷикистон ба фазои сиёсӣ, иқтисодию иҷтимоӣ ва фарҳангии муосир, инчунин байналмилалӣ озод, бе мавҷудияти қонунгузории мукаммал, такмилёфта, босифат ва самараноки ба асосҳои сохти конститутсионии демократӣ ва санадҳои байналмилалии ҳуқуқӣ асосёфта ниҳоят мушкил буд.

Тавре зикр кардем қонунгузории Тоҷикистон баъди қабули Конститутсия бо дарназардошти ворид намудани тағйиру илова ба он марҳила ба марҳила ташаккул ва рушд ёфт. Агар бо баробари қабули Конститутсия асоси низоми нави қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон барқарор карда шуда бошад, минбаъд таҳия ва қабули қонунҳо аз тарафи субъектҳои ҳуқуқи ташаббуси қонунгузорӣ (м. 58 Конститутсия) дар ҳар даъвати навбатии Маҷлиси Олӣ (Маҷлиси намояндагон ва Маҷлиси миллӣ) фаъол гардида, дар солҳои оянда устуворвии таҳия ва қабули онҳо таъмин карда шуданд. Нақши муҳимро дар ин ҷода таъсиси Маҷлиси Олии дупалатагӣ - Маҷлиси намояндагони касбӣ ва Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки дар натиҷаи тағйироту иловаҳои аз тариқи райпурсии умумихалқӣ 26 сентябри соли 1999 ба Конститутсия Ҷумҳурии Тоҷикистон воридкарда ташкил карда шуданд, иҷро намуд. Дар натиҷа ташаккул ва рушди низоми қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон комилан мазмуни навро гирифт. Тағйиру иловаҳои воридкардашуда заминаи ҳуқуқиро барои такмили минбаъдаи қонунгузории амалкунанда муҳайё намуд. Вай заминаи барпо намудани Парламенти ду маҷлиса гардида, салоҳияти якҷояи Маҷлиси миллӣ ва Маҷлиси намояндагон, инчунин ваколати ҳар як маҷлисро дар алоҳидаги муайян намуд. Инчунин, қоидаҳои нави баррасии лоиҳаи қонунҳоро муқаррар намуд, ки аз тартиб ва принсипҳои фаъолияти Маҷлиси Олии пешина фарқ менамуд. Дар асоси тағйиру иловаҳои 22 июни соли 2003 ба Конститутсия воридкардашуда инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои он арзиши олӣ эътироф карда шуд (м. 5). Ба ҳуқуқ ва озодиҳои инсон ва шаҳрванд имконияти мустақиман амал намудан дода шуда, оноо акнун мақсад, мазмун ва татбиқи қонуноо, фаъолияти мақомоти қонунгузор, иҷроия, мақомоти маҳаллии ҳокимияти давлатӣ ва худидоракуниро муайян мекунанд ва ба ҳимояи судӣ таъмин карда мешаванд. Ҳамзамон, дар асоси тағйиру иловаҳои воридкардашуда, доираи субъектҳои ҳуқуқи ташаббуси қонунгузорӣ маҳдуд гардида, ташаббуси ҳуқуқи қонунгузории Суди конститутсионӣ, Суди Олӣ ва Суди Олии иқтисодӣ бардошта шуд. Бо баробари қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ва ворид карда шудан тағйиру иловаҳо ба он ҷараёни таҳия ва қабули қонунҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон аз тарафи Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон фаъол гардид. Қайд кардан бамаврид аст, ки дар фаъолияти панҷсолаи (солҳои 2000-2005) Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон даъвати дуюм, даъвати сеюм (солҳои 2005-2010) -549(9) даъвати чорум ( солҳои 2010-2015) -603(10), даъвати панҷум (солҳои 2015-2020) - 795 ва даъвати шашум (солҳои 2020-2025) -723 санади ҳуқуқӣ қабул намуд. Ба воситаи санадҳои ҳуқуқии қабулкардашуда фаъолияти субъектҳои гуногуни муносибатҳои ҳуқуқӣ ба танзим дароварда шуд. Парламенти Тоҷикистон ба Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон такя намуда, қонунҳоеро таҳия ва баррасӣ намуд, ки фаъолияти ҳар се шохаи ҳокимияти давлат, аз ҷумла қонунгузор, иҷроия ва судиро ба танзим даровард. Бо мақсади танзими фаъолияти мақомоти олии қонунгузор, иҷроия ва судӣ 17 Қонуни конститутсионӣ қабул карда шуд. Аз ҷумла, қонунҳои Конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар бораи Маҷлиси Олӣ, вазъӣ ҳуқуқии аъзоёни Маҷлиси милли ва вакилони Маҷлиси намояндагон, Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон, мақомоти маҳаллии ҳокимияти давлатӣ, судҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон, Суди конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон, интихоботи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, дар бораи Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ –Пешвои миллат ва ғ.

Хусусияти хоси қонунҳои қабулкардашуда аз он иборат буд, ки ба воситаи онҳо барои устувории асосҳои сохти конститутсионӣ, таҳкими низоми давлатдорӣ, ҳуқуқ ва озодиҳои инсон ва шаҳрванд, салоҳияти Президент, ҳукумат, мақомоти ҳокимияти маҳаллӣ, мақомоти судӣ, низоми ҳифзи ҳуқуқӣ ва ғ. шароити мусоиди ҳуқуқӣ барпо карда шуд.

Кодефикатсияи қонунгузорӣ дар соҳаи ҳуқуқи моддӣ ва мурофиавӣ ба анҷом расида, 21 Кодекси мукаммал, аз ҷумла, Кодекси маданӣ, замин, меҳнат, ҷиноятӣ, андоз, гумрук, расмиёти маъмурӣ, ҳуқуқвайронкунии маъмурӣ, мурофиаӣ маданӣ, мурофиаи иқтисодӣ, мурофиаи ҷиноятӣ ва ғ. қабул карда шуданд. Бо ҳамин восита на танҳо танзими ҳуққуқии муносибатҳои хусусию амудӣ ба роҳ монда шуд, балки ҳимояи ҳуқуқу манфиатҳои қонунии иштирокчиёни онҳо таъмин карда шуд. Ҳамзамон, қонунҳое қабул карда шуданд, ки ба воситаи онҳо алоқаоои амудию уфуқии гузаштан ба иқтисоди бозорӣ батартиб дароварда шуданд. Бахусус дар бораи ширкату ҷамъиятҳои хоҷагӣ, кооперативҳо, корхонаҳои давлатӣ, бонки миллӣ, бонкҳо ва фаъолияти бонкӣ, ташкилотҳои маблағгузории хурд ва ғ. Ба воситаи онҳо яз як тараф шароити зарурӣ барои рушди муносибатҳои иқтисоди бозорӣ, соҳибкорӣ ва танзими ҳуқуқии он, хариди давлатии молҳо (кор, хизмат), муносибатҳои байни бонкҳо ва мизоҷон, муносибатҳои меҳнатӣ, ҳифзи ҳуқуқии истеъмолкунандагон, соҳибкорон бо роҳи баррасии масъалаҳои бавуҷудомада дар судҳои иқтисодӣ муҳайё карда шуд. Аз тарафи дигар танзими давлатии муносибатҳои бозорӣ ба воситаи татбиқи чунин методҳо ба монанди, бақайдгирии давлатии субъектҳои хоҷагӣ, иҷозатдиҳӣ, батанзимдарории техникӣ, стандартикунонӣ, маҳдудкунии фаъолияти инҳисорӣ, танзими асъорӣ ва назорати асъорӣ, инчунин танзим ба воситаи дигар воситаҳои ҳуқуқӣ пурзўр карда шуд. Қонунҳои қабулкардашуда асосҳои ҳуқуқии иқтисодиёти миллӣ ва хусусиятҳои ташаккулёбии онро муайян намуда, муносибатҳои мадании байни субъектҳои гуногунро батартиб дароварданд, шаклҳои ташкили ҳуқуқии шахсони ҳуқуқииро муайян намуда, дараҷаи иштироки давлатро дар ин муносибатҳо муайян намуданд.

Ҳамин тавр, ба воситаи зиёда аз 400 қонуни мукаммале, ки ҷавобгӯӣ талаботи Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошанд ва аз ҷониби Маҷлиси намояндагон қабул карда, Маҷлиси миллӣ онҳоро ҷонибдорӣ карда, аз ҷониби Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба имзо расиданд соҳаҳои афзалиятноки давлатдории муосир, аз ҷумла барпо намудани заминаҳои давлати демократию ҳуқуқбунёд ва иҷтимоию дунявӣ, ҷамеъаи маданӣ, рушди муносибатҳои иқтисоди бозорӣ ва соҳибкорӣ, заминаҳои ҳуқуқии ислоҳотҳои гузаронидашаванда, ҳимояи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд таъмин, мубориза бар зиддӣ ҷинояткорӣ, терроризм, коррупсия пурзӯр карда шуд. Барои ислоҳоти иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва сиёсӣ фазои ҳуқуқии зарури муҳайё гардида, дар ин замина нақши қонунгузорӣ дар амалӣ намудани сиёсати пешгирифтаи Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, ҷаноби Олӣ, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон оиди пешрафти ҳамаи соҳаҳои ҳайёти ҷамъиятӣ баланд гардид.

Маҳмад Раҳимзода - узви вобастаи АМИТ, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор

Дар таърихи нави рушди давлатдории миллии тоҷик ва расмиёти ҳуқуқии он соли 2024 ҳамчун санаи сиюмин солгарди Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон хотирмон аст. Бо арзи эҳтиром ба ин санаи муҳим дар Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон соли 2023 қайд шудааст, ки «Конститутсияи Тоҷикистони соҳибистиқлол, ки заминаи эъмори давлати мустақили миллӣ ва пешравии тамоми ҷанбаҳои ҳаёти мардуми кишварро фароҳам овардааст, яке аз дастовардҳои муҳимтарини мо мебошад. Амалӣ намудани меъёрҳои Конститутсия ба мо имкон дод, ки пояҳои устувори ҷомеа ва давлатро созмон диҳем, сулҳу оромӣ, суботи сиёсӣ ва ваҳдати миллиро таҳким бахшем, рушди устувори иқтисодии кишварамонро таъмин намоем, барои ҳар як шаҳрванди мамлакат шароити зиндагии арзанда ва инкишофи озодонаро муҳайё созем». Тибқи андешаҳои мазкур ба ифтихори ин санаи муҳими таърихии миллат, соли 2024 «Соли маърифати ҳуқуқӣ» эълон гардид.

Бо мақсади мусоидат ба ин иқдоми наҷиб ва кумак ба мардуми кишвар дар азхудкунии одобу ахлоқи сиёсӣ-ҳуқуқӣ, риояи қатъии меъёр ва ҳолатҳои Конститутсия ва қонунҳои ҷумҳурӣ, иҷрои талаботи онҳо олимони намоёни соҳаи ҳуқуқшиносӣ ва конститутсияшиносони маъруфи ҷумҳурӣ Зоир Ҷурахон Маҷидзода ва Ашӯрбой Имомов тасмим гирифтаанд, ки дар шакли тезисҳо (мулоҳизаҳо) дар бораи мафҳум, пайдоиш, рушд, шакл, таркиб, мазмун, тарзи қабул ва тағйиру иловаҳо дохил кардан, таъиноти ҳуқуқӣ, сиёсӣ, иҷтимоӣ ва дигар хусусиятҳои конститутсияҳо умуман, Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон махсусан, ба доираи васеи хонандагони Сомонаи Институти фалсафа, сиёсатшиносӣ ва ҳуқуқи ба номи А.Баҳоваддинови АМИТ мухтасар маълумот диҳанд.

Мафҳуми Конститутсия. Конститутсия (аз забони лотинӣ constitutio – муқаррар, сохтор) бо мазмуни моддӣ санади навишташудаи ҳуқуқие мебошад, ки пеш аз ҳама ҳуқуқу озодии инсон ва шаҳрвандро эълон менамояд ва кафолати онҳоро пешбинӣ мекунад. Ҳамчунин асосҳои сохтори конститутсионӣ, сохтори ҷамъиятӣ ва сохтори давлатӣ, рамзҳои давлатӣ ва вазъи пойтахт, шакли идоракунӣ ва таркиби ҳудудии давлат, асосҳои ташкили мақомоти марказӣ ва маҳаллии ҳокимияти давлатӣ, салоҳият ва робитаи байниҳамдигарии онҳо ва баъзе масъалаҳои муҳимтаринро муқаррар ва танзим менамояд. Бо мазмуни зоҳирӣ (формалӣ) Конститутсия қонун ё гурӯҳи қонунҳое мебошад, ки қувваи олии ҳуқуқӣ нисбат ба дигар санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ дорад. Конститутсия шакли олии ҳуқуқиест, ки дар он арзишҳо, падидаҳо ва меъёрҳои сохтори конститутсионӣ, асосҳои танзими ҳуқуқӣ-конститутсионӣ, алоқаҳои сифатии ҷамъиятӣ ва муносибатҳои ҳокимияти давлатӣ расман муқаррар карда шудаанд.

Конститутсия – Қонуни Асосӣ мебошад, ки асосҳои сохтори ҷамъиятӣ ва иқтисодии мамлакат, шакли сохтор ва идоракунии давлатӣ, вазъи ҳуқуқии инсон ва шаҳрванд, низоми интихобот, тартиби ташкил ва салоҳияти мақомоти ҳокимияти давлатиро дар марказ ва маҳалҳо, ташкил ва усулҳои асосии адолати судӣ, назорати прокурориро муқаррар менамояд. Нисбат ба ҳар як санади ҳуқуқии низоми қонунгузорӣ ва ҳуқуқии мамлакат қувваи олии ҳуқуқӣ дорад. Ҳеҷ як санади ҳуқуқӣ берун аз таъсири Конститутсия ё хилофи он шуда наметавонад. Қонунҳо ва санадҳои меъёрии ҳуқуқии бешумор бояд дар мувофиқа бо Конститутсия қабул гардида, ба татбиқи меъёрҳо ва ҳолатҳои он мусоидат намоянд. Дар қаламрави давлат ҳеҷ як мақомоти давлатӣ, шахси мансабдори давлатӣ, иттиҳодияҳои ҷамъиятӣ, инсон ва шаҳрванд берун аз талаботи Конститутсия фаъолият карда наметавонанд. Дар дохили мамлакат ҳеҷ як субъекти ҳуқуқ аз талаботи Конститутсия боло истода наметавонад. Аз ибораи Қонуни Асосӣ ҳамаи он хусусиятҳои Конститутсия ошкор мегардад, ки ҷойи онро дар низоми ҳуқуқӣ муайян мекунад.

Конститутсия – Қонуни қонунҳо. Бо мақсади ҳарчи пурра ифода кардани мазмун ва таъиноти Конститутсия дар сарчашмаҳои илмӣ ва машварати касбию ихтисосӣ онро Қонуни қонунҳо низ меноманд. Ин ибора ишора ба сатҳи баланди Конститутсия дар низоми қонунҳо ва дигар санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ, қуллаи баланди низоми қонунгузории миллӣ буда, дар зери таъсири он қарор доштани ҳамаи қонунҳоро ифода мекунад. Ҳамчунин ибораи Қонуни қонунҳо нисбати Конститутсия ишора ба таъинот ва робитаи мантиқии онҳо, ягонагии низоми қонунгузории миллӣ мебошад. Аз рӯи шакл, таркиб ва мазмуни фарогири муносибатҳои ҷамъиятӣ, ҳар гуна санади меъёрии ҳуқуқӣ бо эътирофи усули волоияти Конститутсия таҳия, қабул ва амал мекунад. Ибораи Қонуни қонунҳо инчунин ишора ба он аст, ки Конститутсия низ яке аз қонунҳо мебошад, аммо дорои нерӯи олии ҳуқуқӣ аст.

Конститутсия – рамзи давлатдорӣ. Конститутсия нишона ва рамзи ҷудонопазири давлатдорӣ аст. Ҳар як давлати навтаъсис тавассути Конститутсия барпоёбии худро эълон, ҳадафҳо ва самтҳои асосии сиёсати дохилӣ ва хориҷии худро муайян ва ифода менамояд. Тавассути рамзҳои давлатӣ мухтасар дар бораи таърихи пайдоиши давлат, давраҳои рушди давлатдорӣ, дар бораи сохтори ҷамъиятӣ, шакл ва сохти идораи давлат, муносибати шахс ва давлат ҳолатҳои калидӣ муқаррар карда мешаванд. Ҳамчунин баъзе хусусиятҳои этникӣ, робитаҳои таърихӣ бо халқу миллатҳои ба ҳамдигар аз самти фарҳангӣ наздик ифода карда мешаванд. Бо ин мазмун Конститутсия як навъ Шиносномаи миллат, ҷомеа ва давлати мазкур мебошад. Ифодагардонии хусусиятҳои мазкур дар Конститутсия дар шакли ҳуқуқӣ-сиёсӣ суръат мегирад. Бинобар ин, ҳар як нукта ва ибораҳои Конститутсия мазмун ва таъиноти махсус доранд. Конститутсия бо вуҷуди он ки рамзҳои давлатиро муайян мекунад, худи он низ рамзу нишонаи давлатдорӣ мебошад.

Забони расмии давлатӣ ва Конститутсия. Конститутсия бо забони расмии давлатии ҳар мамлакат тайёр ва қабул карда мешавад. Тибқи ҳайати миллии давлат забони расмии давлатӣ метавонад аз як ё якчанд забони миллатҳои дар таркиби давлат ҷойгирбуда иборат бошад. Одатан дар аксари давлатҳои ягона ба ҳайси забони расмии давлатӣ забоне эътироф ва муқаррар карда мешавад, ки забони муошират ва гуфтугӯи аксари аҳолии мамлакат мебошад. Дар давлатҳои шакли идораи иттифоқӣ (федеративӣ) баробари забони ягонаи расмии умумидавлатӣ метавонад забони миллии субъектони иттифоқ низ дар сарҳади ҳудуди ҷойгиршавии онҳо забони расмӣ эълон гардида, амал кунад. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон соли 1994 аввалин бор дар таърихи давлатдории тоҷик бо забони модарӣ, яъне тоҷикӣ таҳия ва қабул гардида, забони давлатии Тоҷикистон забони тоҷикӣ эълон карда шуд. Ҳамчунин забони русӣ забони муоширати байни миллатҳо дониста шуд.

Моҳияти Конститутсия. Ҳар як Конститутсия тибқи воқеияти таърихии пайдоиш ва рушди давлат ба вуҷуд омада, муносибатҳои ҷамъиятиеро муқаррар ва танзим менамояд, ки иродаю манфиати нерӯҳои ба сари қудрат омадаро ифода мекунад. Дар ҷомеаҳои синфӣ конститутсияҳо мувофиқи ирода ва манфиати синфи ҳукмрон қабул гардида, ба ҳифзи манфиати онҳо мувофиқанд. Ин ҳолат пеш аз ҳама дар муқаррар кардан ва ҳифзи моликияти хусусӣ ифода меёбад, ки ҷомеаи синфӣ дар заминаи он қарор ёфтааст. Ин ҳолатро хеле образнок доҳии инқилоби октябрии Руссия В.И.Ленин чунин ифода карда буд: «Рӯҳ ва мазмуни асосии ҳамаи конститутсияҳои қаблӣ, то худи ҷумҳуриявӣ, демократӣ, фақат ба моликият робита дорад». Моҳияти сиёсии ҳар як Конститутсия, ки мазмуни онро ифода мекунад, ба таносуби нерӯҳои сиёсии дар лаҳзаи қабули он мавҷудбуда муайян мегардад. Таъиноти меъёр ва ҳолатҳои Конститутсия ифодаи таносуби нерӯҳои дар таҳия ва қабули он иштирокдошта мебошад. Аммо ин омил дар матни конститутсияҳо бевосита ифода намеёбад. Дар аксари онҳо Конститутсия аз номи халқ эълон карда мешавад.

Конститутсия на фақат санади ҳуқуқӣ, балки ҳуҷҷати сиёсии муҳимтарин мебошад. Мазмуни асосии он аз масъалаҳо дар бораи ҳокимият, шакли моликият, вазъи ҳуқуқии инсон ва шаҳрванд, сохтори давлатӣ ва шакли идораи давлатӣ иборат аст. Меъёр ва ҳолатҳои он барои таъсисёбӣ ва фаъолияти мақомоти давлатӣ, шахсони мансабдор, иттиҳодияҳои ҷамъиятӣ ва ҳизбҳои сиёсӣ, иштироки шаҳрвандон дар корҳои идоракунии давлатӣ асосгузоранда мебошанд. Муносибатҳои ҷамъиятии ба фаъолияти сиёсии мақомоти давлатӣ ва иттиҳодияҳои ҷамъиятӣ алоқаманд тавассути меъёрҳои конститутсионӣ ба худ шакли ҳуқуқӣ мегиранд ва хислати сиёсӣ пайдо мекунанд. Хусусиятҳои сиёсии Конститутсия бо сиёсати иҷтимоии давлат пайвандӣ доранд. Дар ҳамин асос дар Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар бораи самтҳои асосии сиёсати дохилӣ ва хориҷии ҷумҳурӣ, роҳу воситаҳои амалӣ намудани онҳо, хусусан татбиқи сиёсати иҷтимоӣ, муваффақиятҳои ноилгардида ва масъалаҳои ҳалталаб чуқур таҳлил гардида, роҳҳои ҳалли онҳо муайян карда мешаванд.

Конститутсия – сарчашмаи қонунгузории миллӣ ва низоми ҳуқуқӣ. Сарфи назар аз мартабабандии низоми қонунгузорӣ ва мартаботи санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ, мазмун, таъиноту вазифаҳо ва хислатҳои онҳо тибқи мувофиқати онҳо бо Конститутсия муайян мегарданд. Низоми қонунгузории миллӣ ва усулҳои асосии ташкилёбии он дар Конститутсия муқаррар гардида, дар қонуни махсус дар бораи санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ муфассал танзим карда мешавад. Ҳамаи онҳо бояд дар танзими муносибатҳои мушаххаси ҷамъиятӣ рӯҳи Конститутсияро асос гиранд. Ҳамзамон Конститутсия зарурияти қабули санадҳои меъёрии ҳуқуқиеро пешбинӣ карда метавонад, ки ҳолатҳои онро ривоҷ дода тавонанд. Масалан, Конститутсияи ҶТ масъалаҳоеро пешбинӣ кардааст, ки бояд тавассути қонунҳои конститутсионӣ ё қонунҳои ҷорӣ танзим карда шаванд. Ба ин шумора ҳолатҳои дар қисми 4 моддаи 7, қисми 3 моддаи 15, қисми 4 моддаи 48, қисми 4 моддаи 51, қисми 5 моддаи 65, қисми 5 моддаи 71, қисми 4 моддаи 74, қисмҳои 5 ва 6 моддаи 78, моддаи 83, қисми 3 моддаи 84, моддаи 92, қисми 3 моддаи 95 муқаррар шуда мисол шуда метавонанд. Сарфи назар аз ҳаҷми танзимёбии муносибатҳои ҳуқуқии конститутсионии мазкур, қонунҳои ишорашуда бояд ба мазмун ва рӯҳи Конститутсия мувофиқ бошанд. Қабул ва амалӣ чунин санадҳо амали меъёрҳои конститутсиониро боздошта ё халалдор карда наметавонанд.

Хусусиятҳои ҳуқуқии Конститутсия. Ҳар кадом конститутсияи ҳуқуқӣ хусусиятҳои хоси ҳуқуқӣ ва сифатҳои Қонуни Асосии давлатро дорад. Конститутсия дар қатори санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ яке аз навъҳои қонун мебошад ва ба он ҳамаи нишонаҳои қонун хос аст. Хусусияти Конститутсия пеш аз ҳама дар волоияти ҳуқуқии он инъикос меёбад. Волоияти Конститутсия ба ҳамаи қонунҳои дараҷаҳои гуногун таъсир дорад. Мувофиқи Конститутсия ва Қонуни ҶТ «Дар бораи санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ» дар низоми қонунгузории ҷумҳурӣ чор намуди қонунҳои зерин пешбинӣ шудаанд: қонунҳои бо роҳи раъйпурсии умумихалқӣ қабулшуда; қонунҳои конститутсионӣ; қонунҳои ҷорӣ ва кодексҳои ҳуқуқӣ. Дар таҷрибаи қонунгузории ҶТ ҳанӯз ҳодисаи қабули қонунҳо ба таври раъйпурсии умумихалқӣ ҷой надорад. Албатта ба ин гурӯҳи қонунҳо он қонунҳое, ки ҳадафи тағйиру иловаҳо дохил кардан ба Конститутсия доранд, дахл надоранд. Аммо дар ҳолати қабули чунин қонунҳо низ бояд мувофиқати онҳо ба Конститутсия ба эътибор гирифта шавад. Мувофиқи тартиби қабул ва қувваи ҳуқуқии худ кодексҳо ва қонунҳои ҷорӣ ҳамвазн буда, фақат бо таркиб ва мазмуни худ фарқ доранд. Дар робита бо ҳамаи ин қонунҳо усули волоияти ҳуқуқии Конститутсия риоя карда шуда, мувофиқати онҳо бо Конститутсия таъмин карда шавад. Волоияти ҳуқуқии Конститутсия одатан дар матни он қайд меёбад. Мисол, мувофиқи моддаи 10 Конститутсияи ҶТ: «Конститутсияи Тоҷикистон эътибори олии ҳуқуқӣ дорад… Қонунҳо ва дигар санадҳои ҳуқуқие, ки хилофи Конститутсияанд, эътибори ҳуқуқӣ надоранд».

Амали мустақими меъёрҳои Конститутсия. Амали мустақими меъёрҳои Конститутсия (муродифи амали бевоситаи конститутсия) усулест, ки мувофиқи он меъёрҳои Қонуни Асосӣ мустақиман, сарфи назар аз мавҷуд будани қонунгузории тафсилдиҳанда, амалӣ карда мешаванд. Дар ҳолати риоя нашудани усули мазкур имкони муроҷиат ба суд барои ҳимояи ҳуқуқи конститутсионӣ вуҷуд дорад. Дар моддаи 10 Конститутсияи ҶТ муқаррар карда шудааст, ки меъёрҳои Конститутсия мустақиман амал мекунанд. Барои амалӣ намудани усули мазкур меъёри конститутсионӣ оид ба танзими ҳуқуқ ва озодиҳои инсон ва шаҳрванд аҳамияти калон дорад. Дар конститутсияи аксари давлатҳо дар ин хусус меъёрҳои дахлдор вуҷуд доранд. Масалан, дар қисми дуюми моддаи 14 Конститутсияи ҶТ муқаррар карда шудааст, ки «Ҳуқуқ ва озодиҳои инсон ва шаҳрванд бевосита амалӣ мешаванд. Онҳо мақсад, мазмун ва татбиқи қонунҳо, фаъолияти ҳокимияти қонунгузор, иҷроия, мақомоти маҳаллии ҳокимияти давлатӣ ва худидоракуниро муайян мекунанд ва ба воситаи ҳокимияти судӣ таъмин мегарданд».

Конститутсия ҳамчун санади навишташудаи ҳуқуқӣ муайян карда мешавад, ки пеш аз ҳама ҳуқуқу озодии инсон ва шаҳрвандро эълон ва кафолат медиҳад ва асосҳои сохтори ҷамъиятӣ, давлатӣ, шакли идоракунӣ, таркиби ҳудудӣ, низоми мақомоти ҳокимияти давлатӣ ва адолати судиро муқаррар менамояд. Конститутсия ҳамчун Қонуни Асосӣ дорои қувваи олии ҳуқуқӣ нисбат ба ҳамаи санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ мебошад ва ҳеҷ як санади ҳуқуқӣ берун аз таъсири он ё хилофи он амал карда наметавонад.

Конститутсия дар қуллаи низоми қонунгузории миллӣ қарор дорад ва ягонагии низоми ҳуқуқиро таъмин менамояд. Ҳамчунин Конститутсия ҳамчун рамзи ҷудонопазири давлатдорӣ ва Шиносномаи миллат, ҷомеа ва давлат арзёбӣ гардидааст, ки тавассути он ҳадафҳо ва самтҳои асосии сиёсати дохилию хориҷии давлат ифода меёбанд.

Зоир Ҷурахон Маҷидзода – мудири шуъбаи масоили мубрами илмҳои ҳуқуқи конститутсионии Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор.

Ашӯрбой Имомов - ходими пешбари илмии шуъбаи масоили мубрами илмҳои ҳуқуқи конститутсионии Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ, номзади илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор.

Мо дар арафаи ҷашни 32 солгарди қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон қарор дорем. Давоми 32 соли амали Конститутсия дар таърихи навини давлатдории тоҷикон дигаргуниҳои зиёде ба амал омаданд. Тоҷикистон таҳти амали меъёрҳои волои Конститусия ба дастовардҳои назаррас ноил гардид. Яке аз ин дастовардҳо сулҳу ваҳдати миллӣ, оромӣ ва ҳаёти осоишта дар ҷумҳурӣ бошад, дигар дастовард, оғоз намудани марҳилаи нави созандагию ободонӣ дар кишвар аз сохтани роҳҳо ва нерӯгоҳҳои пуриқтидор аст. Махсусан кушодани роҳҳои байналмилалӣ мардуми кишварро бо ҳам наздик намуда, барои ваҳдати миллӣ замина ба вуҷуд овард.

Дар ин замина қабули Конститутсия барои мо маънои лаҳзаи тақдири хешро бо дасти худ гирифтанро дошта, моро барои дарк намудани масъулияти давлатдории миллӣ, эҳё ва мавриди амал қарор додани падида ва ниҳодҳои давлатдории куҳанбунёди ориёӣ раҳнамун месозад. Аз ин хотир ман якояки Шуморо бо ин рузи фархундаи миллӣ табрику муборакбод мегуям ва хоҳони хонаободию саломатӣ, пешравию комёбиҳо дар тамоми ҷабҳаҳои кору зиндагӣ ва фаъолияти ҳаррузаи кориатон мебошам.

Чи тавре маълум аст, тағйироту иловаҳое ки давоми 32 сол се маротиба (26 сентябри соли 1999, 22 июни соли 2003, 22 майи соли 2016) ба Конститутсия ворид карда шуданд, як қисмати азими меъёрҳои онро ба талаботи руз мувофиқу мутобиқ гардонид. Амали Конститутсия дар давоми 32 сол ҳақиқатеро бозгӯи мекунад, ки фаъолияти оғозгардида барои таҳия ва қабули он кори дуруст буд. Аз ин сабаб, минбаъд оид ба амали Конститутсия афкори эътирозию мухолиф зиёд набуд. Албатта, бо рушди муносибатҳои ҷамъиятӣ Конститутсия ҳамчун санади амалкунанда бояд такмил дода шавад. Парадокс ба вуҷуд меояд, ки аз як тараф, мо мехоҳем конститутсияамон зуд-зуд ба тағйирот дучор нашавад, вале аз ҷониби дигар, пешниҳодҳои зиёд оид ба тағйирот дорем. Дар ин вазъият, масъалаи қабули қарори оптималӣ барои нигоҳдошт ва амали ин санади тақдирсоз ба вуҷуд меояд. Ба андешаи мо, ин таносуб ҳангоме риоя мешавад, ки ҳар як масъалаи тағйирот бо мушовираҳои тулонӣ, бо муҳокимаҳои умумихалқӣ, бо ташхиси ҳуқуқию иқтисодӣ, сотсиологӣ ва бо инобати андешаи аксарияти мардум ифода ва мавриди раъйпурсӣ қарор гирад.

Азбаски, барои ҳар як шаҳрванди кишвар Конститусия санади тақдирсози миллат буда, қабули он маънои масъулияти дируз ва имрузу фардои миллатро ба душ гирифтанро дорад, пас, такмили он низ бояд ба тақдири миллат, манфиати миллӣ ва қонуниятҳои рушди давлатдории муосир созгор бошад. Ин андеша моро водор намуд, то ба гузаштаи таърихӣ назар андохта, таҷрибаи андухтаи миллатро бори дигар таҳлилу дарк намоем, ки гузаштагони мо – ҳангоми баррасии масоили давлатдорӣ чӣ гуна амал мекарданд, кадом паҳлуи масъаларо ба назар мегирифтанд, чӣ гуна асоснок мекарданд ва чӣ гуна амалӣ мекарданд. Барои мо таҷрибаи давлатдории гузашта, роҳу усулҳои таҳия ва баррасии масоили халталаб муҳим ба назар мерасад.

Дар ҳамин росто, муайян намудани мафҳуми дигар – мафҳуми конститутсионализм низ аз манфиат холӣ набуда, барои аниқу мушаххас таҳлил намудани таърихи пайдоиш ва рушди илми ҳуқуқи конститутсионӣ ба мо кӯмак мерасонад.

Пайдоиш ва рушди конститутсионализм таърихи тулонӣ дошта, аз назария ба амалия табдил ёфтани он заминаҳои муайянро талаб мекард. Ин заминаҳо тибқи андешаи баъзе муҳаққиқон, дар Аврупо ва Амрико пештар ба вуҷуд омада, мутафаккирони ин кишварҳо саромадони падидаи муосири конститутсионализм мегарданд. Албатта, европоцентризм дар адабиёти на танҳо аврупою Русия, балки дар мағзҳои мардуми Шарқ низ ҷойгир буда, аксари дастовардҳоро моли аврупоиён медонад.

Як гурӯҳи муҳаққиқон, асосан конститутсионализмро бо конститутсия вобаста мекунанд, яъне ба андешаи онҳо бо қабули конститутсия таърихи конститутсионализм оғоз мегардад. Қисми дигари олимон, аз ҷумла олими англис Андре Винсент таърихи конститутсияро ба шаш марҳила ҷудо намуда, аз таърихи юнону римӣ, феодализм, реформация, то оғози ғояи монархияи маҳдуд аллакай шаш марҳилаи рушди онро номбар намуда[1], пайдоиши онро пештар аз қабули конститутсия эътироф дорад. Мо низ бо ин гурӯҳи олимон ҳамраъй мебошем.

Дар илми ҳуқуқи конститутсионӣ конститутсионализм гуфта, маҳдуд намудани ҳокимияти давлатиро тибқи конститутсия мефаҳманд.[2] Ин ғоя дар Англия ба вуҷуд омада, "идоракунии маҳдудшуда (ограниченное правление)" ном мегирад. Заминаи асосии конститутсионализм дар Англияро инчунин ғояи "волоияти ҳуқуқ"[3] ташкил медиҳад.

Ба андешаи Г. Берман истилоҳи "конститутсионализм" аввалин маротиба дар афкори сиёсию ҳуқуқии амрикоиҳо истифода шуда, муаллифони Конститутсияи Амрико бо ин истилоҳ "волоияти конститутсияро нисбат ба санадҳои меъёрию ҳуқуқии дигар" ифода мекарданд.

Таърифи ягонаи конститутсионализм то имрӯз вуҷуд надорад. Масалан, олими англис Дж. Олдер конститутсионализм гуфта, воситаҳои (инструмент) сохтори давлат, ки ҳокимияти идоракунандагон маҳдуд ва ба реҷаи ҳокимон обрӯй медиҳанд", баҳо додааст.

Ба андешаи А. Шайо, "конститутсионализм худмаҳдудсозии ҳокимият бо конститутсия аст, ки аз ҷониби худи ҳамин ҳокимият қабул шудааст".[4]

Ба андешаи устод Ашурбой Имомов бо ба даст овардани Истиқлолияти давлатӣ марҳилаи нави конститутсионализм дар Тоҷикистон оғоз мегардад. Ин марҳила як қатор хусусияти худро дошт, ки натиҷаи ҳодисаҳои дар ҷумҳурӣ ба вуҷуд омада ва таъсири он ба раванди таҳияю қабули конститутсия буд. Рушди босуръати ғояҳои конститутсионӣ бо ҳаракати демократӣ дар кишвар вобаста буда, аҳолии кишвар дар таҳияи лоиҳаи конститутсия ва пешниҳодҳо саҳми бузург дошт.

Конституционализм дар асарҳои устод Ашурбой Имомов аз нуқтаи назари: пеш аз ҳама, мавҷудияти Конститутсия ва таъсиси фаъоли он ба ҳаёти сиёсии кишвар, волоият ва нақши муайянкунанда доштани он ҳамчун қонуни асосӣ дар низоми санадҳои меъёрию ҳуқуқии амалкунанда, танзими конститутсионии муносибатҳои сиёсӣ аз тариқи конститутсия, танзими конститутсионии сохтори давлатӣ ва реҷаи сиёсӣ, эътирофи конститутсионии ҳуқуқ ва озодиҳои инсон ва шаҳрванд, хислати ҳуқуқии муносибатҳои шахсият ва давлат таҳлил гардида, асарҳои алоҳида ва мақолаҳои устод ба ин масъала бахшида шудаанд.

Дар адабиёти илмӣ оид ба пайдоиши конститутсионализм андешае баён мегардад, ки конститутсионализм дар Тоҷикистон, якум, танҳо бо роҳи рецепция – қабул аз дигарон ба вуҷуд омад; дуюм он хислати ғайрисистемавӣ (бенизом) чӣ аз ҷанбаи сохтори дохилӣ ва чӣ номувофиқ будан ба шароити иҷтимоию фарҳангӣ дорад; сеюм, мавҷудияти ду конститутсия: воқеӣ ва ҳуқуқӣ боқӣ мемонад. Албатта, ин андешаҳо баҳснок буда, дар асарҳои устод Ашурбой Имомов ва махсусан дар асари таҳти назари онҳо таҳиягардидаи "Конститутсияҳои Тоҷикистон пайдоиш ва рушд", ин андешаҳо қисман инкор карда шудаанд.

Ба андешаи Ашурбой Имомов "ғояи конститутсионализм ҳанӯз бо мазмуни хоси он дар Ҷумҳурии Тоҷикистон пойдор нест. Чунки ҳар як субъект боварӣ дорад, ки вазифаи риоя ва иҷрои Конститутсия ва қонунҳоро карда истодааст. Ва бартараф нашудани нуқсонҳоро дар риоя ва иҷрои Конститутсия ва қонунҳо онҳо дар сабабҳое меҷуянд, ки гуё ба онҳо вобаста нестанд. Дар асл асоси ҳуқуқии бекамукост риоя ва иҷро кардани Конститутсия ва қонунҳо гузошта шудаанд, ҳама ба он розӣ ҳастанд, ки онҳо ба иҷро расанд. Лекин ҳамоно риоя ва иҷрои онҳо ба қадри даркорӣ таъмин намегардад. Ҳар як шахси мансабдор, сарвари мақомоти давлатӣ ва ҳатто ҷамъиятӣ ба қадре дур шудан аз Конститутсия ва қонунҳо, риоя нашудани меъёрҳои онҳо, сарфи назар кардани онҳо одат кардаанд…. дуршавӣ аз талаботи Конститутсия ва қонунҳо дар зери шиорҳои ҷозибанок, бо мақсади ҳалли масъалаҳои муҳими идоравӣ, иҷрои директиваҳои боло, хусусияти соҳа ва ғайра бо майлу рағбати том сурат мегирад".[5] Андешаҳои муҳаққиқ баҳсноканд, вале қобили дастгирӣ мебошанд.

Агар ба андешаҳои дигар муҳаққиқон назар андозем, бештари онҳо таҳти мафҳуми конститутсионализм бештар мазмун ва сохтори ҳокимияти давлатӣ, механизми идоракунии ҷомеа ва фишангҳои маҳдудсозандаи ҳокимияти давлатиро дар назар доранд.

Аз ин нуқтаи назар, ғояҳои конститутсионӣ ва конститутсионализм дар Тоҷикистони таърихӣ аз қадим вуҷуд доштанд. Ориёиёни бостон ниёгони тоҷикон яке аз халқиятҳои қадимтарини ҷаҳон буда, таърихи тулонии фарҳангӣ ва давлатдории миллиро доранд. Тибқи иттилооти сарчашмаҳои гуногун ва ҳафриётҳои бостоншосӣ таърихи давлатдории тоҷикон беш аз панҷ ҳазорсоларо дар бар мегирад. Ин сарчашмаҳо далели рушди суннат, ғоя ва падидаҳои давлатдорӣ низ мебошанд, чунки пайдоиши давлат бо як қатор тағйиротҳои сифатию миқдории рушди халқ вобаста аст, ки дар заминаи онҳо як миллат метавонад то дараҷаи шинохти манфиатҳои умумӣ, дарки ҳуқуқ, масъулият, ҳифзи ҳудуд ва ташкили тартиботи оммавӣ бирасад.

Андеша, падида ва ғояҳои давлатӣ дар таърихи ориёиҳо ва тоҷикон низ хеле барвақт ба вуҷуд омада, заминаи рушди давлатдории тоҷикон буданд. Таъсиси давлатдорӣ бо таҷзияи мақомоти давлатӣ, аз ҷумла мақомоти артиш, мақомоти адолати судӣ, Боргоҳи Дод, мавҷудияти мақомоти адолати судие, ки Ҳокимияти давлатӣ – махсусан роҳбари давлатро маҳдуд мекард, инчунин, мавҷудияти табақаи муҳаддисон, муҷтаҳидон, фақеҳон, ки таълимоти ҳуқуқи исломиро таҳия менамуданд, ин падидаҳо низ падидаҳои конститутсионализм буда, қабули Эъломияи ҳуқуқи башар аз ҷониби Куруши Кабир, эътирофи Авесто ва Қурон ҳамчун сарчашмаи ҳуқуқ, мавҷудияти Шӯрои давлатӣ, ки дар баъзе марҳилаҳои давлатдории ниёгони мо, қарорҳояш қатъӣ буда, дар марҳилаҳои дигар хислати тавсиявӣ доштанд, Тузукҳои Темур, Низомнома оид ба идоракунии кишвари Туркистон дар онҳо самт ва соҳаҳои ҳаёт танзим гардида, сарвари давлат (яъне давлат) низ тибқи онҳо амал мекард, санадҳои эътибори волои ҳуқуқидошта мебошанд. Вобаста ба хусусиятҳои ҷомеаи ҳамонрӯза, ин ниҳодҳо ҳокимиятро маҳдуд сохта, тибқи қонуни амалкунанда фаъолият бурданро талаб мекарданд. Аз ин сабаб, ғояҳои конститутсионализм барои мо бегона набуда, таҳаввулоти тадриҷӣ метавонист моро ба пайроҳаи рушди конститутсионӣ оварад, ки ин масъаларо Инқилоби октябрии Русия ва минбаъд сентябрии Бухоро ҳал намуд.

Хушбахтона ниёгони мо аз оғози давлатдории худ, ки шаҳодати созандагӣ ва эҷодкории онҳо буд, кушиш ба харҷ доданд, то дар самтҳои гуногуни ҳаёту фаъолият, афкори бикр ва таълимоти куллӣ ба вуҷуд оваранд ва дар раванди дар амалия ҷорӣ намудани афкори худ гомҳои бузург бардоранд.

Тоҷикон ҳамчун миллати мутамаддин таҷрибаи тулонии давлатдорӣ доранд. Ба андешаи мо, таҷрибаи давлатдории тоҷикон ба таври комил аксари ғоя ва падидаҳои муосири конститутсиониро дар бар мегирад. Чи тавре пештар баён намудем, агар конститутсионализм ба принсипҳои "волоияти ҳуқуқ - рул оф ло", "худмаҳдудсозии давлат", "низоми сохтори давлатӣ" асос ёфта бошад, пас, андешаҳои конститусионализм таърихи тулонитар аз Конститутсия доранд, ва бо қабули Конститутсия минбаъд дорои мазмун ва ғояҳои мушаххас мегардад.

Хулоса, таърихи давлатдории тоҷикон намунаи ба таври объективона ташаккул ва рушд ёфтани падидаҳои конститусионӣ-ҳуқуқӣ буда, таҷзияи ҳокимият дар ин ё он шакл, давлати ҳуқуқӣ ва масъулияти тарафайни давлат ва шахсият аллакай дар таърихи миллати тоҷик дар марҳилаҳои гуногуни он мавриди истифода ва баҳрабардорӣ қарор ёфта буданд.

Буризода Эмомалӣ Бозор – доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор, мудири шуъбаи таърихи давлат ва ҳуқуқи Институти давлат ва ҳуқӯки Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон;

Муборакшозода Мижгона Муборакшо – номзади илмҳои ҳуқуқшиносӣ, дотсент, мудири кафедари назарияи давлат ва ҳуқуқи Академияи идоракунии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки 6 ноябри соли 1994 бо роҳи раъйпурсии умумихалқӣ қабул гардида, бо тағйиру иловаҳои 26 сентябри соли 1999, 22 июни соли 2003 ва 22 майи соли 2016 такмил дода шудааст, ҳамчун санади олии ҳуқуқии давлат асосҳои сохтори конститутсиониро муайян намуда, ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрвандро кафолат медиҳад. Дар доираи ин санади тақдирсоз, масоили марбут ба мақому манзалати занон, баробарии ҳуқуқии марду зан ва ҳимояи модару кӯдак ҷойгоҳи хосса доранд.

Мавзӯи мазкур аз он ҷиҳат муҳим аст, ки имрӯзҳо Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун давлати демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ, ягона ва иҷтимоӣ (моддаи 1 Конститутсия) сиёсати давлатиро дар самти таъмини баробарии гендерӣ ва баланд бардоштани мақоми занон дар ҷомеа пайгирона амалӣ менамояд. Дар ин раванд, Конститутсия ҳамчун сарчашмаи асосии ҳуқуқӣ нақши калидӣ мебозад.

Моддаи 17 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон муқаррар менамояд: «Ҳама дар назди қонун ва суд баробаранд. Давлат ба ҳар кас, қатъи назар аз миллат, нажод, ҷинс, забон, эътиқоди динӣ, мавқеи сиёсӣ, вазъи иҷтимоӣ, таҳсил ва молу мулк, ҳуқуқу озодиҳоро кафолат медиҳад. Мардон ва занон баробарҳуқуқанд».

Ин меъёри конститутсионӣ асоси ҳуқуқии баробарии гендериро ташкил медиҳад. Муҳим аст, ки Конститутсия на танҳо баробарии шаклиро эълон мекунад, балки давлатро вазифадор менамояд, ки новобаста аз ҷинс ҳуқуқу озодиҳоро кафолат диҳад. Муқаррароти мазкур дар тамоми соҳаҳои ҳаёти ҷамъиятӣ — сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангӣ — амал мекунад.

Таҳлили моддаи 17 нишон медиҳад, ки Конститутсия принсипи баробарии ҳуқуқии марду занро ҳамчун арзиши олии ҳуқуқӣ эътироф намуда, барои ташаккули қонунгузории соҳавӣ дар самти таъмини баробарии гендерӣ заминаи мусоид фароҳам меорад. Дар ин замина, Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи кафолатҳои давлатии баробарии мард ва зан ва имкониятҳои баробари амалигардонии онҳо» қабул гардидааст, ки он татбиқи амалии меъёри конститутсионии мазкурро таъмин менамояд. Ҳамчунин, моддаи 5 Конститутсия муқаррар мекунад, ки «инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои ӯ арзиши олӣ мебошанд», ки ин ҳукм ба тамоми шаҳрвандон, новобаста аз ҷинс, дахл дорад.

Моддаи 27 Конститутсия муқаррар менамояд: «Шаҳрванд ҳуқуқ дорад дар ҳаёти сиёсӣ ва идораи давлатӣ бевосита ва ё ба воситаи вакилонаш иштирок намояд. Шаҳрвандон ба хидмати давлатӣ ҳуқуқи баробар доранд». Ин меъёр ба занон имкон медиҳад, ки дар ҳаёти сиёсӣ ва идораи давлатӣ фаъолона иштирок намоянд. Қисми сеюми моддаи 27 муқаррар мекунад: «Шаҳрванд аз синни 18 ҳуқуқи дар раъйпурсӣ иштирок кардан, интихоб намудан, инчунин аз синни муқаррарнамудаи Конститутсия, қонунҳои конститутсионӣ ва қонунҳо ҳуқуқи интихоб шуданро дорад». Ин ҳукм ба занон ҳуқуқи фаъоли интихоботӣ ва ҳуқуқи интихоб шуданро кафолат медиҳад.

Моддаи 28 Конститутсия ҳуқуқи муттаҳидшавиро кафолат дода, ба шаҳрвандон ҳуқуқ медиҳад, ки дар ташкили ҳизбҳои сиёсӣ, иттифоқҳои касаба ва дигар иттиҳодияҳои ҷамъиятӣ иштирок намоянд. Ин меъёр барои занон имконият фароҳам меорад, ки тавассути иттиҳодияҳои ҷамъиятӣ манфиатҳои худро ҳимоя намоянд. Ҳамчунин, моддаи 29 Конститутсия ҳуқуқи ширкат дар маҷлис, гирдиҳамоӣ, намоиш ва раҳпаймоии осоиштаро кафолат медиҳад, ки ин низ яке аз шаклҳои ифодаи фаъоли иродаи сиёсии занон мебошад.

Моддаи 32 Конститутсия муқаррар менамояд: «Ҳар кас ҳуқуқ дорад соҳиби моликият ва мерос бошад». Ин меъёр ба занон имкон медиҳад, ки соҳиби молу мулк гардида, дар фаъолияти иқтисодӣ мустақилона иштирок намоянд. Моддаи 12 Конститутсия низ фаъолияти озоди иқтисодӣ, соҳибкорӣ ва баробарҳуқуқии ҳамаи шаклҳои моликиятро кафолат медиҳад, ки ин барои таҳкими мавқеи иқтисодии занон мусоидат мекунад. Таҳлили ин меъёрҳо нишон медиҳад, ки Конститутсия ба занон имконият медиҳад, ки дар соҳаи иқтисодиёт мустақилона фаъолият намуда, мавқеи иҷтимоии худро таҳким бахшанд.

Моддаи 33 Конститутсия муқаррар мекунад: «Давлат оиларо ҳамчун асоси ҷамъият ҳимоя мекунад. Ҳар кас ҳуқуқи ташкили оила дорад. Мардон ва занон, ки ба синни никоҳ расидаанд, ҳуқуқ доранд озодона ақди никоҳ банданд. Дар оиладорӣ ва бекор кардани ақди никоҳ зану шавҳар баробарҳуқуқанд. Бисёрникоҳӣ манъ аст».

Ин меъёр занонро дар доираи муносибатҳои оилавӣ ҳимоя намуда, баробарии зану шавҳарро дар оила кафолат медиҳад. Манъи бисёрникоҳӣ низ як кафолати муҳими ҳимояи ҳуқуқу манфиатҳои занон мебошад. Моддаи 34 Конститутсия бошад, муқаррар менамояд: «Модару кӯдак таҳти ҳимоя ва ғамхории махсуси давлатанд». Ин ҳукм нишон медиҳад, ки Конститутсия ба масъалаи ҳимояи модарӣ ва кӯдак аҳамияти хосса медиҳад. Ҳимояи модарӣ дар сатҳи конститутсионӣ кафолат дода шуда, давлатро вазифадор менамояд, ки шароити мусоид барои таваллуд ва тарбияи фарзандон фароҳам оварад. Қисми сеюми ҳамин модда низ вазифаи давлатро дар самти ҳифзи кӯдакони ятим ва маъюб муқаррар мекунад, ки ин барои занон ҳамчун модарон аҳамияти хосса дорад.

Моддаи 35 Конститутсия ҳуқуқи меҳнатро кафолат дода, муқаррар менамояд: «Ҳар кас ба меҳнат, интихоби касбу кор, ҳифзи меҳнат ва ҳимояи иҷтимоӣ ҳангоми бекорӣ ҳуқуқ дорад. Музди кор аз ҳадди ақали музди меҳнат набояд кам бошад. Дар муносибатҳои меҳнатӣ ҳама гуна маҳдудият манъ аст. Барои иҷрои кори якхела музди баробар дода мешавад».

Муқаррароти мазкур барои занон аҳамияти хосса дорад, зеро яке аз мушкилоти асосии занон дар бозори меҳнат — фарқияти музди меҳнати мардону занон ва маҳдудиятҳо дар имкониятҳои касбӣ — бо ин меъёри конститутсионӣ манъ карда шудааст. Ҳамчунин, қисми чоруми моддаи 35 муқаррар мекунад: «Дар корҳои вазнин, зеризаминӣ ва шароити меҳнаташон зарарнок истифодаи меҳнати занон ва ноболиғон манъ аст». Ин ҳукм нишон медиҳад, ки Конститутсия на танҳо баробариро эълон мекунад, балки ҳимояи махсуси занонро дар соҳаи меҳнат низ пешбинӣ намудааст.

Моддаи 38 Конститутсия ҳуқуқи ҳифзи саломатиро кафолат дода, муқаррар мекунад: «Ҳар шахс ҳуқуқи ҳифзи саломатӣ дорад. Шахс дар доираи муқаррарнамудаи қонун аз ёрии тиббии ройгон дар муассисаҳои нигаҳдории тандурустии давлатӣ истифода менамояд». Ин меъёр барои занон, бахусус дар давраи ҳомиладорӣ ва таваллуд, аҳамияти хосса дорад. Ҳамчунин, моддаи 19 Конститутсия муқаррар мекунад, ки «ба ҳеҷ кас шиканҷа, ҷазо ва муносибати ғайриинсонӣ раво дида намешавад», ки ин низ кафолати муҳими ҳимояи шаъну шарафи занон мебошад.

Моддаи 39 Конститутсия кафолати таъмини иҷтимоиро дар пиронсолӣ, ҳангоми беморӣ, маъюбӣ, гум кардани қобилияти кор, маҳрум шудан аз сарпараст ва мавридҳои дигар муқаррар менамояд. Ин меъёр барои занон, ки аксар вақт дар вазъияти номусоиди иҷтимоӣ қарор мегиранд, кафолати муҳим мебошад.

Моддаи 41 Конститутсия муқаррар мекунад: «Ҳар шахс ҳуқуқи таҳсил дорад. Таълими умумии асосӣ ҳатмист. Давлат таълими умумии асосии ҳатмии ройгонро дар муассисаҳои таълимии давлатӣ кафолат медиҳад». Таҳсил яке аз омилҳои калидии баланд бардоштани мақому манзалати занон дар ҷомеа мебошад. Конститутсия бо кафолат додани ҳуқуқи таҳсил барои ҳама, ба занон имкон медиҳад, ки донишу малакаҳои заруриро ба даст оварда, дар ҳаёти иҷтимоию иқтисодӣ фаъолона иштирок намоянд. Қисми дуюми ҳамин модда имкон медиҳад, ки шахс дар муассисаҳои таълимии давлатӣ ба таври ройгон таълими миёнаи умумӣ, ибтидоии касбӣ, миёнаи касбӣ ва олии касбиро гирад, ки ин барои занон дар расидан ба вазифаҳои баланди роҳбарикунанда заминаи зарурӣ мегузорад.

Меъёрҳои конститутсионии дар боло зикршуда заминаи ҳуқуқии қабули қонунҳои соҳавиро фароҳам овардаанд, ки ба таъмини ҳуқуқу манфиатҳои занон равона шудаанд. Аз ҷумла:

- Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи кафолатҳои давлатии баробарии мард ва зан ва имкониятҳои баробари амалигардонии онҳо»;

- Кодекси оилаи Ҷумҳурии Тоҷикистон;

- Кодекси меҳнати Ҷумҳурии Тоҷикистон;

- Кодекси тандурустии Ҷумҳурии Тоҷикистон;

- Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи маориф»;

- Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи пешгирии зӯроварӣ дар оила» ва дигар санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ.

Ҳамаи ин санадҳо дар асоси меъёрҳои конститутсионӣ ташаккул ёфта, татбиқи амалии онҳоро таъмин менамоянд. Моддаи 10 Конститутсия муқаррар мекунад, ки «Конститутсия эътибори олии ҳуқуқӣ дорад ва меъёрҳои он мустақиман амал мекунанд», ки ин барои татбиқи бевоситаи меъёрҳои конститутсионии ҳуқуқу озодиҳои занон аҳамияти калидӣ дорад.

Таҳлили меъёрҳои Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон нишон медиҳад, ки ин санади олии ҳуқуқӣ нақши калидиро дар баланд бардоштани мақому манзалати занон мебозад. Конститутсия принсипи баробарии ҳуқуқии марду занро эълон намуда (моддаи 17), ҳимояи модару кӯдакро кафолат медиҳад (моддаҳои 33, 34), ҳуқуқи меҳнат ва ҳимояи иҷтимоиро таъмин менамояд (моддаҳои 35, 39), иштироки занонро дар ҳаёти сиёсӣ кафолат медиҳад (моддаҳои 27, 28, 29), ҳуқуқи таҳсил (моддаи 41), моликият (моддаи 32) ва ҳифзи саломатиро (моддаи 38) муқаррар мекунад.

Маҷмӯи ин меъёрҳо заминаи мусолиҳи ҳуқуқиро барои ташаккули сиёсати давлатӣ дар самти таъмини баробарии гендерӣ ва баланд бардоштани мақоми занон фароҳам меорад. Бо вуҷуди ин, татбиқи амалии ин меъёрҳо таваҷҷуҳи бештарро талаб мекунад. Таҳкими минбаъдаи фарҳанги ҳуқуқӣ, ташаккули муносибати ҷомеавӣ ба масъалаи баробарии гендерӣ ва таъмини назорати самараноки иҷрои қонунгузорӣ дар ин самт зарур аст.

Дар маҷмӯъ, Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун санади тақдирсози давлатӣ на танҳо ҳуқуқу озодиҳои занонро кафолат медиҳад, балки барои ташаккули ҷомеаи адолатпарвар, ки дар он занон имкониятҳои баробари худшиносиву худсозиро доранд, заминаи мустаҳками ҳуқуқӣ мегузорад.

Алиназарова Кифоят Ғуломназаровна - котиби илмии Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ, номзади илмҳои ҳуқуқшиносӣ

16 октябри соли 2026 Ҳамоиши Роҳбарон оид ба гуногунии биологӣ дар шаҳри Еревани Ҷумҳурии Арманистон дар доираи Конфронси 17-уми ҷонибҳои Конвенсияи Созмони Милали Муттаҳид оид ба гуногунии биологӣ (COP17) баргузор гардид. Дар ин Ҳамоиш Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон иштирок ва суханронӣ намуданд. Ҳамоиши мазкур таҳти шиори «Роҳбарон барои табиат» доир гардида, яке аз чорабиниҳои калидии сатҳи баланд дар доираи COP17 мебошад, ки ҳадафи асосии он баррасии аввалини ҷаҳонии пешрафт дар татбиқи Чаҳорчӯбаи ҷаҳонии гуногунии биологии Куньмин-Монреаль мебошад.

Иштироки сарони давлатҳо дар чунин Ҳамоишҳои сатҳи баланд на танҳо баёни мавқеи сиёсӣ, балки тасдиқи уҳдадориҳои байналмилалии давлатҳо дар соҳаи ҳифзи гуногунии биологӣ мебошад. Суханронии Пешвои миллат дар ин Ҳамоиш ҷанбаҳои гуногуни тасаввуроти кишварро дар бораи ҳифзи муҳити зист, рушди устувор ва ҳамкории байналмилалӣ дар бар гирифта, самтҳои афзалиятноки сиёсати экологии Тоҷикистонро дар шароити кунунии тағйирёбии иқлим ва таназзули экосистемаҳо ба таври системавӣ инъикос менамояд.

Конвенсияи Созмони Милали Муттаҳид оид ба гуногунии биологӣ (CBD) шартномаи байналмилалие мебошад, ки 5 июни соли 1992 дар Конференсияи Созмони Милали Муттаҳид оид ба муҳити зист ва рушд дар Рио-де-Жанейро барои имзо пешниҳод шуда, 29 декабри соли 1993 ба эътибор пайвастааст. Ин Конвенсия аввалин созишномаи глобалӣ гардид, ки тамоми ҷанбаҳои гуногунии биологиро фаро мегирад: ҳифзи он, истифодаи устувори ҷузъҳои он ва тақсими одилона ва баробари манфиатҳои аз истифодаи захираҳои генетикӣ. То имрӯз 196 тараф ин Конвенсияро имзо кардаанд, ки муҳофизати гуногунии ҳаёти рӯи заминро дастгирӣ мекунад.

Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун аъзои соҳибҳуқуқи ҷомеаи ҷаҳонӣ Конвенсияи мазкурро соли 1997 тасдиқ намуда, уҳдадории худро дар доираи он қабул кардааст. Аз рӯи маълумоти расмӣ, Ҷумҳурии Тоҷикистон ба Конвенсияи СММ оид ба гуногунии биологӣ 12 феврали соли 1997 ҳамроҳ шудааст. Ин ҳамроҳшавӣ ба Тоҷикистон имкон медиҳад, ки дар равандҳои ҷаҳонии ҳифзи гуногунии биологӣ фаъолона иштирок намуда, таҷрибаи байналмилалиро ба шароити миллӣ татбиқ намояд.

Дар конфронси 15-уми ҷонибҳои Конвенсияи Созмони Милали Муттаҳид оид ба гуногунии биологӣ дар моҳи декабри соли 2022 ҷонибҳо ба Чаҳорчӯбаи ҷаҳонии гуногунии биологии Кунмин-Монреал (KM-GBF) ба мувофиқа расиданд. Ин чаҳорчӯба 23 ҳадафи глобалии ба амал нигаронидашударо барои амалҳои таъхирнопазир дар тӯли даҳсола то соли 2030 дар бар мегирад, ки ба кишварҳо барои расидан ба чор ҳадафи дарозмуддат барои соли 2050 кумак мекунанд: муҳофизат ва барқарорсозӣ, гулкунӣ бо табиат, тақсими одилонаи манфиатҳо ва сармоягузорӣ ба табиат.

Чаҳорчӯбаи ҷаҳонии гуногунии биологии Кунмин-Монреал ҳамчун санади ҳуқуқи нарм ба шаклгирии сиёсати миллӣ ва байналмилалӣ дар соҳаи гуногунии биологӣ таъсири назаррас дорад. Ҳарчанд он механизми ҳатмии иҷро надошта бошад ҳам, кишварҳои аъзо уҳдадор мешаванд, ки стратегияҳои миллии худро бо ҳадафҳои ин чаҳорчӯба ҳамоҳанг созанд.

Тоҷикистон ҳамчун тарафи Конвенсия уҳдадориҳои худро дар доираи Конвенсия иҷро намуда, мутобиқи афзалиятҳои миллии худ дар соҳаи ҳифзи табиат ва захираҳои биологии он, Стратегияи миллӣ ва нақшаи амали ҳифзи гуногунии биологиро навсозӣ менамояд. Ин раванд ба ҳадафҳои Кунмин-Монреал ва вазифаҳои миллии Тоҷикистон мутобиқ карда шудааст.

Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар суханронии худ дар Ҳамоиши Роҳбарон изҳори сипос ба Ҳукумати Ҷумҳурии Арманистон ва Котиботи Конвенсияи Созмони Милали Муттаҳид оид ба гуногунии биологӣ барои ташкили Ҳамоиш намуданд. Таъкид гардид, ки ҳифзи гуногунии биологӣ ва табиат аз самтҳои авлавиятноки сиёсати Ҷумҳурии Тоҷикистон дар робита ба рушди устувор ва таъмини некӯаҳволии аҳолӣ ба шумор меравад.

Роҳбари давлат изҳор доштанд, ки дар ин раванд Тоҷикистон ҷиҳати ҳамоҳанг сохтани афзалиятҳои миллӣ бо ҳадафҳои глобалии рушди устувор, ташаккули заминаҳои зарурии меъёрии ҳуқуқӣ ва стратегӣ дар кишвар тадбирҳои зарурӣ меандешад. Ин ибора аз нуқтаи назари ҳуқуқи байналмилалӣ нишондиҳандаи он аст, ки Тоҷикистон ба принсипи ҳамоҳангсозии ҳуқуқи миллӣ бо уҳдадориҳои байналмилалӣ таваҷҷуҳи ҷиддӣ зоҳир менамояд.

Ба таъкиди Сарвари давлати мо, то имрӯз дар Тоҷикистон 25 қонун ва як қатор санадҳои муҳимми стратегӣ, аз ҷумла Стратегияи миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба ҳифз ва истифодаи оқилонаи гуногунии биологӣ то соли 2040 қабул гардидаанд. Ин рақам нишон медиҳад, ки Тоҷикистон дар соҳаи ҳифзи гуногунии биологӣ заминаи меъёрии ҳуқуқии нисбатан мукаммалро ташаккул додааст.

Гуфта шуд, ки Тоҷикистон то имрӯз ба 11 конвенсияи байналмилалии муҳити зист ҳамроҳ шудааст, ки дар миёни онҳо Конвенсияи Созмони Милали Муттаҳид оид ба гуногунии биологӣ ҷойгоҳи хос дорад. Аз рӯи маълумоти расмӣ, Тоҷикистон ба конвенсияҳои зерини байналмилалии экологӣ ҳамроҳ шудааст: Конвенсияи Вена оид ба ҳифзи қабати озон (6 майи 1996), Конвенсияи СММ оид ба гуногунии биологӣ (12 феврали 1997), Конвенсияи СММ оид ба мубориза бар зидди биёбоншавӣ (16 июли 1997), Протоколи Монреал оид ба моддаҳои вайронкунандаи қабати озон (7 январи 1998), Конвенсияи қолабии СММ оид ба тағйирёбии иқлим (7 январи 1998), Конвенсияи Рамсар оид ба ботлоқзорҳои дорои аҳамияти байналмилалӣ (24 октябри 2000), Конвенсияи Бонн оид ба ҳайвоноти кӯчии ёбой (1 феврали 2001), Конвенсияи Орхус (9 июни 2001), Конвенсияи Стокголм оид ба ифлоскунандаҳои устувори органикӣ (20 майи 2002), Конвенсия оид ба хариду фурӯши байналмилалии навъҳои набототи ёбой ва ҳайвоноти ваҳшӣ (30 марти 2016), Конвенсияи Базел оид ба назорати интиқоли байнисарҳадии партовҳои хатарнок ва нобудсозии онҳо (13 майи 2016).

Ҳамроҳшавии Тоҷикистон ба ин конвенсияҳо нишондиҳандаи уҳдадории давлат ба принсипҳои ҳуқуқи байналмилалии муҳити зист мебошад. Ин ҳамроҳшавӣ ба Тоҷикистон имкон медиҳад, ки дар равандҳои ҷаҳонии ҳифзи муҳити зист фаъолона иштирок намуда, манфиатҳои миллии худро ҳифз намояд.

Дар суханронии худ Президенти кишвар зикр намуданд, ки бо ташаббуси Тоҷикистон Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид 24 майро Рӯзи байналмилалии морхӯр эълон намуд, ки ба нигоҳдорӣ ва афзоиши намудҳои нодири ҳайвонот ва беҳбуди муҳити зисти онҳо нигаронида шудааст. 2 майи соли 2024 Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид бо қатъномаи худ, ки аз ҷониби Ҷумҳурии Тоҷикистон пешниҳод шуда буд, ба таври якдилона ташаббуси Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмонро оид ба эълони «Рӯзи байналмилалии морхӯр» қабул намуд.

Дар қатънома зарурати ҳалли мушкилоти коҳиши бесобиқаи гуногунии биологии ҷаҳон эътироф гардида, таъкид мешавад, ки ҳифзи морхӯр ва муҳити табиии он як императиви экологӣ мебошад. Қатънома инчунин аҳамияти ҳамкории байналмилалӣ ва минтақавиро дар ҳифзи морхӯр таъкид намуда, ташаббусҳои миллӣ ва минтақавии аллакай амалишавандаро қайд мекунад. Морхӯр яке аз ҳайвоноти нодири минтақаҳои кӯҳии Осиёи Марказӣ ва Шимолӣ, аз ҷумла Тоҷикистон, Покистон, Ҳиндустон, Афғонистон, Туркманистон ва Ӯзбекистон мебошад. Ин ҳайвон дар Китоби сурхи Иттиҳоди байналмилалии ҳифзи табиат сабт шудааст.

Эълони Рӯзи байналмилалии морхӯр аз ҷониби Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид намунаи муваффақи дипломатияи экологӣ мебошад, ки тавассути он давлати хурд метавонад ба рӯзномаи байналмилалӣ таъсир расонад. Ин ташаббус бо принсипи ҳамоҳангсозии ҳуқуқи миллӣ бо уҳдадориҳои байналмилалӣ мувофиқат мекунад.

Президенти кишвар дар суханронии худ таваҷҷуҳи иштирокдорони Ҳамоишро ба масоил ва мушкилоти иқлим ҷалб намуда, иброз доштанд, ки тағйирёбии иқлим, таназзули муҳити табиӣ, истифодаи ғайриоқилонаи замин ва дигар омилҳои фаъолияти инсон ба экосистемаҳо ва гуногунии биологӣ таъсири манфӣ мерасонанд. «Аз ин лиҳоз, Тоҷикистон мутобиқшавӣ ба тағйирёбии иқлим ва коҳиши хатарҳои онро ҷузъи ҷудонашавандаи сиёсати дарозмуддати рушди устувор арзёбӣ менамояд», — изҳор доштанд Президенти кишвар.

Роҳбари давлати мо таъкид доштанд, ки зарурати ҳамоҳангии талошҳои байналмилалӣ дар соҳаҳои об, иқлим ва гуногунии биологӣ аҳаммияти беш аз пеш касб менамояд. Гуфта шуд, ки дар тӯли беш аз 25 соли охир Тоҷикистон бо ташаббусҳои глобалии худ дар пешбурди масъалаҳои об ва иқлим, ки аз ҷониби ҷомеаи ҷаҳонӣ ва Созмони Милал дастгирӣ ёфтаанд, саҳм гузоштааст.

Муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон изҳор доштанд, ки конфронсҳои байналмилалии сатҳи баланд дар доираи «Раванди оби Душанбе» ба платформаи муҳимми муколамаи сиёсӣ, рушди шарикӣ, таҳия ва татбиқи иқдомҳои муштарак ва омодагӣ ба конфронсҳои Созмони Милали Муттаҳид оид ба об табдил ёфтаанд. Зикр карда шуд, ки соли 2028 дар Душанбе Конфронси оби Созмони Милал доир мегардад, ки дар он арзёбии ниҳоии фарогири татбиқи Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор, солҳои 2018-2028» анҷом ёфта, марҳалаи нави ҳамкории байналмилалӣ дар соҳаи об муайян хоҳад шуд.

«Раванди оби Душанбе» намунаи муваффақи дипломатияи бисёрҷонибаи давлати хурд дар соҳаи идоракунии захираҳои об мебошад. Ин раванд ба Тоҷикистон имкон медиҳад, ки дар шаклгирии рӯзномаи ҷаҳонии об ва иқлим нақши фаъол бозида, манфиатҳои миллии худро дар сатҳи байналмилалӣ ҳифз намояд.

Зимни баррасии масоили марбут ба обшавии пиряхҳо гуфта шуд, ки дар сарзамини мо пиряхҳо, қабати барф ва дигар унсурҳои криосфера ҷузъи ҷудонашавандаи низоми табиии ташаккули захираҳои об ва нигоҳдории тавозуни экосистемаҳо мебошанд. Таъкид гардид, ки дар ин радиф, бо ташаббуси Тоҷикистон Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид соли 2025-ро Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо ва 21 мартро Рӯзи ҷаҳонии пиряхҳо эълон кард. Қадами муҳимми дигари ин раванд эълон гардидани Даҳсолаи байналмилалии амал оид ба илмҳои криосфера барои солҳои 2025-2034 гардид, ки бо ташаббуси муштараки Тоҷикистон ва Фаронса роҳандозӣ шуд.

Аз нуқтаи назари ҳуқуқи байналмилалӣ, ин ташаббусҳо нишон медиҳанд, ки Тоҷикистон дар соҳаи ҳифзи пиряхҳо ва илмҳои криосфера ба як субъекти фаъоли ҳуқуқи байналмилалӣ табдил ёфтааст. Пешниҳоди муштараки Тоҷикистону Фаронса оид ба эълони солҳои 2025-2034 ҳамчун «Даҳсолаи амал барои илмҳои криосферӣ» аз ҷониби ҷомеаи ҷаҳонӣ дастгирӣ ёфтааст.

Яке аз ҷанбаҳои муҳими суханронии Президенти Тоҷикистон дар Ҳамоиши Роҳбарон таъкид бар ҳамоҳангсозии афзалиятҳои миллӣ бо ҳадафҳои глобалии рушди устувор мебошад. Аз нуқтаи назари ҳуқуқи байналмилалӣ, ин принсип дар назарияи ҳуқуқи байналмилалӣ ҳамчун «ҳамоҳангсозии меъёрҳои ҳуқуқи миллӣ бо уҳдадориҳои байналмилалӣ» маъруф аст ва яке аз шартҳои асосии иҷрои самараноки шартномаҳои байналмилалӣ мебошад.

Тоҷикистон дар ин раванд намунаи хоси давлати рӯ ба рушдро нишон медиҳад, ки тавассути қабули 25 қонун ва санадҳои стратегӣ, аз ҷумла Стратегияи миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба ҳифз ва истифодаи оқилонаи гуногунии биологӣ то соли 2040, заминаи меъёрии ҳуқуқии худро дар соҳаи ҳифзи гуногунии биологӣ ташаккул додааст. Ин стратегия ба ҳадафҳои Куньмин-Монреаль ва вазифаҳои миллии Тоҷикистон мутобиқ карда шудааст.

Иштироки фаъоли Тоҷикистон дар равандҳои байналмилалии ҳифзи гуногунии биологӣ намунаи хоси стратегияи давлатҳои хурд дар идоракунии ҷаҳонӣ мебошад. Дар шароите, ки имконияти таъсиррасонӣ ба рӯзномаи байналмилалӣ тавассути қувваи моддӣ вуҷуд надорад, Тоҷикистон бо такя ба ҳуқуқи овоздиҳӣ ва қобилияти муқаррар намудани рӯзнома дар созмонҳои байналмилалӣ манфиатҳои худро ҳифз мекунад.

Ин стратегия дар назарияи муносибатҳои байналмилалӣ ҳамчун «дипломатияи бисёрҷонибаи давлатҳои хурд» маъруф аст. Тоҷикистон тавассути пешниҳоди ташаббусҳои мушаххас — аз қабили Рӯзи байналмилалии морхӯр, Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо, Даҳсолаи байналмилалии амал оид ба илмҳои криосфера ва ғайра — ба шаклгирии рӯзномаи ҷаҳонии муҳити зист таъсир расонида, мавқеи худро ҳамчун давлати масъулиятшинос дар ҷомеаи ҷаҳонӣ муаррифӣ менамояд.

Дар суханронии Президенти Тоҷикистон ҷанбаи муҳими ҳуқуқии дигар — принсипи адолати байни наслҳо — ба таври возеҳ инъикос ёфтааст. Таъкид гардид, ки Тоҷикистон мутобиқшавӣ ба тағйирёбии иқлим ва коҳиши хатарҳои онро ҷузъи ҷудонашавандаи сиёсати дарозмуддати рушди устувор арзёбӣ менамояд. Ин ибора бо принсипи адолати байни наслҳо, ки яке аз принсипҳои асосии ҳуқуқи байналмилалии муҳити зист мебошад, ҳамоҳангӣ дорад.

Принсипи адолати байни наслҳо дар санадҳои байналмилалии муҳити зист, аз қабили Эъломияи Рио-де-Жанейро (1992) ва Конвенсияи қолабии Созмони Милали Муттаҳид оид ба тағйирёбии иқлим (1992) инъикос ёфтааст. Ин принсип тақозо мекунад, ки наслҳои ҳозира уҳдадоранд, ки захираҳои табииро ба таври устувор истифода баранд ва ба наслҳои оянда ҳуқуқи баҳраварӣ аз ин захираҳоро кафолат диҳанд.

Тоҷикистон дар тӯли беш аз 25 соли охир бо ташаббусҳои глобалии худ дар пешбурди масъалаҳои об ва иқлим, ки аз ҷониби ҷомеаи ҷаҳонӣ ва Созмони Милал дастгирӣ ёфтаанд, саҳми назаррас гузоштааст. Ин ташаббусҳо барои расидан ба ҳадафҳои ҷаҳонии марбут ба об, аз ҷумла дар доираи Рӯзномаи-2030 оид ба рушди устувор, мусоидат кардаанд.

Конфронсҳои байналмилалии сатҳи баланд дар доираи «Раванди оби Душанбе» ба платформаи муҳимми муколамаи сиёсӣ, рушди шарикӣ, таҳия ва татбиқи иқдомҳои муштарак ва омодагӣ ба конфронсҳои Созмони Милали Муттаҳид оид ба об табдил ёфтаанд. Аз нуқтаи назари ҳуқуқи байналмилалӣ, «Раванди оби Душанбе» намунаи муваффақи дипломатияи бисёрҷониба мебошад, ки тавассути он давлати хурд метавонад дар шаклгирии рӯзномаи ҷаҳонӣ нақши фаъол бозида, манфиатҳои миллии худро дар сатҳи байналмилалӣ ҳифз намояд.

Ташаббусҳои Тоҷикистон дар соҳаи гуногунии биологӣ, аз ҷумла эълони Рӯзи байналмилалии морхӯр ва ҳамроҳшавӣ ба 11 конвенсияи байналмилалии экологӣ, нишон медиҳанд, ки Тоҷикистон дар ин соҳа ба як субъекти фаъоли ҳуқуқи байналмилалӣ табдил ёфтааст. Ин ташаббусҳо ба таҳкими ҳамкории байналмилалӣ дар соҳаи ҳифзи гуногунии биологӣ мусоидат намуда, ба Тоҷикистон имкон медиҳанд, ки дар равандҳои ҷаҳонии ҳифзи муҳити зист фаъолона иштирок намояд.

Ташаббусҳои Тоҷикистон дар соҳаи гуногунии биологӣ ба принсипи ҳамкории байналмилалӣ, ки дар Оинномаи Созмони Милали Муттаҳид ва дигар санадҳои байналмилалӣ инъикос ёфтааст, асос ёфтаанд. Ин ташаббусҳо нишон медиҳанд, ки Тоҷикистон ҳамчун давлати масъулиятшинос дар ҷомеаи ҷаҳонӣ амал намуда, ба ҳалли мушкилоти глобалии муҳити зист саҳми худро гузошта истодааст.

Иштироки Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар Ҳамоиши Роҳбарон оид ба гуногунии биологӣ дар доираи COP17 дар шаҳри Ереван як амали муҳими дипломатияи бисёрҷониба мебошад, ки ҳамзамон баёни меъёрӣ ва ташаббуси институтсионалиро дар бар мегирад. Мазмуни суханронии Президенти кишвар аз тасдиқи принсипҳои асосии ҳуқуқи байналмилалии муҳити зист то пешбурди механизмҳои мушаххаси ҳамкорӣ, аз мавзӯъҳои амнияти анъанавӣ то соҳаҳои нави идоракунӣ, аз қабили гуногунии биологӣ, тағйирёбии иқлим ва ҳифзи пиряхҳо, фарогир буда, тафаккури бонизоми дипломатияи Тоҷикистонро ҳамчун давлати Осиёи Марказӣ дар муҳити мураккаби геополитикӣ барои ҳифзи амният ва манфиатҳои рушди худ нишон медиҳад.

Мавзуъҳое, ки дар суханронии Президенти кишвар барои таҳқиқи минбаъда арзандаанд, аз қабили тарҳрезии институтсионалии маркази минтақавии гуногунии биологӣ ва робитаи он бо меъёрҳои байналмилалӣ, роҳҳои мушаххаси татбиқи принсипи адолати байни наслҳо дар сиёсати экологии Тоҷикистон ва таъсири эҳтимолии «Раванди оби Душанбе» ҳамчун механизми ҳуқуқи нарм ба идоракунии оби ҷаҳонӣ дохил мешаванд.

Дар маҷмӯъ, иштироки Тоҷикистон дар Ҳамоиши Роҳбарон оид ба гуногунии биологӣ дар доираи Конфронси 17-уми ҷонибҳои Конвенсияи Созмони Милали Муттаҳид оид ба гуногунии биологӣ нишондиҳандаи уҳдадории давлат ба принсипҳои рушди устувор ва ҳифзи муҳити зист мебошад. Ин иштирок ба таҳкими мавқеи Тоҷикистон ҳамчун давлати масъулиятшинос дар ҷомеаи ҷаҳонӣ мусоидат намуда, ба рушди ҳуқуқи байналмилалии муҳити зист саҳми арзанда мегузорад.

Сангинзода Д.Ш. - муовини директори Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон оид ба корҳои илмӣ ва таълимӣ, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор.

Калонзода Ф.М. - ходими калони илмии шуъбаи масоили назариявии давлат ва ҳуқуқи муосири Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон.

15 октябри соли 2026 Ҳамоиши ҳафтуми Машварати ҳамкорӣ ва тадбирҳои боварӣ дар Осиё (МҲТБО) дар пойтахти Ҷумҳурии Озарбойҷон – шаҳри Боку баргузор гардид. Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар Ҳамоиш суханронӣ намуданд. Ҳамоиши мазкур «Эъломияи Боку» ва изҳороти ҷудогона оид ба ҳамкорӣ дар соҳаи бехатарии касбӣ ва тандурустиро қабул намуда, Ҷумҳурии Мардумии Демократии Лаосро ҳамчун аъзои расмӣ пазируфт ва тибқи маълумоти расмӣ, ваколати раисии Озарбойҷонро то соли 2028 тамдид кард.

Аз нуқтаи назари ҳуқуқи байналмилалӣ МҲТБО ҳамчун яке аз васеътарин механизмҳои муколамаи бисёрҷонибаи амниятӣ дар қитъаи Осиё, таҳаввулоти институтсионалии худ ва мавқеъгирии кишварҳои аъзо дар доираи он барои фаҳмидани тағйирёбии сохтори амнияти минтақавии Осиё аҳамияти муҳим дорад. Суханронии Президенти кишвар муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҷанбаҳои гуногуни тасаввурот дар бораи низоми байналмилалӣ, муқовимат ба таҳдидҳои амниятӣ, ҳамкории иқтисодӣ ва ташаббусҳои идоракунии ҷаҳониро дар бар гирифта, самтҳои афзалиятноки сиёсати хориҷии Тоҷикистонро ҳамчун давлати мурафии Осиёи Марказӣ дар шароити кунунии геополитикӣ ба таври бонизом инъикос менамояд.

МҲТБО аз соли 1992 бо ташаббуси Президенти аввалини Қазоқистон Нурсултон Назарбоев таъсис ёфта, то имрӯз ба платформаи муколамаи амнияти минтақавӣ бо 29 кишвари аъзо табдил ёфтааст. Вазифаи асосии он тавассути ҷамъоварии тадриҷии «тадбирҳои боварӣ» кам кардани муаммои амниятӣ байни кишварҳои аъзо ва таҳкими сулҳу субот дар минтақаи Осиё мебошад. Баръакси Созмони Ҳамкории Шанхай, МҲТБО механизми ҳатмии маҳдудкунанда надорад, балки ба принсипҳои мувофиқаи умумӣ ва иштироки ихтиёрӣ асос ёфтааст, ки ин ба кишварҳои аъзо имкон медиҳад дар доираи нисбатан чандири институтсионалӣ нигарониҳои амниятии худро баён намоянд.

Тоҷикистон ҳамчун яке аз кишварҳои асосгузори МҲТБО ба таври доимӣ дар фаъолиятҳои ин механизм иштирок менамояд. Аз нуқтаи назари ҳуқуқи байналмилалӣ, гарчанде МҲТБО шахси ҳуқуқиро надорад, аммо низоми «ҳуқуқи нарм»-е, ки тавассути эъломияҳо ва феҳристи тадбирҳои боварӣ ташаккул ёфтааст, ба шаклгирии меъёрҳои амнияти минтақавӣ таъсири назаррас дорад. Суханронии Президенти кишвар дар ин Ҳамоишро метавон ҳамчун тасдиқи сиёсии сармоягузории доимии Тоҷикистон ба ин низоми ҳуқуқи нарм арзёбӣ кард.

«Эъломияи Боку»-и Ҳамоиши ҳафтум масъалаҳои пешбурди низоми байналмилалӣ, муқовимат ба хатарҳои ҳарбӣ-сиёсӣ ва иқтисодӣ-экология, таҳкими муколама ва таҳаммул байни тамаддунҳо ва васеъ намудани татбиқи технологияҳои инноватсиониро дар бар мегирад. Алалхусус, Эъломия мустақиман имкониятҳо ва хатарҳои рушди зеҳни сунъиро зикр мекунад, ки ин аз васеъ шудани доираи мавзӯъҳои МҲТБО аз соҳаи амнияти анъанавӣ ба соҳаҳои нави идоракунӣ, аз қабили идоракунии технологӣ шаҳодат медиҳад.

Аз нуқтаи назари таҳаввулоти институтсионалӣ, Конвенсияи имтиёзҳо ва мусоидатҳои Котиботи МҲТБО бо тасдиқи Камбоҷа ба марҳилаи эътибор пайваст ва узвияти расмии Лаос нишон медиҳад, ки дараҷаи институтсионалии ин механизм мунтазам баланд мешавад. Иштироки фаъоли Тоҷикистон дар ин раванд бо ҳадафҳои стратегии худ оид ба баланд бардоштани нуфузи байналмилалии худ дар доираи бисёрҷониба мувофиқат мекунад.

Президенти кившар муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар суханронии худ таъкид намуданд, ки вазъи кунунии байналмилалӣ печида ва осебпазир буда, рақобатҳои геополитикӣ шиддат мегиранд ва низоъҳои мусаллаҳона ва таҳдидҳои амниятӣ давом доранд. Дар ин замина, Президенти кишвар принсипҳои «волоияти ҳуқуқи байналмилалӣ, ҳалли осоиштаи баҳсу ихтилофот, таъмини сулҳи пойдор дар асоси ҳамдигарфаҳмӣ ва эътимод»-ро тасдиқ намуданд. Ин ибора бо уҳдадории «ҳалли осоиштаи баҳсу ихтилофот» дар ҳуқуқи байналмилалӣ ва принсипҳои банди сеюм ва банди чоруми моддаи дуюми Оинномаи Созмони Милали Муттаҳид ҳамоҳангӣ дорад.

Аз нуқтаи назари илмии ҳуқуқи байналмилалӣ, Тоҷикистон ҳамчун давлати рӯ ба рушд, кафолати аввалини амният ва рушди худро дар низоми ҳуқуқии байналмилалии пешгӯишаванда мебинад. Тасдиқи принсипҳои ҳуқуқи байналмилалӣ аз ҷониби Президенти кишвар ҳам баёни мавқеи меъёрӣ ва ҳам инъикоси талаботи сохтории давлатҳои хурду миёна дар низоми байналмилалӣ мебошад.

Ташаббуси аз ҳама муҳими меъёрӣ дар суханронӣ ин пешниҳоди Тоҷикистон барои тасвиби Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид оид ба эълони «Даҳсолаи байналмилалии сулҳ ба хотири наслҳои оянда барои солҳои 2027–2036» мебошад. Ин ташаббус нигоҳдории сулҳро аз ҷанбаи муносибатҳои байни давлатҳои муосир ба сатҳи адолати байни наслҳо васеъ менамояд, ки дар назарияи ҳуқуқи байналмилалӣ бо принсипи «рушди устувор» ва идеяи адолати байни наслҳо ҳамоҳангӣ дорад.

Президенти кишвар эълон намуданд, ки Тоҷикистон якҷо бо Созмони Милали Муттаҳид ва дигар шарикони байналмилалӣ моҳи майи соли 2027 дар шаҳри Душанбе Конфронси байналмилалии сатҳи баландро барои оғози ин даҳсола баргузор менамояд. Аз нуқтаи назари дипломатияи конфронсҳои байналмилалӣ, мизбонии чунин ҳамоишҳои ҷаҳонӣ ба Тоҷикистон имконияти ташаккули ҳуқуқи дастурҳоро фароҳам меорад, ки ба он кӯмак мекунад аз қабулкунандаи қоидаҳо ба ташаббускори қоидаҳо табдил ёбад.

Сарвари давлат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба таври возеҳ изҳор намуданд, ки Тоҷикистон ба пешбурди «Раванди Душанбе» — яъне механизми муколамаи сатҳи баланд оид ба мубориза бо терроризм ва маблағгузории он — ҳамчун воситаи муассири таҳкими ҳамкории байналмилалӣ ва минтақавӣ идома хоҳад дод. Намояндаи махсуси Дабири кулли Созмони Милали Муттаҳид Қаҳрамон Имназаров низ дар ҷараёни Ҳамоиш ба ин раванд баҳои баланд доданд.

Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар суханронии худ пешниҳод намуданд, ки дар шаҳри Душанбе Маркази минтақавии зеҳни сунъӣ таъсис дода шавад ва аз МҲТБО даъват карданд, ки қатънома оид ба зеҳни сунъӣ барои рушди устувор қабул намояд. Ин пешниҳод бо мавқеи пешинаи Тоҷикистон дар доираи «C5+1» ва нишасти вазирони рушди рақамӣ ва Созмони Ҳамкории Шанхай ҳамоҳангӣ дорад.

Аз нуқтаи назари идоракунии байналмилалии технологияҳои нав, дар ҳоли ҳозир барои танзими фаромиллии зеҳни сунъӣ чаҳорчӯбаи умумии байналмилалӣ вуҷуд надорад. Тасаввуроти маркази минтақавии зеҳни сунъии Тоҷикистон дар асл кӯшиши эҷоди як навъ созишномаи институтсионалии «пешрав» дар минтақаи Осиёи Марказӣ мебошад, ки тавассути ҳамкории минтақавӣ таҷрибаи идоракуниро ҷамъоварӣ намуда, ба раванди васеътари ташаккули қоидаҳои байналмилалӣ таъсир расонад.

Пешвои миллат дар суханронии худ зикр намуданд, ки Тоҷикистон дар соли 2028 Конфронси оби Созмони Милали Муттаҳидро баргузор менамояд. Вазорати корҳои хориҷии Тоҷикистон қаблан тасаввуроти «Чаҳорчӯбаи оби Душанбе»-ро ба таври бонизом баён намуда буд, ки ҳадафи он таъмини пайванди байни се конфронси оби Созмони Милали Муттаҳид дар солҳои 2023, 2026 ва 2028 ва ташаккули рӯзномаи идоракунии оби ҷаҳонӣ баъд аз соли 2030 мебошад.

Аз нуқтаи назари ҳуқуқӣ аҳамияти «Чаҳорчӯбаи оби Душанбе» дар он аст, ки он кӯшиш мекунад аз модели ҳуҷҷатҳои натиҷавии конфронси ягона гузашта, чаҳорчӯбаи институтсионалии доимиро таъсис диҳад. Қатъномаи Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид «Чаҳорчӯбаи оби Душанбе»-ро ҳамчун асоси чаҳорчӯбаи ҳамкории байналмилалӣ дар соҳаи об расман эътироф намуд, ки ин дар таърихи конфронсҳои оби Созмони Милали Муттаҳид бори аввал рух медиҳад. Барои Тоҷикистон, дипломатияи об ба соҳаи фарқкунандатарини иштироки он дар идоракунии ҷаҳонӣ табдил ёфтааст.

Суханронии Президенти кишвар муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар Ҳамоиши ҳафтуми МҲТБО як амали дипломатияи бисёрҷонибаи ҳамзамон баёни меъёрӣ ва ташаббуси институтсионалиро дар бар мегирад. Мазмуни он аз тасдиқи принсипҳои асосии ҳуқуқи байналмилалӣ то пешбурди механизмҳои мушаххаси ҳамкорӣ, аз мавзӯъҳои амнияти анъанавӣ то соҳаҳои нави идоракунӣ, аз қабили зеҳни сунъӣ, фарогир буда, тафаккури бонизоми дипломатияи Тоҷикистонро ҳамчун давлати Осиёи Марказӣ дар муҳити мураккаби геополитикӣ барои ҳифзи амният ва манфиатҳои рушди худ нишон медиҳад.

САНГИНЗОДА ДОНИЁР ШОМАҲМАД - муовини директори Институти давлат ва ҳуқуқи

Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон оид ба корҳои илмӣ ва таълимӣ, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор.