Муқаддима. Таҳкими сулҳ раванди дарозмуддатест, ки баъди анҷоми низоъ ё ҷанг оғоз меёбад ва ҳадафи асосии он пешгирӣ аз барқароршавии низоъ, барқарорсозии ҷомеа ва таъмини сулҳи устувор мебошад. Ин мафҳум на танҳо ҳолати набудани ҷангро дар назар дорад, балки фаро гирифтани «сулҳи мусбат» — яъне аз байн бурдани сабабҳои амиқи низоъ, ба монанди зӯроварии сохторӣ, беадолатӣ ва камбизоатиро дар бар мегирад. Таҳкими сулҳ ҳамчун як технологияи иҷтимоӣ-сиёсӣ ҷанбаҳои назариявӣ ва амалӣ дошта, механизмҳои ҳамоҳангсозӣ барои самаранок татбиқ гардидани он нақши калидӣ мебозанд.

Ҷанбаҳои назариявӣ ва амалии таҳкими сулҳ. Асоси назариявии таҳкими сулҳро мафҳуми «сулҳи мусбат» ташкил медиҳад, ки аз ҷониби олими норвегӣ Й. Галтунг пешниҳод шудааст. Баръакси «сулҳи манфӣ» (танҳо набудани ҷанг), сулҳи мусбат маънои аз байн рафтани ҳама гуна зӯроварӣ — аз ҷумла зӯроварии сохторӣ (беадолатии иҷтимоӣ, иқтисодӣ) ва фарҳангӣ (таҳқир, табъиз)-ро дорад. Аз ин рӯ, технологияи таҳкими сулҳ на танҳо ба оқибатҳои низоъ, балки ба решаҳои он — институтҳои сиёсӣ, иқтисодӣ ва фарҳангӣ — таваҷҷӯҳ мекунад. Ҳадафи ниҳоии ин технология расидан ба сулҳи устувор тавассути ворид намудан, рушд ва дастгирии асосҳои сулҳ, стратегияҳое, ки ҳамзистии осоиштаро таъмин мекунанд, ва бартараф кардани ҳама гуна равандҳое, ки сулҳро хароб мекунанд, мебошад.

Дар амалия, таҳкими сулҳ як раванди бисёрҷанбаа аст, ки қадамҳои зеринро дар бар мегирад:

- Таваҷҷӯҳ ба манфиатҳои миллӣ ва маҳаллӣ. Таҷриба нишон медиҳад, ки нақшаҳои сулҳе, ки аз ҷониби беруна таҳаммул карда мешаванд ва воқеияти сиёсиву иҷтимоии кишвари қурбонро ба назар намегиранд, аксар вақт натиҷаи дилхоҳ намедиҳанд ва метавонанд омили ноустувории нав гарданд. Бинобар ин, раванди таҳкими сулҳ бояд ҳокимияти кишвари қурбонро эҳтиром кунад ва ба шароити он такя намояд.

- Ҳамоҳангӣ бо ташкилотҳои минтақавӣ. Ташкилотҳои минтақавӣ воқеияти маҳаллиро беҳтар дарк мекунанд ва эътимоди кишвари қурбонро бештар ба даст меоранд. Ҳамоҳангӣ бо онҳо дар соҳаҳои миёнаравӣ, пешбурди оштӣ ва пешгирии низоъ муҳим аст.

- Мушкилоти амалии маҳаллӣ. Дар амалия, таҳкими сулҳ бояд на танҳо ба намояндагони элита, балки ба тамоми қишрҳои ҷомеа — аз ҷумла сокинони деҳот, минтақаҳои сарҳадӣ ва ҷамоатҳои аз низоъ зарардида — равона шавад.

Механизмҳои ҳамоҳангсозӣ барои самаранок татбиқ гардидани таҳкими сулҳ нақши ҳалкунанда доранд. Онҳо имкон медиҳанд, ки кӯшишҳои ҳамаи ҷонибҳои манфиатдор муттаҳид ва аз такрорёбӣ канорагирӣ карда шавад. Механизмҳои асосии ҳамоҳангсозӣ инҳоянд:

- Комиссияи СММ оид ба таҳкими сулҳ. Соли 2005 таъсис ёфтааст ва вазифаи он таъмини муносибати муттаҳид, стратегӣ ва ҳамоҳангшуда ба таҳкими сулҳ мебошад. Комиссия ҳамчун пул байни мақомоти асосии СММ — Маҷмааи Умумӣ, Шӯрои Амният ва Шӯрои Иқтисодӣ ва Иҷтимоӣ — амал мекунад ва ҳамаи акторҳои дахлдорро дар дохил ва беруни СММ ҷамъ меорад.

- Ҳамоҳангсозии бисёрҷониба дар сатҳи минтақавӣ. Платформаҳои муколамаи сохторӣ, ба монанди Форуми «Дӯстони Шохи Африқо», ҳамоҳангии паёмҳо ва муносибатро дар байни аъзоёни доимии Шӯрои Амният, ҷонибҳои минтақавӣ, Иттиҳоди Африқо ва СММ тақвият медиҳанд.

- Ҳамоҳангсозӣ дар сатҳи маҳаллӣ. Раванди таҳкими сулҳ бояд маҳаллисозӣ шавад, яъне эҳтиёҷоти маҳаллӣ бар манфиатҳои сиёсӣ афзалият дошта бошанд ва ба кори акторони маҳаллӣ такя кунад. Ин раванд эҷоди якҷояи сиёсат ва барномаҳоро дар ҳамаи марҳилаҳо — таҳия, татбиқ ва мониторинг — дар бар мегирад.

Таҳкими сулҳ раванди ҳамаҷонибаест, ки назарияи «сулҳи мусбат»-ро бо амалияи мушаххас дар сатҳҳои гуногун муттаҳид мекунад ва механизмҳои ҳамоҳангсозӣ барои расидан ба сулҳи устувор ва пешгирӣ аз барқароршавии низоъ заруранд.

Таҷрибаи сулҳи Тоҷикистон ва Мактаби сулҳофарии Пешвои миллат. Мактаби сулҳофарии Пешвои миллат на танҳо як маҷмӯи усулҳои дипломатӣ, балки як консепсияи мукаммали ҳуқуқӣ мебошад, ки дар асоси омезиши анъанаҳои сулҳдӯстии халқи тоҷик ва механизмҳои муосири ҳуқуқи байналмилалӣ ташаккул ёфтааст. Дар ин мактаб сулҳ ҳамчун мақсади олӣ ва воситаи асосии нигоҳдории давлатдорӣ ва ягонагии миллӣ мавриди баррасӣ қарор мегирад.

Хусусиятҳои асосии консептуалии ин мактабро метавон ба таври зерин муайян кард:

- Аввалиятнокии музокирот нисбат ба амалиёти низомӣ. Дар шароите, ки бисёр низоъҳо бо роҳи низомӣ ҳал карда мешаванд, модели тоҷикӣ нишон дод, ки музокирот ва созиш метавонанд ба натиҷаҳои устувортар оварда расонанд.

- Ҷалби ҳамаи ҷонибҳои даргир. Яке аз омилҳои муваффақияти раванди сулҳ дар Тоҷикистон ҷалби ҳамаи қувваҳои сиёсӣ, аз ҷумла мухолифини мусаллаҳ ба гирди мизи музокирот буд. Гурӯҳҳои гуногун дар раванди сулҳ ширкат доштанд.

- Таъмини кафолатҳои байналмилалӣ. Нақши созмонҳои байналмилалӣ, аз ҷумла СММ, САҲА ва кишварҳои минтақа ҳамчун нозирон ва миёнарав дар татбиқи Созишномаи умумии сулҳ нақши муҳим бозид. Протоколи кафолатҳои татбиқи Созишномаи умумии сулҳ 28 майи соли 1997 дар Теҳрон ба имзо расидааст.

- Татбиқи механизмҳои ҳуқуқӣ. Авф, ҳамгироии собиқ мухолифон ба сохторҳои давлатӣ ва таъсиси Комиссияи оштии миллӣ ҳамчун воситаи асосии таҳкими сулҳ хидмат карданд.

- Ташаккули фарҳанги сулҳ. Идеяи сулҳ ҳамчун арзиши олӣ ба руҳияи ҷомеа ворид карда шуд, ки он ба тарбияи насли ҷавон дар руҳияи ватандӯстӣ ва сулҳпарварӣ мусоидат намуд.

Модели сулҳи тоҷикон ва мактаби сулҳофарии Пешвои миллат дар сатҳи созмонҳои бонуфузи байналмилалӣ эътироф шудааст.

Созмони Милали Муттаҳид (СММ) мақоми махсусро ишғол менамояд, зеро ин созмон тавассути Миссияи нозирони худ (UNMOT) ва Департаменти корҳои сиёсӣ ва бунёди сулҳ (DPPA) таҷрибаи сулҳи Тоҷикистонро ҳамчун «намунаи беназири дипломатияи пешгирикунанда» эътироф карда, онро дар санадҳо ва гузоришҳои расмии худ зикр намудааст. Ин эътироф бо он ифодаи воқеӣ ёфтааст, ки Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон дар Маҷмааи Умумии СММ ва Шӯрои Амният ҳамчун ҳуҷҷати расмӣ (A/52/219 - S/1997/510) сабт гардида, ба ин васила ба арзиши байналмилалӣ ва меъёрии он иқрор шудааст.

Созмони Амният ва Ҳамкорӣ дар Аврупо (САҲА) низ дар таҳлили раванди сулҳи Тоҷикистон нақши муассир доштааст. Ин созмон дар доираи марказҳои худ, раванди гузариш аз низоъ ба сулҳ ва нақши институтҳои ҳуқуқӣ-сиёсии Тоҷикистонро мавриди таҳлили амиқ қарор дода, усулҳои дипломатияи пешгирикунанда ва механизмҳои барқарорсозии сулҳро дар заминаи таҷрибаи тоҷик пажӯҳиш намудааст.

Созмони Ҳамкории Шанхай (СҲШ) ва Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил (ИДМ) низ бо таваҷҷӯҳ ба таҷрибаи Тоҷикистон, усулҳои таъмини субот ва муқовимат бо таҳдидҳои нави минтақавиро дар асоси ин модели муваффақ омӯхта, онро ба сиёсати амниятии худ ворид менамоянд. Ин созмонҳо, ки бештар ба масъалаҳои амнияти дастҷамъӣ ва ҳамкории минтақавӣ аҳамият медиҳанд, модели сулҳи тоҷиконро ҳамчун як воситаи муассири пешгирии низоъҳо ва таҳкими субот дар фазои пасошӯравӣ эътироф кардаанд.

Модели сулҳи тоҷикон ва мактаби сулҳофарии Пешвои миллат на танҳо дар сатҳи созмонҳои байналмилалӣ, балки дар марказҳои пешрафтаи илмӣ-таҳлилӣ ва доираҳои академикии ҷаҳонӣ низ мавриди омӯзиш ва таҳлили амиқ қарор гирифтааст. Ин марказҳо бо баррасии ҷанбаҳои гуногуни раванди сулҳи Тоҷикистон, ба ташаккули назарияи муосири ҳалли низоъҳо ва сулҳсозӣ саҳми назаррас мегузоранд:

- Институти сулҳи Иёлоти Муттаҳидаи Амрико (USIP) дар гузориши махсуси худ (Special Report 518, 2023) раванди сулҳи Тоҷикистонро ҳамчун намунаи муваффақи ҳалли низоъ таҳлил карда, омилҳои муваффақияти онро ба таври муфассал баррасӣ намудааст. Ин таҳқиқот нишон медиҳад, ки модели тоҷик дар марказҳои таҳлилии ИМА ҳамчун як намунаи омӯзишӣ барои ҳалли низоъҳои дохилӣ шинохта шудааст.

- Маркази пажӯҳишҳои амниятии ба номи Ҷорҷ Си Маршалл (Олмон/ИМА) модели сулҳофарии Тоҷикистонро дар барномаҳои таълимии худ барои коршиносони амният истифода мебарад, ки ин нишондиҳандаи аҳаммияти амалии ин таҷриба дар омодасозии мутахассисони соҳаи амният мебошад.

- Институти байналмилалии пажӯҳишҳои сулҳи Стокҳолм (SIPRI) низ дар доираи барномаҳои худ, масъалаҳои амниятӣ ва сулҳсозиро дар Осиёи Марказӣ, аз ҷумла Тоҷикистон, мавриди таҳлили доимӣ қарор медиҳад ва бо нашри гузоришҳои солонаи худ ба рушди дониш дар ин соҳа мусоидат менамояд.

- Институти Макс Планк оид ба ҳуқуқи умумии муқоисавӣ ва ҳуқуқи байналмилалӣ (MPIL) дар Гейделберг (Олмон) ҳамчун яке аз нуфузортарин институтҳои ҳуқуқшиносии ҷаҳон, таҷрибаи сулҳи Тоҷикистонро дар чорчӯбаи лоиҳаҳои бузурги илмии худ, аз қабили «Max Planck Encyclopedia of Public International Law» мавриди таҳлили муқоисавӣ қарор дода, онро ҳамчун як модели ҳуқуқии ҳалли низоъҳо ба доираи васеи олимон муаррифӣ мекунад.

- Институти байналмилалии якхеласозии ҳуқуқи хусусӣ (UNIDROIT) дар Рим низ ба таҷрибаи Тоҷикистон таваҷҷӯҳи хос зоҳир кардааст. Дар соли 2025, UNIDROIT барномаи махсуси IPLD BEPCAC-ро барои кишварҳои Осиёи Марказӣ, аз ҷумла Тоҷикистон, роҳандозӣ кард, ки ҳадафи он тақвияти иқтидори ҳуқуқӣ ва мусоидат ба ҳамгироии минтақавӣ мебошад. Ин барнома нишон медиҳад, ки ҳамкории Тоҷикистон бо институтҳои байналмилалӣ дар самти такмили қонунгузорӣ ва таҳкими пояҳои ҳуқуқии сулҳ идома дорад.

- Дар соҳаи нашрияҳои илмӣ, лоиҳаи «Accord» (Conciliation Resources, Бритониё) дар нашрияи махсуси худ (Accord Issue 10, «Politics of Compromise: The Tajikistan Peace Process», 2001) ба раванди сулҳи Тоҷикистон бахши махсус бахшида, онро барои мутахассисони сулҳофарини ҷаҳон нашр кардааст. Ин нашрия, ки бо ҳамкории олимони тоҷик ва хориҷӣ таҳия шудааст, ҳамчун яке аз манбаъҳои муътамари таҳқиқии раванди сулҳи Тоҷикистон дар доираҳои академикии ҷаҳон шинохта мешавад.

Дар айни ҳол беш аз 5 ҳазор институт ва марказҳои илмии ҳуқуқшиносӣ, аз ҷумла нисфи он дар назди донишгоҳҳо ба таҳқиқоти ҳуқуқи сулҳ машғул мебошанд. Ин институтҳо ба се гурӯҳи асосӣ тақсим мешаванд:

1. Институтҳои миллии академивӣ ва давлатӣ:

- Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ (Тоҷикистон)

- Институти давлат ва ҳуқуқи АИР (Русия)

- Институти қонунгузорӣ ва ҳуқуқи қиёсӣ дар назди Ҳукумати Федератсияи Русия

- Институти таҳқиқоти ҳуқуқии Академияи илмҳои Чин (CASS)

2. Институтҳо ва марказҳои таҳқиқотии донишгоҳӣ:

- Институти ҳуқуқи Амрико ва марказҳои таҳқиқотии Ҳарвард, Йел, Колумбия (ИМА)

- Институти Макс Планк (Ҷомеаи Макс Планк дар Олмон)

- Институти таҳқиқоти пешрафтаи ҳуқуқ (IALS) (Бритониё, Донишгоҳи Лондон)

3. Институтҳо ва марказҳои байналмилалӣ:

- Институти ҳуқуқи байналмилалӣ (Institut de Droit International) — созмони бонуфузи барандаи Ҷоизаи Нобел

- Институти байналмилалии якхеласозии ҳуқуқи хусусӣ дар Рим (UNIDROIT)

- Институти ҳуқуқи инсон (IHRB) ва сохторҳои таҳқиқотии зери сарпарастии СММ ва Иттиҳоди Аврупо

Дар ҳар се гурӯҳ ташаббусҳои сулҳофарии Пешвои миллат мавриди таҳлил ва эътироф қарор дода шудаанд. Дар илми ҳуқуқшиносии муосир ва ҳуқуқи байналмилалӣ соҳа ва самти махсусе бо номи «Ҳуқуқи сулҳ» вуҷуд дорад.

Дар илми ҳуқуқшиносӣ «Ҳуқуқи сулҳ» ҳам ҳамчун як бахши муҳими ҳуқуқи байналмилалии оммавӣ ва ҳам ҳамчун самти мустақили таҳқиқоти илмӣ эътироф мешавад. Ҳуқуқи сулҳ ҳамчун бахши ҳуқуқи байналмилалӣ — маҷмӯи принсипҳо ва меъёрҳои ҳуқуқие мебошад, ки муносибатҳои мусолиҳатомез ва осоиштаи байни давлатҳоро танзим мекунанд. Он бар зидди «ҳуқуқи ҷанг» гузошта шуда, мақсади аслии он пешгирии низоъҳои мусаллаҳона, манъи таҷовуз ва ҳалли осоиштаи низоъҳо мебошад.

Мукофотҳо ва эътирофи ҷаҳонии хидматҳои Пешвои миллат. Қобили зикр аст, ки барои хидматҳои олии сулҳофаринӣ, Пешвои миллат бо 40 ҷоиза ва мукофотҳои бонуфуз сарфароз гардидааст, аз ҷумла:

- Дипломи сулҳ аз Донишгоҳи СММ ва Ассотсиатсияи байналмилалии ректорони донишгоҳҳо (IAUP);

- Медали тиллоии «Барои мустаҳкам намудани сулҳ ва фарҳанги ҳамдигарфаҳмии байни халқҳо» аз Федератсияи байналмилалии сулҳ ва мусолиҳат (Москва);

- Медали тиллоии ЮНЕСКО ба номи Абӯалӣ ибни Сино барои саҳми арзанда дар ҳифзи мероси фарҳангӣ, сулҳ ва гуфтугӯи тамаддунҳо;

- Медали тиллоии «Сулҳ»-и Ассамблеяи халқҳои Авруосиё барои мустаҳкам намудани дӯстӣ, сулҳ ва ҳамкории байни мулкҳову халқҳои қитъаи Евразия;

- Ҷоизаи байналмилалии ба номи Петри Кабир (Ордени Петри Кабир) аз Академияи масъалаҳои бехатарӣ, мудофиа ва тартиботи ҳуқуқии Федератсияи Русия;

- Медали тиллоии ба номи Лев Толстой аз Фонди байналмилалӣ барои фаъолияти башардӯстона дар шароити пас аз низоъ;

- Ордени «Ситораи Иттиҳод» аз Фонди байналмилалии ҳамкории гуманитарии давлатҳои аъзои ИДМ.

Инчунин, Пешвои миллат бо орденҳо ва нишонҳои олии давлатии беш аз 30 кишвари ҷаҳон, аз ҷумла:

- Ордени «Барои хидматҳо дар назди Ватан»-и Русия;

- Ордени «Нишони Покистон»;

- Ордени «Ал-Истиқлол»-и Қатар;

- Ордени «Зарринҷом»-и Қазоқистон;

- ва дигар мукофотҳои олӣ сазовор гардидааст, ки ин нишондиҳандаи эътирофи сатҳи баланди саҳми ӯ дар таъмини сулҳ ва суботи ҷаҳонӣ мебошад.

Санадҳои меъёрии байналмилалӣ ва нақши Тоҷикистон. Мантиқи рушди ҳуқуқи байналмилалӣ ва дипломатияи сулҳофарӣ нишон медиҳад, ки ташаккули заминаҳои меъёрӣ-ҳуқуқии сулҳи ҷаҳонӣ раванди бисёрмарҳала ва мураккабро тақозо менамояд. Дар низоми Созмони Милали Муттаҳид се эъломияи калидӣ асоси консептуалии ин соҳаро ташкил медиҳанд, ки ҳар кадоме дорои хусусият ва мақоми хоси меъёрӣ мебошанд:

1. Эъломияи ҳуқуқи халқҳо ба сулҳ (12 ноябри 1984) сулҳро ҳамчун «ҳуқуқи муқаддаси халқҳо» эътироф намуда, ӯҳдадории давлатҳоро оид ба рафъи таҳдиди ҷанг ва ҳалли осоиштаи баҳсҳо муқаррар сохт.

2. Эъломия ва Барномаи амал дар бораи фарҳанги сулҳ (13 сентябри 1999) мафҳуми «фарҳанги сулҳ»-ро ҳамчун маҷмӯи арзишҳо, муносибат ва рафторҳо тафсир намуда, ҳашт самти асосии фаъолиятро, аз қабили таълим, рушди устувор ва баробарии гендериро фаро гирифт.

3. Эъломия дар бораи ҳуқуқ ба сулҳ (19 декабри 2016) сулҳро бо ҳуқуқҳои табиии инсон мустақиман пайванд дода, муқаррар намуд, ки «ҳар як шахс ҳуқуқи баҳрабардорӣ аз сулҳро дорад».

Дар муқоиса бо ин аснод, Қатъномаи Маҷмааи Умумии СММ «Даҳсолаи байналмилалӣ оид ба таҳкими сулҳ барои наслҳои оянда, солҳои 2027–2036», ки 25 июни соли 2026 қабул гардид, ҳамчун қатъномаи иҷроияи Маҷмаи Умумии СММ мақоми сифатан нави ҳуқуқиро касб менамояд.

Тафовутҳои назариявӣ ва амалии ин санадҳо дар чанд афзалияти калидӣ зоҳир мегарданд:

- Сатҳи меъёрӣ ва сатҳи иҷроия. Се эъломияи қаблӣ назария ва принсипҳои амриро танзим менамоянд. Қатънома механизми амалисозии ин принсипҳоро дар давраи мушаххаси таърихию ҳуқуқӣ муайян сохта, заминаи назариявиро ба сатҳи амалиётӣ мегузаронад.

- Доираи амали замонию муҳитӣ. Эъломияҳо дорои хусусияти универсалӣ ва бемаҳдуди замонӣ мебошанд. Қатъномаи соли 2026 бошад, давраи мушаххаси даҳсоларо (2027–2036) фаро гирифта, дорои нуқтаи оғоз, марҳалаҳои пайдарпай ва механизми арзёбии натиҷаҳо мебошад.

- Уҳдадориҳои институтсионалӣ. Қатънома ба Котиби Генералии СММ, сохторҳои махсусгардонидашуда ва комиссияҳои минтақавӣ мандати мушаххас дода, давлатҳои аъзо ва ҷомеаи шаҳрвандиро барои мубодилаи таҷрибаи пешқадами сулҳофаринӣ муваззаф месозад.

Таҳлили муқоисавӣ-ҳуқуқии субъектҳо ва ташаббускорон нишон медиҳад, ки се эъломияи аввал маҳсули музокироти бисёртарафа ва ташаббусҳои дастҷамъона ё институтсионалӣ буданд. Аз ҷумла, Эъломияи соли 1984 ташаббуси дастҷамъонаи давлатӣ (бо пешбарии Ҷумҳурии Халқии Муғулистон), Эъломияи соли 1999 ташаббуси институтсионалии низоми СММ (ЮНЕСКО ва роҳбарии маъмурии Федерико Майор) ва Эъломияи соли 2016 ташаббуси минтақавии Ҷумҳурии Куба бо ҳаммуаллифии даҳҳо давлатҳо ба шумор мерафтанд.

Тафовути асосии ҳуқуқии Қатъномаи МУ СММ «Даҳсолаи байналмилалӣ оид ба таҳкими сулҳ барои наслҳои оянда, солҳои 2027–2036» дар он зоҳир мегардад, ки он мақоми ташаббуси мустақил ва миллиро дошта, ба шахсияти фардии сиёсӣ — Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон тааллуқ дорад. Ин санад бо пешниҳоди мустақими Сарвари давлати Тоҷикистон вориди рӯзномаи глобалӣ гардида, аз ҷониби Маҷмаи Умумии СММ ба таври якдилона қабул карда шуд. Дар асноди расмии байналмилалӣ муаллифӣ ва алоқамандии мустақими ин иқдоми ҷаҳонӣ ба номи муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҳамчун меъмори сулҳу субот расман сабт ва эътироф гардидааст, ки ин амр нақши таърихии Тоҷикистонро дар шаклдиҳии низоми сулҳи глобалӣ собит месозад.

Хулоса. Дар заминаи таҳлили гузаронидашуда метавон чунин хулоса баровард, ки таҳкими сулҳ ҳамчун раванди дарозмуддат ва бисёрҷанбаа, на танҳо баъди анҷоми низоъ, балки ҳамчун омили пешгирикунандаи низоъҳои оянда амал мекунад. Асоси назариявии онро мафҳуми «сулҳи мусбат» ташкил медиҳад, ки бартарафсозии зӯроварии сохторӣ ва фарҳангиро дар бар мегирад. Дар сатҳи амалӣ, таҳкими сулҳ таваҷҷӯҳ ба манфиатҳои миллӣ ва маҳаллӣ, ҳамоҳангӣ бо ташкилотҳои минтақавӣ ва маҳаллисозии равандро тақозо менамояд. Механизмҳои ҳамоҳангсозӣ — аз қабили Комиссияи СММ оид ба таҳкими сулҳ, платформаҳои минтақавӣ ва ҳамоҳангсозии маҳаллӣ — барои самаранок татбиқ гардидани ин раванд нақши ҳалкунанда доранд.

Таҷрибаи сулҳи Тоҷикистон ва мактаби сулҳофарии Пешвои миллат, Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон нишон медиҳад, ки музокирот, ҷалби ҳамаи ҷонибҳои даргир, кафолатҳои байналмилалӣ ва механизмҳои ҳуқуқӣ метавонанд ба сулҳи устувор оварда расонанд. Ин модел на танҳо дар сатҳи созмонҳои бонуфузи байналмилалӣ — СММ, САҲА, СҲШ ва ИДМ — балки дар марказҳои пешрафтаи илмӣ-таҳлилии ҷаҳонӣ, аз қабили Институти сулҳи Иёлоти Муттаҳидаи Амрико, Институти байналмилалии пажӯҳишҳои сулҳи Стокҳолм, Институти Макс Планк оид ба ҳуқуқи умумии муқоисавӣ ва ҳуқуқи байналмилалӣ, Институти байналмилалии якхеласозии ҳуқуқи хусусӣ ва Созмони «Захираҳои мусолиҳа» ё «Сарчашмаҳои оштӣ» эътироф гардидааст.

Мактаби сулҳофарии Пешвои миллат ҳамчун манбаи ҳуқуқи байналмилалӣ ва консепсияи мукаммали ҳуқуқӣ арзиши хоса дорад. Принсипҳои асосии он — аввалиятнокии музокирот, ҷалби ҳамаи ҷонибҳо, кафолатҳои байналмилалӣ, татбиқи механизмҳои ҳуқуқӣ ва ташаккули фарҳанги сулҳ — имрӯз ҳамчун намунаи омӯзишӣ барои ҳалли низоъҳои дохилӣ хидмат мекунанд. Дар илми ҳуқуқшиносии муосир самти махсуси «Ҳуқуқи сулҳ» ташаккул ёфтааст, ки бар зидди «ҳуқуқи ҷанг» гузошта шуда, пешгирии низоъҳои мусаллаҳона ва ҳалли осоиштаи баҳсҳоро мақсад гузоштааст.

Қатъномаи Маҷмааи Умумии СММ «Даҳсолаи байналмилалӣ оид ба таҳкими сулҳ барои наслҳои оянда, солҳои 2027–2036», ки 25 июни соли 2026 қабул гардид, ҳамчун санади иҷроия ва ташаббуси мустақили миллии Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон мақоми сифатан нави ҳуқуқӣ касб намуда, заминаи назариявӣ ва принсипҳои амриро ба сатҳи амалиётӣ мегузаронад. Ин санад бо муайян кардани давраи мушаххас, мандати институтсионалӣ ва механизми арзёбии натиҷаҳо, уҳдадориҳои давлатҳо ва ҷомеаи шаҳрвандиро дар самти мубодилаи таҷрибаи пешқадами сулҳофарӣ мушаххас менамояд.

Дар маҷмӯъ, хидматҳои Пешвои миллат дар роҳи сулҳофарӣ бо беш аз 40 ҷоизаву мукофотҳои бонуфузи байналмилалӣ ва орденҳои олии беш аз 30 кишвари ҷаҳон эътироф гардидаанд, ки ин нишондиҳандаи сатҳи баланди саҳми ӯ дар таъмини сулҳ ва суботи ҷаҳонӣ мебошад.

Бинобар ин, метавон хулоса кард, ки Тоҷикистон таҳти роҳбарии Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон на танҳо сулҳу ваҳдати миллиро барқарор намуд, балки таҷрибаи худро ҳамчун модели муваффақи ҳалли низоъ ба ҷомеаи ҷаҳонӣ пешниҳод карда, дар шаклдиҳии низоми сулҳи ҷаҳонӣ ва таҳкими он барои наслҳои оянда саҳми таърихӣ гузошт. Ин мероси бузург вазифаи муқаддаси ҳар як шаҳрванд, хусусан насли ҷавонро тақозо менамояд, ки сулҳу ваҳдатро ҳамчун арзиши олӣ ҳифз намуда, онро ба наслҳои оянда мерос гузоранд.

САНГИНЗОДА ДОНИЁР ШОМАҲМАД — муовини директори Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ оид ба корҳои илмӣ ва таълимӣ, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор

Ниёкони миллати тоҷик – мардуми ориёӣ дар паҳнои Бохтару Суғду Хоразм, Афғонистони имрӯза, Ҳироту Марв, Ирони муосир то Чину Ҳинд асосгузори тамаддуни бузурги ориёӣ ва онро аз худ боқӣ гузошта, дар асрҳои VIII –XIII заминагузори тамаддуни нави исломӣ гаштанд. Дар кулли илмҳои марҳилаи нав низ мардуми ориёии - Бохтариву Суғдӣ, Самарқандиву Бухороӣ, Нишопурӣ, Марвию Насафӣ, Балхиву Хуҷандӣ, Сиистониву Шерозӣ ва дигар шаҳрҳои марзи тоҷикзамин пештоз буданд. Саҳми тоҷикон махсусан дар илми ҳуқуқшиносӣ-фиқҳ ва илми Қуръону ҳадис бешак бузург буда, асосгузори илми ҳадис муҳаддиси машҳури ислом Исмоили Бухорӣ буда, “Ҷомеъ ас-Саҳиҳ”- ин мутафаккири бузург то имрӯз дуюмин китоби мусалмонон ба шумор меравад.

Дар баробари ин осор, махсусан таълимоти мутафаккири шинохтаи ҷаҳонӣ, муаллими сонии (дуввуми) инсоният Абунасри Форобӣ дар сатҳи баланди илмӣ иншо гардидаанд. Абунасри Форобӣ таснифбандии илмҳоро гузаронидааст, ки кулли илмҳои замони худро ба шаклу намудҳои гуногун тақсимбандӣ намуда, низоми илмҳоро ба вуҷуд меоварад, ки кори осон набуд. Бояд қайд намуд, ки Абунасри Форобӣ яке аз бузургтарин мутафаккирони Шарқ аст, ки дар тамоми ҷаҳон шуҳрат пайдо намудаву, дастовардҳои бузурге боқӣ гузоштааст.

Дар ин ҷо вобаста ба маҳал ва ба кадом халқ таалуқ доштани Абунасри Форобӣ якчанд андеша бояд гуфт, чунки дар марҳилаи шуравии рушди кишвар, мутафаккирони тоҷикро тибқи принсипи “интернатсионализм” ба кулли мардуми Шуравӣ “тақсим” карда буданд, чунки онҳо бузургони худро надоштанд. Аз ин сабаб, имрӯз агар насли марҳилаи Шуравӣ Синоро намояндаи Узбекистон, Форобиро намояндаи қазоқистон, Низоми Ганҷавиро намояндаи Озарбойҷон номанд, ҳайрон шудан лозим нест, чунки ҳизби ҳукмрони большевикӣ ҳамин гуна “тақсимоти интернатсионалӣ” ҷорӣ намуда, ба мардуми авом онро талқин мекард, ҳарчанд мутафаккирони бо ин тартиб тақсишуда “қазоқ, “озарӣ” ё миллати дигар будани худро намедорнистанд. Масъалаи дигар, ҳанӯз академик Мусо Диноршоев дар бораи ҳар яки ин мутафаккирон бо овардани сарчашмаҳои таърихӣ форсу тоҷик будани онҳоро исбот сохта, баҳси Синоро то кабинети Президенти Академияи илмҳои ИҶШС бурда буд. Албатта, як қатор сарчашмаҳо, баъзан сарчашмаҳои ”сохта”-и асрҳои баъдӣ мавҷуданд, ки ин мутафаккиронро араб, турку қазоқ ва ғайра мешуморанд, ки инро на навиштаҳои мутафаккирон ва на ёддоштҳои ҳамасрон ва ё асрҳои ба онҳо наздик таъкид намекунанд.

Марҳилаи зиндагонии Абунасри Форобӣ дар таърихи миллати тоҷик “марҳилаи тиллоии давлатдорӣ ва фарҳанги ориёӣ” ном гирифтааст, ки дар чунин ном гузоштани ин марҳилаи ҳиссаи бузурги ҳамин гуна мутафаккирони тоҷикзамин хеле бузург аст. Замона дар назди олимон вазифа мегузорад ва аз он ки муҳаққиқ то чӣ андоза аз уҳдаи масоили ҷамъиятӣ мебарояд, роҳҳалҳои наву бикр пешниҳод менамояд, барои дурнамо чиро тавсия мекунад, қадру манзалати илмро дар ҷомеа баланд мебрадорад. Маҳз кушишу ғайрат, ҷидду ҷаҳди бекаронаи фарзонагони миллат – муҳаққиқони ин марҳила тоҷиконро ҳамчун миллати эҷодкор, донишманд, фарҳангӣ, башардӯст ва аз ҳама муҳим оқилу хирадманд ба ҷаҳониён муаррифӣ карданд.

Таълимоти исломӣ дар худ меъёрҳои мушаххаси сиёсиву ҳуқуқиро дар бар гирифта, давлатро аз дин ва сиёсатро аз мазҳаб ҷудо накарда, баръакс, якеро ёвар ва нигоҳбони дигар эътироф менамуд. Робитаи ногусастании дину давлат ва ахлоқи ҷомеа ба давлатдории ибтидоии ислом хос буда, дар якҷоягӣ кулли омилҳои номбаршуда ва баъзе дигар омилҳо дар назди сиёсатмадорон, уламо ва табақаи донишманди ҷомеа вазифаҳои мушаххас оид ба ҳаллу баррасии масоили пешомадаро мегузошт. Тақозои баррасии масоили пешомада як қатор донишмандонеро ба майдони илм ворид намуд, ки имрӯз мавриди ифтихори миллати тоҷик ва даҳҳо миллатҳои дигар ҳастанд. Таъкид мекунем, ки тақозои замона садҳо фарзонафарзандони миллатро рӯйикор овард, ки кулли улуми марҳилаи муосири худро на танҳо аз худ намудан, балки онро ба дараҷаи баланди шукуфоӣ расонида, ҳар яки онҳо дар қатори бузургони ҷаҳонӣ номи миллати тоҷикро машҳур намуданд, аз ҷумла Абунасри Форобӣ, Абуалӣ ибни Сино, Абурайҳони Берунӣ, Нуъмон ибни Собит (Абуҳанифа), Исмоили Бухорӣ ва дигарон.

Афкори сиёсию ҳуқуқии Абунасри Форобӣ - муаллими сонӣ (дуввум) намояндаи барҷастаи афкори сиёсию ҳуқуқии давраи аввали рушди афкори сиёсию ҳуқуқии марҳилаи исломӣ (солҳои ҳаёт 870–950) мебошанд.

Бузургтарин мутафаккири доиратулмаорифи оғози марҳилаи исломии рушди давлатдории тоҷикон, бешубҳа, Абунасри Форобӣ буда, ҳамчун “Муаллими сонӣ”-и инсоният, аз ҷониби донишмандон шинохта шуда, тақрибан дар куллӣ соҳаҳои илм эҷод ва навоварӣ ворид намуда, ҳамчун ҳаким, файласуф ва донишманди форсу тоҷик ном баровардааст. ( Ибни Халакон. Вафаёт ал-аъён. – Бейрут: Дор ал-фикр.,1428/2007. – Ҷ. 1. – С. 100.)

Форобӣ илмҳои мухталифро дар муҳимтарин марказҳои илмии замони худ, аз ҷумла, Марв, Ҳаррон ва Бағдод фаро гирифтааст.

Аз Форобӣ асарҳои илмии зиёде бар ҷой мондаанд, ки аз муҳимтарини онҳо метавон ба «Орои аҳл ал-мадина ал-фозила», «Ас-сиёсат» ва «Ас-сиёсат ал-мадина» ва «Ал-миллат ал-фозила» ишора намуд. Форобӣ муҳимтарин файласуф ва ҳакимест, ки дар ҷаҳони ислом ва дар миёни донишмандони форсу тоҷик бо асари гаронарзиш «Мадинаи фозила» масоили сиёсиву ҳуқуқии замонаашро таҳлилу матраҳ намуда, мавриди баррасии илмӣ қарор додааст.( Қифтӣ, Ҷ. Таърих ал-Ҳукамо. – Теҳрон: Донишгоҳи Теҳрон, 1992. – С. 184 // Ҳимавӣ, Ёқут. Муъҷам ал-булдон. – Теҳрон: Мактабат ал-исломия. 1371/1992. – Ҷ. 1. – С. 350.)

Форобӣ яке аз мутафаккирони доиратулмаориф аст, ки таснифбандии куллии илмҳои замонашро тартиб додааст. Дар таснифи илмҳои пешниҳодкардааш, мутафаккир илми сиёсӣ, ҳуқуқ ва илми илоҳиро се шохаи илми амалӣ мешуморад.

Яке аз мавзуъҳои муҳим дар афкори сиёсию ҳуқуқии ӯ пайдоиши ҷомеа ва давлат аст. Дар пайдоиши ҳокимият ва ҷомеа ба назари Форобӣ зарурати иҷтимоӣ онҳоро ба вуҷуд оварда, инсонро ба самти таъсиси давлат равона месозад.

Форобӣ бар ин бовар аст, ки инсон ду ҷанба (биоиҷтимоӣ) ва буъди асосӣ дорад. Яке ҷанбаи моддӣ (биологӣ) ва дигаре ҷанбаи маънавӣ (иҷтимоӣ). Таъмини ниёзҳои асосии инсон ба эҳтиёҷоти моддӣ, аз ҷумла, хӯрдан, пӯшидан, хобидан ва ғайра вобастагӣ дорад. Аммо, ниёзҳои ҷанбаи маънавии инсонро масъалаҳои дигаре ҳамчун ҳамкорӣ, ҳамдилӣ, муҳаббат, эҳтироми мутақобил ва ғайра таъмин менамоянд. Таъмини ин ду гурӯҳи ниёзҳои инсон аз нигоҳи Форобӣ, танҳо дар сурати ба вуҷуд овардани иҷтимои инсонӣ ва зиндагии ҷамъиятӣ мумкин мебошад. Яъне, чун инсон мавҷудест, ки зот ва ниҳоди табиии вай иҷтимоӣ ва вобаста ба ҷамъият мебошад, ба ҳамин сабаб чӣ дар буъди моддӣ ва чӣ дар буъди маънавӣ наметавонад дар ҳолати танҳоӣ ниёзҳои худро бароварда созад.

Пас, бар асоси гуфтаҳои Форобӣ чунин хулоса баровардан мумкин аст, ки ба вуҷуд омадани ҷомеа, давлат, қонун ва қазоват - зарурати зиндагии иҷтимоии инсон мебошанд, ки бидуни онҳо наметавонад ба ҳадафҳои худ даст ёфта, ниёзҳои асосиашро таъмин намояд.( Абунасри Форобӣ. Таҳсил ас-саъодат. – Байрут: Андулус, 1403/1982. – С. 61 – 65; Абунасри Форобӣ. Фусулун мунтазиъа. – Бейрут: Дорулмашриқ, 1405/1984. – С. 94.). Аз ҳамин ҷиҳат метавон ба баҳсҳои назарии давлат ва ҳуқуқ дар андешаи Форобӣ ворид гашт. Ҷойгоҳи илми сиёсат дар ин масъала назди Форобӣ бисёр хос ва вижа мебошад. Форобӣ сиёсат ва ҷомеаи маданиро ба мафҳуми фалсафаи сиёсат маъно мекунад, ки дар натиҷаи он саодати иҷтимоии инсон дар ҳамаи соҳаҳо тавассути давлат ва қонунгузорӣ таъмин мегардад.

Дар идома, Форобӣ барои илми сиёсат номҳои «Саодатшиносӣ» ва «Қудратшиносӣ»-ро зикр мекунад.(Абунасри Форобӣ. Ат-танбиҳ ъало сабил ас-саъодат. – Теҳрон: Ҳикмат, 1371/1992. – С. 66; Абунасри Форобӣ. Иҳсоъ ал-улум. – Миср: Саъодат, 1350/1931. – С. 67.) Яъне, сиёсат ва қоидаҳое, ки дар ҷомеа барои эҷоди тартиботи ҷамъиятӣ ва ба танзим даровардани ҷомеа ба вуҷуд омадаанд, бояд дар ниҳоят инсонро ба саодат ва ҳикмати амалӣ бирасонад.

Инчунин, сиёсат аз нигоҳи Форобӣ ба маънои анҷоми амалҳоест, ки аз маҳорати идоракунӣ (зимомдорӣ) ва касби қудрат ва истифодаи он сарчашма гирифта, мафҳуми «Қудрати сиёсӣ» барои он ба кор бурда мешавад.( Абунасри Форобӣ. Ороу аҳл ал-мадинат ал-фозила. – Бейрут: Ҳилол, 1995. – С. 59-60; Абунасри Форобӣ. Фусулун мунтазиъа. – Бейрут: Дорулмашриқ, 1405/1984. – С. 92.). Бар ин асос, ҳокимият ва давлати мавриди қабули Форобӣ он аст, ки дорои тартиботи дурусти ҷамъиятӣ буда, ҳоким ва мардуми он дар якҷоягӣ ҷиҳати расидан ба ҳадафҳои аз пеш таъиншудаи зимомдорон, ки ҳамон ҳикмати амалӣ ва ҷомеаи маданӣ аст, талош намоянд.( Абунасри Форобӣ. Ас-сиёсат ал-мадания. –Бейрут: Ҳилол, 1998. – С. 80.)

Масоили таъсиси давлати бузург, ки дар он мардум ба саодат мерасанд, дар асарҳои Абунасри Форобӣ таҳлили ҳаматарафаи худро ёфтааст. Дар таълимоти мутафаккирони исломии давраи антиқӣ “сиёсат, кори шаҳри идеалӣ аст“. Шаҳри идеалӣ (мадинаи фозила) маҷмуи одамони ҳудуди муайян, гурӯҳ, халқ ва ғайра шуда метавонад.( Буризода Э.Б. Таърифи афкори сиёсӣ ва ҳуқуқӣ. Нашри 4. –Душанбе: Нашри мубориз, 2022. – С. 69.)

Равияи меъёрӣ–фалсафӣ дар масоили давлату сиёсат, асосан, ба амали давлати Араб – Хилофат такя намояд ҳам, бештар ба анъанаҳои фалсафаи сиёсии Юнон, махсусан ба Афлотун ва Арасту пайравӣ менамуд. Барои Абунасри Форобӣ ва ҳамчунин дигар намояндагони сиёсатшиноси ислом сиёсат ин, пеш аз ҳама, илм дар бораи Мадинаи фозила буда, сиёсат пешбурд ва идоранамоии давлат аст. Форобӣ мафҳуми давлатро истифода намебарад. Мафҳуми ҷамъият, иҷтимоиёт мафҳуми давлатро иваз мекунад. Сабаби пайдоиши давлат ва ҷамъият талаботи инсон аст. Фард дар танҳоӣ тамоми ашёи заруриро барои худ истеҳсол карда наметавонад, аз ин сабаб ӯ маҷбур мегардад бо дигарон ҳамроҳ гардад.

Ҷамъиятро ба кулл ва ноқис тақсим карда, дар навбати худ ҷамъияти куллро ба иҷтимои бузург (кулли мардуми ҷаҳон) иҷтимои миёна (маҷмуи як халқ) ва иҷтимои хурд (маҷмуи аҳолии як шаҳр) тақсим менамояд ва танҳо дар ҷамъияти хурд (шаҳр) саодатманд гаштани одамонро имконпазир мешуморад. Дар ин масъала Форобӣ ба андешаи Арасту ва Афлотун ҳамрайъ мегардад.

Форобӣ назарияҳои гуногуни пайдоиши давлат, аз ҷумла, назарияи органикиро баён намуда, онро ҷонибдорӣ мекунад. Фаъолияти давлат чун организми иҷтимоӣ ба фаъолияти организми биологӣ монанд аст. Давлат, ба қавли мутафаккир, дар амал вазифаҳоеро иҷро менамояд, ки узвҳои организми зинда амалӣ менамояд. Масалан, сарвари давлат - вазифаи сар, мақомоти қудратӣ - вазифаи даст, ки аз ҳифзи тан иборат аст, ҳифз ва таъмини тартибот ва ғайра. Вале Абунасри Форобӣ тафовути муҳими организми зинда ва давлатро низ қайд намудааст. Ба андешаи мутафаккир, организми биологӣ, асосан, тибқи талаботи биологӣ - инстинктҳо амал мекунад, рушди давлат бошад аз иродаи одамон вобаста аст. Тараққиёти Мадина аз иродаи озоди шаҳрвандон, вале рушди организми зинда аз талаботи табиӣ вобаста аст, муайян кардааст мутафаккир.

Форобӣ дар бораи назарияҳои дигари пайдоиши давлат ва ҳуқуқ андешаҳо баён дошта, масалан навиштааст, ки «мегӯянд, ки давлат дар натиҷаи шартнома ба вуҷуд омадааст». Яъне мутафаккир аллакай дар асри Х ин назарияро номбар намудааст, вале ин андешаро дигар шарҳу тафсир накардааст, то он аниқу мушаххас гардад.( Буризода Э.Б. Таърифи афкори сиёсӣ ва ҳуқуқӣ. Нашри 4. –Душанбе: Нашри мубориз, 2022. –С.70.)

Форобӣ масъалаи муҳими илми юнониён – масъалаи шакли давлатро таҳлил намекунад. Аз ҷониби дигар, воситаи ишғол намудани ҳокимият низ аз назари ӯ масъалаи муҳим нест, чунки шахсе ки лоиқ ба талаботи пешниҳоднамудаи ӯ мебошад, бояд сарвар бошад, новобаста аз роҳу воситаи ишғоли мансаб. Ин андешаҳо аз шароити муосири мутафаккир сарчашма мегиранд. Форобӣ дар замоне ҳаёт бурдааст, ки Хилифати Арабу мусалмонӣ аксарияти кулли ҳудуди фарҳангиро фаро гирифта буд ва гумон буд, ки тамоми ҷаҳон зери тобеияти он меафтад.

Ба андешаи ӯ, таъсиси ҷамъияти бузург – давлати ягонаи умумиҷаҳонӣ имконпазир аст. Дуюм, Форобӣ кулли инсонҳоро ба се гурӯҳ тақсим намудааст: Гурӯҳи якум, онҳое, ки барои ҷамъият мақсад гузошта, дурнамои рушди давлатро муайян карда метавонанд, ки онҳо бояд роҳбару ҳоким бошанд; дуюм, онҳое, ки мақсад гузошта ва дурнамои кишварро муайян карда наметавонанд, вале мақсади гузошташударо дуруст дарк намуда, онро ба дигарон фаҳмонида метавонанд, инҳо мансабдорони сатҳи миёна ҳастанд; гурӯҳи сеюм, онҳое ҳастанд, ки на мақсад гузошта метавонанд ва дар дарки мустақили мақсади гузошташуда оҷиз ҳастанд. Онҳо танҳо зери роҳбарии дигарон мақсадҳоро амалӣ менамоянд. Ин гурӯҳ наметавонанд тобеон дошта бошанд, балки худашон тобеи дигарон ҳастанд. Аз ин сабаб, интихоби ҳоким набояд ба дасти инҳо бошад. Мансаб на аз руи ашроф будан, балки вобаста ба қобилият бояд ишғол гардад.

Ба андешаи ӯ, аксари ҳунару касб барои хизмат ба дигарон лозим ҳастанд, аммо санъати сарварӣ хизмат барои дигарон нест ва санъати идора кардани одамон аст.

Имом бояд файласуф бошад, талаб дорад Абунасри Форобӣ. Аз аъзои ҷамъият Форобӣ талаб мекунад, ки барои амалӣ шудани мақсади сарвар кӯшиш намоянд.

Мутафаккир ҷонибдори рушди таърихӣ буда, муътақид аст, ки пешравии сиёсӣ бо роҳи ислоҳот, таҳти сарварии монарх – ҳокими оқилу бохирад ба амал меояд.

Ҳангоме ки Форобӣ мафҳумҳои сиёсӣ ва ҳуқуқиро бо равиши гуногун мавриди баррасӣ қарор медиҳад, мафҳуми «Сиёсати фозила»-ро пешниҳод мекунад. Ҳокими хирадманде, ки мавриди писанд аст, файласуф аст ва бо иҷрои дурусти сиёсати фозила ва ҳикмати амалӣ ба мафҳуми «Мадинаи фозила» мерасад. Пас, ҳокими хирадманд ва зимомдори дурусткор бо иҷрои сиёсати дуруст, ки ҳамон сиёсати фозила аст, ба ҳикмати амалӣ ва ҷомеаи мадание хоҳад расид, ки он «Мадинаи фозила» ном дорад.( Абунасри Форобӣ. Ал-миллат ва нусусун ухро. – Бейрут: Машриқ, 2001. – С. 54-55.)

Баъд аз он ки инсон барои дастёбӣ ба ҳадафҳои гуногун ва таъмини ниёзҳои моддию маънавии худ иҷтимоъҳоро ба вуҷуд овард, ин масъала низ бисёр қобили таваҷҷуҳ аст, ки беҳтарин ва комилтарин иҷтимои эҷодшуда тавассути инсон ҳамон «Мадинаи фозила» аст. Яъне, агар инсонҳо дар канори ҳамдигар ҷамъ шаванду барои ташкили маҷмуаи сиёсатҳову қонунгузориҳо ва ҷомеаи маданӣ бар асоси ҳикмати амалӣ ва бо сарварии хирадмандону файласуфон ҷиҳати расидан ба саодату хушбахтӣ муваффақ нашаванд, онҳо натавонистаанд як иҷтимои комилро, ки ҳамон «Мадинаи фозила» аст, эҷод намоянд. Зеро комилтарин иҷтимоъ аз назари Форобӣ «Мадинаи фозила» буда, беҳтарин сиёсату қонунгузорӣ барои расидан ба он ҷомеаи маданӣ ва «Сиёсати фозила» мебошад.

Ҳар ҷомеае бо ҳамроҳии мардумону сарварони он ба ҳар миқдоре ки ба ҳикмати амалӣ ва сиёсату қонунгузории хирадмандон амал намоянд ва ба он наздик шаванд, онҳо ба ҳамон андоза баро таҳаққуқи «Мадинаи фозила» наздик шудаанд. Аммо, ҳар миқдор, ки аз он дур шаванд, аз назари Форобӣ ба «Мадинаи ғайрифозила» наздик мегарданд. Пас, аз нигоҳи Форобӣ ҷомеаи маданӣ ва қонунгузории ҳар ҷомеа ба ду гурӯҳ «Мадинаи фозила» ва «Мадинаи ғайрифозила» тақсим мегарданд.( Абунасри Форобӣ. Ороу аҳл ал-мадинат ал-фозила. – Бейрут: Ҳилол, 1995. – С. 13-15.).

Аз нигоҳи Форобӣ «Мадинаи фозила» давлатест, ки дар он барои инсон заминаҳои расидан ба саодат ва камолот фароҳам аст ва дар мадинаҳои ғайрифозила чунин шароит вуҷуд надорад. Дар ин ҷомеа мардум барои расидан ба хушбахтию саодати ҳақиқии худ ҳамкорӣ ва ҳамоҳангӣ менамоянд. Ҳар шахсе, ки дар ин мадина зиндагӣ менамояд, аз мардумоне ҳастанд, ки ба дунболи касби саодат ҳаракат менамоянд. Яъне, дорои фикру рафтори бофазилат ва нек ҳастанд. Агар дар ҷомеае шахсе чунин андеша ва рафтор надошта бошад, он ҷомеа ғайрифозила хоҳад буд.( Абунасри Форобӣ. Фусулун мунтазиъа. – Бейрут: Дорулмашриқ, 1405/1984. – С. 32.).

Роҳбари (Сарвар) Мадинаи фозила аз нигоҳи Форобӣ болотарин мансаби идории мадинаро бар уҳда дорад, ки эҷод шудани мадина ва муқовимату пойдории он бар вуҷуди сарвари мадина вобастагӣ дорад. Барои дарки дурусти ин масъала, Форобӣ мадинаро ба бадани инсон муқоиса мекунад. Тавре ки қалби инсон дар баданаш ҳамчун комилтарин узв ва асоситарин ҷузъи бадан маҳсуб мегардад, ки бидуни он ҳаёт ва саломатии он бадан ба хатар мувоҷеҳ мегардад, сарвари мадина ҳам дар ҷомеа ҳукми қалб дар баданро дорад. Саломатии ҷомеа аз ҳама намудҳои фасоду вайронӣ ва муқовимату пойдории он дар баробари ҳар гуна ҳамлаҳои дохилию хориҷӣ ба сарвари мадина вобастагии зич дорад.( Абунасри Форобӣ. Ороу аҳл ал-мадинат ал-фозила. – Бейрут: Ҳилол, 1995. – C. 116; Абунасри Форобӣ. Ас-сиёсат ал-маданият. – Бейрут: Ҳилол, 1998. – C. 98.).

Агар сарвари мадина аҳли фазлу ҳикмат ва ақлу хирад бошад, мадина ба ҳамон миқдор ба фозила будану саодатмандӣ наздик мегардад. Дар ғайри ин сурат, ҳар миқдор ки сарвари мадина осебпазиру фасодзада ва қонунгурез бошад, мадина ҳам ба самти ғайрифозила будан равона мегардад.

Форобӣ ба хислати дигари қалб низ ишора менамояд, ки агар бадан ба беморӣ ва осебҳое дучор гашт, вазифаи қалб аст, ки ба ӯ ёрӣ расонида хатарро аз дигар аъзои бадан дафъ намояд. Сарвари мадина ҳам чунин вазифаро дорад. Замоне ки дар мадина узве ё гурӯҳе бо осебҳо ва хатарҳое мувоҷеҳ шаванд, вазифаи сарвари мадина аст, ки ба он расидагӣ намуда, барои ҳалли он мушкилот талош намояд.( Абунасри Форобӣ. Ороу аҳл ал-мадинат ал-фозила. –Бейрут: Ҳилол, 1995. – C. 118.).

Форобӣ барои довталаби ишғоли мансаби сарвари давлат 24 талабот пеш мегузорад. Дар сурати ҷавобгӯ будан, шахс бояд мансабро ишғол намояд. Дар сурати дар кишвар ёфт нашудани чунин довталаб, пас, нафаре, ки ба 12 талабот ҷавобгӯй аст ва ҳатман дар сурати хирадманд будан ин гуна довталаб бояд сарвари давлат гардад. Аммо Форобӣ ҳокимияти дастаҷамъиро (коллегиалӣ) низ рад намекунад. Дар сурати пайдо нашудани довталабе, ки ба 12 талабот ҷавобгӯ бошад, пас, якчанд нафар, ки ба ин талабот дар якҷоягӣ ҷавобгӯй мебошанд, бояд ба таври дастаҷамъӣ кишварро идора намоянд.

Муҳимтарин вижагиҳо ва хусусиятҳои сарвари мадинаро Форобӣ чунин мешуморад:

1. Аз ҳар ҷиҳате қудратманд бошад;

2. Дорои ҳуши баланд ва фикри пухта бошад;

3. Хушбаён ва хушгуфтор бошад;

4. Пайрави илму дониш ва дӯстдори аҳли ҳикмат бошад;

5. Барои хӯрдану ошомидан ва ниёзҳои моддии дигар ҳавасманд набошад;

6. Аҳли ростию садоқат дар рафтору гуфтор бошад;

7. Дӯстдори ростгӯён ва душмани дурӯғгӯён бошад;

8. Дорои руҳи баланд, устувор ва нафси бокаромат бошад;

9. Молу мулк ва дигар матоъҳои дунёӣ дар наздаш беарзиш бошанд;

10. Дӯстдори адлу дод ва душмани ситам ва ситамгарон бошад;

11. Дар анҷоми корҳои ҷомеа қудрат ва қотеияти лозимаро дошта бошад.( Абунасри Форобӣ. Ороу аҳл ал-мадинат ал-фозила. – Бейрут: Ҳилол, 1995. – C. 124-125.)

Аз раванди таҳлили баҳсу баррасиҳои афкори сиёсию ҳуқуқии Форобӣ чунин бармеояд, ки шояд ҳеҷ як аз файласуфон ва донишмандони форсу тоҷик дар тӯли таърих ба монанди ӯ дар бораи давлату ҷомеа, қонунгузорию ҳуқуқи мардуми ҷомеа, сохтор ва таркиботи сиёсию ҳуқуқии ҷомеаи мавриди назар чунин васеъ ва густарда сухан нагуфта бошад. Хулоса он ки ба андешаи Форобӣ сарвари давлат ва ҷомеа бояд пайрави тамоми сифатҳо ва хислатҳои некуи сиёсию иҷтимоӣ ва ҳуқуқӣ бошад, то битавонад идораи ҷомеаро бомуваффақият ба анҷом бирасонад.

Ба ғайр аз вижагиҳое, ки Форобӣ барои ҳокими мадина баён намуд, инчунин барои аҳли мадина ва шахсоне, ки дар он зиндагӣ менамоянд, сифатҳоеро низ зикр мекунад. Ба назари Форобӣ шахсоне, ки дар мадина зиндагӣ менамоянд, ба 5 гурӯҳ тақсим мегарданд:

1. Фозилон; ҳакимон, хирадмандон ва бузургоне, ки аз ҷиҳати вижагиҳои зикршуда ба сарвари мадина наздиктарин афрод мебошанд ва метавонанд дар ҳолатҳои зарурӣ ҷонишини сарвари мадина гарданд.

2. Суханварон; аҳли шеъру адаб, зиёиён, нависандагону олимон.

3. Назораткунандагон: табибон, муҳандисон, мунаҷҷимон, ки ҳар кадомашон вазифаи назорат ва санҷишро дар соҳаҳои мухталиф бар уҳда доранд.

4. Ҷиҳодкунандагон; нигоҳбонон, марзбонон, ҷангҷӯён ва шахсоне, ки вазифаи ҳифзи ҳуқуқи мардумро бар уҳда доранд.

5. Косибон ва пешаварон: соҳибони молу сарват, кишоварзон, чорводорон ва ҳамаи намуди касбу ҳунаре, ки барои мардуми мадина лозим бошанд.

Форобӣ дар як тақсимбандии умумӣ пас аз баёни вижагиҳои мадинаи фозила ва ҳокиму мардумони он, масъалаи мадинаҳои ғайрифозиларо мавриди баррасӣ қарор медиҳад. Ба назари Форобӣ вижагии умумӣ ва куллии ҳамаи мадинаҳои ғайрифозила он аст, ки хусусиятҳои мадинаи фозила дар онҳо таҳаққуқ намеёбад. Ба ҳамин сабаб онҳоро ғайрифозила меноманд. Ба ҳамин сабаб ҳеҷ як аз онҳо роҳи саодат ва хушбахтиро ба ҷомеа ва давлат пешниҳод карда наметавонанд.( Абунасри Форобӣ. Ас-сиёсат ал-маданият. – Бейрут: Ҳилол, 1998. – C. 95.). Муваффақияти давлату ҷомеа ва риояи дурусти қонунгузорӣ миёни мардум, инчунин ҳифзу ҳимояи дурусти ҳуқуқу озодиҳои аҳли ҷомеа танҳо дар сурати мавҷудияти мадинаи фозила амалӣ мегардад. Аммо, дар сурати мавҷудияти яке аз мадинаҳои ғайрифозила ва ё табдил шудани мадинаи фозила ба он, натиҷаҳои мазкур ба даст нахоҳанд омад. Форобӣ чор намуди мадинаҳои ғайрифозиларо номбар ва таҳлил мекунад:

1. «Мадинаи ҷоҳила». Сарвару аҳли ин мадина аз пайи дарёфти ашёву чизҳои дуюмдараҷа буда, ҳеҷ гоҳ ба саодат намерасанд. Мардумони ин мадина на саодату хушбахтиро дарк мекунанд ва на ба зеҳнашон чунин чизеро роҳ медиҳанд. Агар шахсе онҳоро ба самти хушбахтию муваффақият роҳнамоӣ кунад, на мақсади ӯро мефаҳманд ва на аз пайи он ҳаракат менамоянд. Онҳо доиман дар ҳоли пайгирӣ намудани корҳое, монанди саломатии ҷисмонӣ, касби сарватҳои моддӣ, ба даст овардани лаззатҳои гуногун ва ғайра мебошанд. Дар ҳоле намедонанд, ки анҷоми ин корҳо дар зиндагӣ, албатта, зарурат доранд, аммо кифоят намекунанд. Дар қатори ин масоил ва волотар аз он корҳои дигаре низ аз вижагиҳои аҳли мадинаи фозила лозим ҳастанд, ки ҷиҳати такмил кардани корҳои аҳли мадинаи ҷоҳила онҳо низ бояд дар якҷоягӣ пайгирӣ ва анҷом дода шаванд.(Абунасри Форобӣ. Ороу аҳл ал-мадинат ал-фозила. – Бейрут: Ҳилол, 1995. – C. 127-128.) Яъне, онҳо танҳо қисме аз корҳои мардуми мадинаи фозиларо медонанд ва ба он амал менамоянд ва нисбат ба аксари вижагиҳои мардуми мадинаи фозила ҷоҳил буда, аз онҳо бехабаранд.

2. «Мадинаи фосиқа». Форобӣ аз мадинае ҳикоят мекунанд, ки фикру назари мардумони он айнан монанди аҳли мадинаи фозила аст, аммо дар амал аз ин таълимот онҳо пайравӣ намекунанд. Онҳо неку бадро дарк мекунад, аммо дар амал тибқи талаботи нек амал намекунанд. Ба ҳамин далел онҳоро аҳли мадинаи фосиқа меномад. Корҳоеро, ки мардум ва давлату ҷомеаро ба саодату хушбахтӣ ва муваффақият мерасонад медонанд ва ба онҳо бовар доранд , аммо худ тибқи он амал намекунанд, дар ҳоле, ки мардуми дигарро ба самти корҳои аҳли мадинаи фозила даъват менамоянд, аммо худашон дар амал аз мардуми мадинаи ҷоҳила пайравӣ менамоянд. (Абунасри Форобӣ. Ас-сиёсат ал-маданият. – Бейрут: Ҳилол, 1998. – C. 95). Пас, дар фикру назар аҳли мадинаи фозиларо тарафдорӣ намуда, дигаронро низ ба он даъват менамоянд, аммо дар амал аз мардуми мадинаи ҷоҳила пайравӣ менамоянд.

3. «Мадинаи золла». Форобӣ давлатеро чунин номбар менамояд, ки мардумони он дар бораи ҳақиқатҳо ва корҳое, ки онҳоро ба саодат мерасонанд, ҳеч фаҳму дарке надоранд. Аз пайи корҳое ҳастанд, ки дар ҳеҷ ҳолате онҳоро ба саодату хушбахтӣ намерасонанд. Онҳо барои таҳаққуқи ҳадафҳои худ, зимни дурӣ кардан аз корҳои нек ва саодатманд, аз корҳои нодуруст ва ҳиллаву найранг баҳра мебаранд.( Абунасри Форобӣ. Ас-сиёсат ал-маданият. – Бейрут: Ҳилол, 1998. – C. 95.).

4. «Мадинаи мубаддала». Ба андешаи Форобӣ аҳли мадинаи мубаддала касоне ҳастанд, ки комилан бар хилоф ва акси мардуми мадинаи фозила амал менамоянд. Мардум ва раиси он фасодзада ҳастанд, ба зулму ситам рӯй оварда, ҳеч гоҳ ҷониби мазлум ва ҷабрдидаро намегиранд(Абунасри Форобӣ. Ас-сиёсат ал-маданият. – Бейрут: Ҳилол, 1998. – C. 129). Яъне, комилан ҳар сифате, ки дар бораи сарвар ва аҳли мадинаи фозила зикр шуд, аҳли мадинаи мубаддала комилан онҳоро табдил намуда, нуқтаи муқобил ва зидди онро иҷро менамоянд.

Ғайр аз Мадинаи фозила ва мадинаҳои номбаршуда, дигар мадинаҳо низ вуҷуд доранд: мадинаи ҷоҳила, ки ба мадинаи фиреб (ҳадафи он серию пурӣ ва сарват аст), мадинаи разиливу бадбахтӣ (золла, мақсад ҳаловати шаҳвонӣ), мадинаи тағйирёбанда (ғояҳои мадинаи фозила дар он вуҷуд дорад, вале барои паҳн шудани тасаввуроту ақоиди ҷоҳила низ шароит фароҳам овардаанд), мадинаи шаҳватпарастӣ (мақсадаш ҳаловати шаҳвонӣ), мадинаи шуҳрастпарастӣ (мақсад майл ба шуҳрат, такаббур), мадинаи бероҳшуда (тасаввуроти ғалат оид камолоту саодат доранд) ва ғайра. Мадинаи фозила бо тартибот ва сифатҳои волои мардумаш аз дигар давлатҳо фарқ дорад.

Тараққии Мадинаи фозила бо рушди дониш ва накукорӣ ба амал меояд.

Ба ҷараёни рушди мадина ислом ё меъёрҳои ҳуқуқии он таъсир дорад ё на Форобӣ ишорае намекунад.

Форобӣ масоили вазифаҳои давлатро матраҳ намуда, хулоса намудааст, ки давлат бояд вазифаҳои мушаххасеро амалӣ намояд. Ба андешаи Форобӣ вазифаи муҳимтарини давлат:

§ якум, камолоти маънавии шахс барои расидан ба саодат буда, вазифаҳои дигари он ба ин вазифа тобеъ мебошанд. Ғайр аз ин, давлат - мадинаи фозила, аз ҷумла вазифаҳои зеринро дорад:

§ дуюм, таъмини моддии аҳолӣ;

§ сеюм, таълиму тарбия;

§ чорум, ҳифзи манфиати шаҳрвандон аз душмани дохила ва хориҷӣ ва қабули қонунҳоро дорад(Буризода Э.Б. Таърихи афкори сиёсӣ ва ҳуқуқӣ. Нашри 4. –Душанбе: Нашри мубориз, 2022. – С.71).

Хулоса, мутафаккири бузург Абунасри Форобӣ дар масоили давлат ва ҳуқуқ назари хоси худро дошта, як қатор андешаҳои бикр дар илм пешниҳод намудааст.

Буризода Эмомалӣ Бозор – доктори илмҳои ҳукуқшиносӣ, профессор, Мудири шуъбаи таърихи давлат ва ҳукуқи Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон.

Қодирзода Сайидмуссо Муҳибалӣ – номзади илмҳои ҳуқуқшиносӣ, дотсенти “Донишкадаи байналмилалии Данғара” МД ДБССТ.

Ба ифтихори 35-солагии Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон китоби нав таҳти унвони «Тафсири Кодекси меҳнати Ҷумҳурии Тоҷикистон» дар нашриёти «ЭР-граф» (Душанбе, 2026, 648 саҳ.) бо роҳбарии Маҳмудзода Маҳкам – Академики АМИТ, сарходими илмии шуъбаи илмҳои ҳуқуқи хусусии Институт, доктори илмҳои ҳуқуқ, профессор, Ҳуқуқшиноси шоистаи Ҷумҳурии Тоҷикистон ба шумораи 1000 нусха чоп гардид.

Ҳайати муаллифон:

• Маҳмудзода Маҳкам – Академики АМИТ, доктори илмҳои ҳуқуқ, профессор, Ҳуқуқшиноси шоистаи Ҷумҳурии Тоҷикистон; • Худоёрзода Бахтиёр – Раиси Комиссияи марказии интихобот ва раъйпурсии Ҷумҳурии Тоҷикистон, номзади илмҳои ҳуқуқ, дотсент, Ҳуқуқшиноси шоистаи Ҷумҳурии Тоҷикистон;

• Ҳошимзода Даврон – Сардори раёсати коргузорӣ ва назорати Дастгоҳи иҷроияи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, номзади илмҳои ҳуқуқ;

• Муқимӣ Сабоҳат – Мушовири давлатии адлияи дараҷаи 2.

Дар тафсири мазкур бо назардошти муқаррароти қонунгузории меҳнати Ҷумҳурии Тоҷикистон ва таҷрибаи татбиқи он, амалияи судӣ вобаста ба баррасии баҳсҳои меҳнатӣ ва санадҳои байналмилалӣ, моҳияти ҳуқуқӣ ва амалии меъёрҳои Кодекси меҳнат шарҳ дода шуда, фаҳмиши дурусту ягонаи пешниҳод гардидааст.

Тафсир барои доираи васеи хонандагон, аз ҷумла кормандони мақомоти ҳокимияти давлатӣ, худидоракунии маҳаллӣ, ташкилоту муассисаҳо новобаста аз шакли моликият, олимон, устодон, аспирантон, донишҷӯён ва ҳамаи шахсоне, ки ба соҳаи ҳуқуқи меҳнат рағбат доранд, тавсия карда мешавад.

Дар Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон бо намояндагони Донишгоҳи Уберландияи Ҷумҳурии Федеративии Бразилия мулоқоти маҷозӣ баргузор гардид.

Дар мулоқот иштирок намуданд:

Аз ҷониби Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ:

- Мирзозода Парвон Зайналобудин — директори Институт, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор;

- Сангинзода Дониёр Шомаҳмад — муовини директори Институт оид ба корҳои илмӣ ва таълимӣ, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор;

- Зоир Ҷӯрахон Маҷид — мудири шуъбаи масоили мубрами илмҳои ҳуқуқи конститутсионии Институт, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор;

- Алиназарова Кифоят Ғуломназаровна — котиби илмии Институт, номзади илмҳои ҳуқуқшиносӣ;

- Матробиён Матроб — ходими калони илмии шуъбаи масоили мубрами илмҳои ҳуқуқи конститутсионии Институт, номзади илмҳои ҳуқуқшиносӣ.

Аз ҷониби Донишгоҳи Уберландияи Бразилия:

- Тиаго Палума — проректори Донишгоҳи федералии Уберландия оид ба фаъолияти илмӣ-таҳқиқотӣ ва таҳсилоти баъдидипломӣ, профессор;

- Майра Суэко Мэгава Кордула — ҳамоҳангсози Раёсати робитаҳои байналмилалии Донишгоҳи федералии Уберландия, профессор;

- Ванесса Вилела Бербел — профессори Донишгоҳи федералии Уберландия;

Зимни мулоқот ҷонибҳо масъалаҳои муҳими рушди ҳамкориҳои илмӣ, таълимӣ ва байналмилалиро баррасӣ намуда, ба роҳ мондани робитаҳои мустақими байни ду муассисаи илмиву таълимиро баланд арзёбӣ карданд.

Дар рафти музокирот масъалаи бастани Меморандуми ҳамкорӣ байни Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ ва Донишгоҳи Уберландия мавриди баррасӣ қарор гирифт. Таъкид гардид, ки ба имзо расидани чунин санад заминаи устувори ҳуқуқиву сохториро барои густариши ҳамкориҳои минбаъда фароҳам меорад.

Ҷонибҳо омодагии худро ҷиҳати ҳамкорӣ дар самтҳои зерин иброз доштанд:

1. Табодули академӣ. Табодули кормандон, муҳаққиқон ва магистрону докторони PHd барои таҷрибаомӯзӣ ва шиносоӣ бо низомҳои ҳуқуқии якдигар;

2. Фаъолияти муштараки илмӣ. Анҷом додани таҳқиқоти муштарак, таҳияи мақолаҳо ва дигар асарҳои илмиву таълимӣ;

3. Чорабиниҳои илмӣ. Баргузории конфронсҳо, семинарҳо ва мизҳои мудаввари муштарак оид ба масъалаҳои мубрами назарияи давлат ва ҳуқуқ, рушди қонунгузорӣ, ҳуқуқи конститутсионӣ, ҳуқуқи байналмилалӣ ва мониторинги ҳуқуқӣ.

Дар фарҷоми мулоқот тарафҳо изҳори омодагӣ намуданд, ки музокиротро ҷиҳати таҳияи матни ниҳоии Меморандуми ҳамкорӣ ва муайян кардани самтҳои мушаххаси фаъолият идома диҳанд.

Имрӯз, 30 сентябри соли 2026 дар шаҳри Душанбе конфронси илмӣ-назариявӣ дар мавзӯи «Нақши сулҳофарии Пешвои миллат дар таҳкими сулҳ ва суботи ҷаҳон» баргузор гардид.

Дар кори конфронс аз Институти давлат ва ҳуқуқ ду нафар олимон иштирок ва суханронӣ намуданд:

1. Сангинзода Дониёр Шомаҳмад — муовини директори Институт оид ба корҳои илмӣ ва таълимӣ, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор, дар мавзӯи «Нақши Пешвои миллат дар таҳкими сулҳи ҷаҳонӣ».

2. Раҷабов Саидумар Адинаевич — доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор, мудири шуъбаи илмҳои ҳуқуқи байналмилалӣ, дар мавзӯи «Фарҳанги сулҳ ва сарчашмаҳои байналмилалӣ-ҳуқуқии он».

Дар маърӯзаҳо аҳамияти ташаббусҳои сулҳофаронаи Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, аҳамияти қабули Қатъномаи «Даҳсолаи байналмилалӣ оид ба таҳкими сулҳ барои наслҳои оянда, солҳои 2027–2036» аз ҷониби Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид дар такими сулҳ ва суботи ҷаҳонӣ, инчунин нақши ҳуқуқи байналмилалӣ дар ташаккули фарҳанги сулҳ махсус қайд гардид.

Конфронс бо иштироки намояндагони давлатӣ, олимон, коршиносон идома ёфта, дар анҷом натиҷаҳои он ҷамъбаст карда мешавад.

Дар шароити ташаккул ва рушди давлати демократӣ, ҳуқуқбунёд ва иҷтимоӣ баланд бардоштани сатҳи тарбияи ҳуқуқии шаҳрвандон яке аз омилҳои муҳимми таҳкими қонуният, тартиботи ҳуқуқӣ ва рушди ҷомеаи шаҳрвандӣ ба ҳисоб меравад. Тарбияи ҳуқуқӣ ҳамчун раванди мақсаднок, муназзам ва пайвастаи ташаккули донишҳои ҳуқуқӣ, шуури ҳуқуқӣ, фарҳанги ҳуқуқӣ ва рафтори қонунии шахс дар низоми муносибатҳои ҷамъиятӣ мавқеи махсус дорад.

Дар ин раванд ҳокимияти судӣ ҳамчун яке аз шохаҳои мустақили ҳокимияти давлатӣ дорои имкониятҳои муҳими ҳуқуқӣ, ташкилӣ ва маърифатӣ мебошад. Агар вазифаи асосии судҳо амалисозии адолати судӣ, ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд, манфиатҳои давлат ва ташкилотҳо бошад, фаъолияти онҳо ҳамзамон метавонад ба ташаккули муносибати эҳтиромона ба қонун, баланд гардидани масъулияти ҳуқуқии шаҳрвандон ва пешгирии ҳуқуқвайронкуниҳо мусоидат намояд.

Мутобиқи моддаи 9 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳокимияти давлатӣ дар асоси таҷзияи он ба ҳокимияти қонунгузор, иҷроия ва судӣ амалӣ мегардад. Моддаи 84 бошад, ҳокимияти судиро мустақил эътироф намуда, ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд, манфиатҳои давлат, ташкилоту муассисаҳо, қонуният ва адолатро аз вазифаҳои он муайян кардааст.

Аз мазмуни ин муқаррарот бармеояд, ки фаъолияти ҳокимияти судӣ танҳо бо баррасӣ ва ҳал намудани парвандаҳои гражданӣ, оилавӣ, ҷиноятӣ, иқтисодӣ ва ҳуқуқвайронкунии маъмурӣ маҳдуд намегардад. Натиҷаҳои фаъолияти судҳо, тарзи гузаронидани мурофиаҳои судӣ, мазмун ва асоснокии санадҳои судӣ, муносибати судяҳо бо иштирокчиёни мурофиа ва фаъолияти иттилоотию маърифатии мақомоти судӣ метавонанд ба шуур ва рафтори ҳуқуқии шаҳрвандон таъсири назаррас расонанд.

Масъалаи мазкур дар Ҷумҳурии Тоҷикистон бо дарназардошти рушди сиёсати давлатӣ дар самти маърифати ҳуқуқӣ аҳаммияти махсус пайдо менамояд. Эълон гардидани соли 2024 ҳамчун «Соли маърифати ҳуқуқӣ» таваҷҷуҳро ба масъалаҳои баланд бардоштани донишҳои ҳуқуқии аҳолӣ, ташаккули фарҳанги риояи қонун ва таҳкими масъулияти ҳуқуқии шаҳрвандон бештар намуд.

Дар ин замина зарур аст, ки нақши ҳокимияти судӣ дар тарбияи ҳуқуқӣ на танҳо ҳамчун натиҷаи ғайримустақими амалисозии адолати судӣ, балки ҳамчун самти муҳими таъсири иҷтимоӣ ва ҳуқуқии фаъолияти судҳо мавриди омӯзиши назариявӣ ва амалӣ қарор дода шавад.

1. Мафҳум ва моҳияти тарбияи ҳуқуқӣ дар фаъолияти ҳокимияти судӣ

Тарбияи ҳуқуқӣ дар назарияи давлат ва ҳуқуқ ҳамчун фаъолияти мақсадноки субъектҳои давлатӣ ва ҷамъиятӣ оид ба ташаккули дониш, эътиқод, арзишҳо ва малакаҳои рафтори ҳуқуқии шахс баррасӣ мегардад.

Моҳияти тарбияи ҳуқуқӣ танҳо аз расонидани маълумот дар бораи қонунҳо иборат нест. Шахс метавонад аз мавҷудияти меъёрҳои ҳуқуқӣ огоҳ бошад, вале дар фаъолияти ҳаррӯзаи худ онҳоро риоя накунад. Аз ин рӯ, натиҷаи воқеии тарбияи ҳуқуқӣ бояд дар муносибати бошуурона ба қонун, эҳтироми ҳуқуқу озодиҳои дигарон ва интихоби рафтори қонунӣ зоҳир гардад.

Дар фаъолияти ҳокимияти судӣ тарбияи ҳуқуқӣ хусусияти махсус пайдо мекунад. Зеро судҳо меъёрҳои ҳуқуқиро дар муносибатҳои воқеии ҷамъиятӣ татбиқ намуда, оқибатҳои ҳуқуқии риоя ё вайрон кардани онҳоро муайян менамоянд.

Ҳангоми баррасии парвандаҳои судӣ шаҳрвандон на танҳо бо мазмуни меъёрҳои ҳуқуқӣ, балки бо тартиби татбиқи онҳо, воситаҳои ҳифзи ҳуқуқ, масъулияти ҳуқуқӣ ва аҳаммияти далелҳо дар ҳалли баҳсҳо шинос мешаванд.

Аз ин нуқтаи назар, таъсири тарбиявии фаъолияти судӣ дорои хусусиятҳои зерин мебошад.

Якум, он ба муносибатҳои воқеии ҳуқуқӣ асос меёбад. Дар мурофиаи судӣ шаҳрвандон натиҷаи амалии татбиқи қонунро мушоҳида мекунанд.

Дуюм, таъсири тарбиявӣ бо фаъолияти расмии мақомоти ҳокимияти давлатӣ алоқаманд мебошад. Санадҳои судӣ аз номи давлат қабул гардида, дорои оқибатҳои ҳуқуқӣ мебошанд.

Сеюм, фаъолияти судӣ метавонад ба ташаккули эътимоди шаҳрвандон ба қонун ва адолати судӣ мусоидат намояд. Вале чунин таъсир дар сурате бештар ба даст меояд, ки мурофиаи судӣ қонунӣ, беғаразона, ошкоро ва барои иштирокчиён фаҳмо баргузор гардад.

Чорум, таъсири тарбиявии фаъолияти судӣ на танҳо ба иштирокчиёни бевоситаи мурофиа, балки ба дигар шаҳрвандоне низ паҳн мегардад, ки тавассути воситаҳои ахбори омма, сомонаҳои расмӣ ва чорабиниҳои маърифатӣ аз фаъолияти судҳо иттилоъ мегиранд.

Бояд таъкид намуд, ки тарбияи ҳуқуқӣ вазифаи мустақиле нест, ки барои иҷрои он суд метавонад аз талаботи қонун ё принсипҳои мурофиавӣ берун барояд. Баръакс, таъсири тарбиявии фаъолияти судӣ бояд натиҷаи амалисозии қонунӣ, одилона ва беғаразонаи адолати судӣ бошад.

2. Асосҳои конститутсионӣ ва ҳуқуқии иштироки ҳокимияти судӣ дар баланд бардоштани тарбияи ҳуқуқӣ.

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон асоси ҳуқуқии фаъолияти ҳокимияти судӣ ва кафолатҳои ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсонро муайян менамояд.

Моддаи 19 Конститутсия ба ҳар шахс ҳимояи судиро кафолат медиҳад. Амалишавии ин ҳуқуқ барои баланд бардоштани шуури ҳуқуқии шаҳрвандон аҳаммияти махсус дорад, зеро муроҷиат ба суд яке аз шаклҳои қонунии ҳифзи ҳуқуқ ва манфиатҳои шахс мебошад.

Шаҳрванде, ки тартиби муроҷиат ба суд, ҳуқуқу уҳдадориҳои мурофиавӣ ва воситаҳои ҳифзи ҳуқуқи худро медонад, имконияти бештар дорад, ки баҳсҳои баамаломадаро бо роҳҳои ҳуқуқӣ ҳал намояд.

Дар баробари ин, моддаҳои 87 ва 88 Конститутсия принсипҳои мустақилияти судяҳо ва асосҳои мурофиаи судиро пешбинӣ менамоянд. Риояи ин принсипҳо метавонад ба ташаккули тасаввуроти дурусти шаҳрвандон дар бораи адолат, баробарӣ дар назди қонун ва масъулияти мақомоти давлатӣ мусоидат кунад.

Асоси дигари ҳуқуқии фаъолияти судҳо Қонуни конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи судҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон» мебошад, ки масъалаҳои ташкил ва фаъолияти судҳо, мақоми судяҳо ва кафолатҳои амалисозии адолати судиро танзим менамояд.

Дар ин робита, бояд байни вазифаи асосии судҳо ва таъсири иҷтимоию тарбиявии фаъолияти онҳо фарқ гузошт. Судҳо пеш аз ҳама адолати судиро амалӣ менамоянд. Тарбияи ҳуқуқии шаҳрвандон бошад, яке аз натиҷаҳои иҷтимоии фаъолияти қонунӣ ва босифати мақомоти судӣ буда метавонад.

3. Мурофиаи судӣ ҳамчун воситаи ташаккули шуур ва фарҳанги ҳуқуқии шаҳрвандон.

Мурофиаи судӣ яке аз шаклҳои муҳимми таъсири амалии ҳуқуқ ба шуури шаҳрвандон мебошад. Дар ҷараёни он меъёрҳои ҳуқуқӣ аз ҳолати умумӣ ба муносибатҳои мушаххаси ҷамъиятӣ татбиқ мегарданд.

Барои шаҳрвандон иштирок дар мурофиаи судӣ метавонад таҷрибаи бевоситаи шиносоӣ бо принсипҳои қонуният, баробарии тарафҳо, мубоҳисавӣ будани мурофиа, ҳуқуқ ба ҳимоя ва масъулияти ҳуқуқӣ бошад. Масалан, ҳангоми баррасии парвандаҳои гражданӣ тарафҳо бо тартиби пешниҳоди далелҳо, асоснок намудани талабот ва эътирозҳо, оқибатҳои иҷро накардани уҳдадориҳои шартномавӣ ва роҳҳои қонунии ҳалли баҳсҳо шинос мегарданд.

Дар парвандаҳои оилавӣ таъсири тарбиявии фаъолияти судӣ метавонад дар фаҳмонидани аҳаммияти ҳифзи ҳуқуқи кӯдак, иҷрои уҳдадориҳои падару модар, пардохти алимент ва масъулияти аъзои оила зоҳир гардад.

Ҳангоми баррасии парвандаҳои ҷиноятӣ бошад, риояи принсипҳои эҳтимолияти бегуноҳӣ, ҳуқуқ ба ҳимоя, баробарии иштирокчиёни мурофиа ва таъини ҷазои қонунӣ метавонад дар ташаккули муносибати дуруст ба ҷавобгарии ҷиноятӣ нақш дошта бошад.

Аммо таъсири тарбиявии мурофиаи судӣ набояд танҳо бо таъини ҷазо ё қонеъ намудани даъво алоқаманд карда шавад. Сафед намудани шахси бегуноҳ, рад намудани даъвои беасос ва барқарор намудани ҳуқуқи вайроншуда низ метавонанд намунаи амалии волоияти қонун ва адолат бошанд.

Дар ин замина, фарҳанги муоширати судя, муносибати эҳтиромона ба иштирокчиёни мурофиа, риояи ҳуқуқи тарафҳо ва фаҳмо будани санади судӣ аҳаммияти махсус доранд.

4. Нақши санадҳои судӣ дар тарбияи ҳуқуқии шаҳрвандон.

Санадҳои судӣ натиҷаи ҳуқуқии фаъолияти мақомоти судӣ мебошанд. Онҳо дар баробари ҳал намудани баҳсҳои мушаххас метавонанд аҳаммияти маърифатӣ ва пешгирикунанда дошта бошанд.

Ҳалнома, ҳукм, таъинот ва қарорҳои судӣ бояд ба талаботи қонуният ва асоснокӣ ҷавобгӯ бошанд. Санади судии босифат на танҳо натиҷаи баррасии парвандаро муайян мекунад, балки сабабҳои ҳуқуқии қабули қарорро низ равшан менамояд.

Маҳз қисми асосноккунии санади судӣ барои тарбияи ҳуқуқӣ аҳаммияти махсус дорад. Тавассути он иштирокчиёни мурофиа метавонанд фаҳманд, ки кадом ҳолатҳои воқеӣ муайян гардидаанд, кадом далелҳо арзёбӣ шудаанд ва барои чӣ меъёри муайяни ҳуқуқӣ татбиқ гардидааст.

Дар баробари ин, санадҳои судӣ метавонанд дар пешгирии ҳуқуқвайронкуниҳо нақш дошта бошанд. Шиносоии шаҳрвандон бо оқибатҳои ҳуқуқии вайрон намудани уҳдадориҳо, суиистифода аз ҳуқуқ ё содир намудани кирдори зиддиҳуқуқӣ метавонад ба интихоби рафтори қонунӣ мусоидат намояд.

Барои баланд бардоштани таъсири маърифатии санадҳои судӣ истифодаи забони равшан, пайдарпайии мантиқии асосноккунӣ ва шарҳи дақиқи меъёрҳои ҳуқуқӣ муҳим мебошад.

Албатта, соддагии баён набояд ба кам шудани дақиқии ҳуқуқӣ ё нопурра гардидани асосноккунии санад оварда расонад.

5. Фаъолияти иттилоотӣ ва маърифатии судҳо дар баланд бардоштани тарбияи ҳуқуқӣ.

Дар шароити муосир баланд бардоштани сатҳи тарбияи ҳуқуқии шаҳрвандон бе истифодаи воситаҳои иттилоотӣ ва шаклҳои гуногуни маърифати ҳуқуқӣ душвор мебошад.

Мақомоти судӣ дар доираи салоҳияти худ метавонанд тавассути шарҳи масъалаҳои умумии ҳуқуқӣ, интишори иттилооти расмӣ, вохӯриҳои маърифатӣ ва ҳамкорӣ бо муассисаҳои таълимӣ ба баланд гардидани донишҳои ҳуқуқии аҳолӣ мусоидат намоянд.

Дар ин самт, махсусан, масъалаҳои тартиби муроҷиат ба суд, ҳуқуқу уҳдадориҳои иштирокчиёни мурофиа, тартиби шикоят аз санадҳои судӣ, иҷрои қарорҳои судӣ ва роҳҳои ҳифзи ҳуқуқи шаҳрвандон аҳаммияти амалӣ доранд.

Ҳамзамон, фаъолияти маърифатии судҳо бояд бо риояи талаботи мустақилияти судяҳо, беғаразӣ, сирри бо қонун ҳифзшаванда ва манъи изҳори мавқеи пешакӣ нисбат ба парвандаҳои баррасишаванда сурат гирад.

Барои судҳои шаҳру ноҳияҳо ташкили вохӯриҳои маърифатӣ бо ҷавонон, омӯзгорон, намояндагони мақомоти худидоракунии шаҳрак ва деҳот, инчунин шарҳи масъалаҳои маъмули ҳуқуқӣ метавонад самти муфиди фаъолияти иттилоотӣ бошад.

Дар чунин чорабиниҳо ба масъалаҳои ҳуқуқи оилавӣ, муносибатҳои меҳнатӣ, баҳсҳои замин, уҳдадориҳои шартномавӣ, пешгирии зӯроварӣ дар оила ва ҳифзи ҳуқуқи кӯдакон таваҷҷуҳи махсус додан мувофиқ аст.

6. Нақши ҳокимияти судӣ дар пешгирии ҳуқуқвайронкуниҳо.

Пешгирии ҳуқуқвайронкуниҳо яке аз натиҷаҳои муҳими иҷтимоии фаъолияти самараноки мақомоти судӣ мебошад. Таъсири пешгирикунандаи адолати судӣ дар он ифода меёбад, ки шаҳрвандон бо оқибатҳои ҳуқуқии рафтори зиддиқонунӣ шинос гардида, зарурати риояи талаботи қонунро дарк менамоянд.

Бо вуҷуди ин, пешгирии ҳуқуқвайронкуниҳо набояд танҳо ба тарси ҷавобгарӣ асос ёбад. Тарбияи ҳуқуқии самаранок бояд дар шаҳрвандон эҳтироми бошуурона ба қонун, масъулияти иҷтимоӣ ва эътиқод ба зарурати ҳифзи ҳуқуқи дигаронро ташаккул диҳад.

Дар ин самт, фаъолияти судҳо метавонад ба пешгирии баҳсҳои такрорӣ, баланд бардоштани интизоми шартномавӣ, иҷрои уҳдадориҳои оилавӣ ва таҳкими муносибати масъулиятнок ба ҳуқуқу уҳдадориҳои шаҳрвандӣ мусоидат намояд. Махсусан, ҳангоми муайян намудани сабабу шароитҳои ба ҳуқуқвайронкунӣ мусоидаткунанда истифодаи воситаҳои мурофиавии пешбининамудаи қонун, аз ҷумла таъинот ё қарорҳои хусусӣ дар ҳолатҳои дахлдор, метавонад аҳаммияти пешгирикунанда дошта бошад.

Дар баробари ин, мақомоти судӣ бояд аз иҷрои вазифаҳои мақомоти тафтишотӣ, назоратӣ ё дигар мақомоти давлатӣ, ки ба салоҳияти онҳо мансуб нестанд, худдорӣ намоянд.

7. Самтҳои такмили нақши ҳокимияти судӣ дар тарбияи ҳуқуқии шаҳрвандон.

Бо мақсади баланд бардоштани таъсири ҳуқуқӣ ва маърифатии фаъолияти судҳо татбиқи чораҳои зерин мувофиқи мақсад мебошад:

1. Такмили сифати асосноккунии санадҳои судӣ ва истифодаи забони равшану фаҳмо ҳангоми баёни мавқеи ҳуқуқии суд.

2. Баланд бардоштани фарҳанги мурофиавӣ ва риояи муносибати эҳтиромона ба ҳамаи иштирокчиёни мурофиа.

3. Густариши дастрасии шаҳрвандон ба иттилооти расмӣ оид ба тартиби муроҷиат ба суд ва ҳифзи ҳуқуқҳои худ.

4. Ташкили чорабиниҳои маърифатии ҳуқуқӣ дар муассисаҳои таълимӣ ва ҷамоатҳои шаҳраку деҳот бо риояи талаботи қонунгузорӣ.

5. Таҳияи маводи фаҳмондадиҳӣ оид ба масъалаҳои ҳуқуқие, ки дар фаъолияти судҳои шаҳру ноҳияҳо бештар ба миён меоянд.

6. Такмили истифодаи технологияҳои рақамӣ барои расонидани иттилооти ҳуқуқӣ ва беҳтар намудани дастрасии аҳолӣ ба хизматрасониҳои судӣ.

7. Омӯзиши сабабҳои ҳуқуқвайронкуниҳои такроршаванда дар асоси ҷамъбасти таҷрибаи судӣ ва пешниҳоди тавсияҳои умумии пешгирикунанда дар доираи салоҳият.

8. Баланд бардоштани сатҳи донишҳои касбӣ, фарҳанги ҳуқуқӣ ва одоби судягии кормандони мақомоти судӣ.

Амалисозии чунин тадбирҳо метавонад ба тақвияти робитаи байни фаъолияти мақомоти судӣ ва баланд гардидани шуури ҳуқуқии шаҳрвандон мусоидат намояд.

Хулоса. Ҳокимияти судӣ дар баробари амалисозии адолати судӣ ба ташаккули шуури ҳуқуқӣ, фарҳанги ҳуқуқӣ ва рафтори қонунии шаҳрвандон таъсири муҳим мерасонад. Ин таъсир, пеш аз ҳама, тавассути баррасии одилонаи парвандаҳо, қабули санадҳои қонунӣ ва асоснок, риояи ҳуқуқи иштирокчиёни мурофиа ва дастрас намудани иттилооти ҳуқуқӣ амалӣ мегардад.

Самаранокии нақши тарбиявии судҳо аз сатҳи мустақилияти судяҳо, сифати адолати судӣ, шаффофияти фаъолияти мақомоти судӣ ва эътимоди шаҳрвандон ба қонун вобаста мебошад.

Аз ин рӯ, таҳкими таъсири тарбиявии ҳокимияти судӣ бояд бо иҷрои вазифаи асосии он - таъмини адолати судӣ ва ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон - робитаи мустақим дошта бошад.

Бурҳониён Маъруфҷон – раиси Суди ноҳияи Ҷаббор Расулови вилояти Суғд,

унвонҷӯйи Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон.

Дар марҳилаи кунунии рушди давлатдории миллии Тоҷикистон масъалаи ҳифзи хотираи таърихӣ ва мероси ниёгон ба яке аз самтҳои калидии сиёсати фарҳангӣ табдил ёфтааст. Дастури Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон оид ба таҳия ва қабули Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи бостоншиносӣ» қадами муҳим ва саривақтӣ дар роҳи мукаммалсозии заминаҳои ҳуқуқии ҳифзи мероси таърихию фарҳангӣ мебошад.

Дар Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба Маҷлиси Олӣ аз 16 декабри соли 2025 таъкид гардид, ки беш аз 70 фоизи ёдгориҳои мероси таърихию фарҳангии кишварро объектҳои бостоншиносӣ ташкил медиҳанд, аммо дар ҷумҳурӣ то ҳол қонуни соҳавӣ дар ин самт вуҷуд надорад. Ин ҳолат зарурати таҳқиқи илмии масъалаи ҳифзи хотираи таърихӣ ҳамчун объекти танзими ҳуқуқиро ба миён мегузорад.

Хотираи таърихӣ ҳамчун категорияи илмӣ мафҳуми мураккаб ва бисёрҷанба буда, дар илмҳои гуногун — таърих, фалсафа, сотсиология, равоншиносӣ ва ҳуқуқшиносӣ — мавриди таҳқиқ қарор гирифтааст. Аз нигоҳи илми ҳуқуқшиносӣ, хотираи таърихӣ ҳамчун маҷмӯи арзишҳо, донишҳо ва тасаввурот дар бораи гузаштаи халқ ва давлат фарқ мешавад, ки давлат онро ҳамчун объекти муҳими ҳифз эътироф намуда, механизмҳои ҳуқуқии таъмини онро муқаррар мекунад.

Дар илми ҳуқуқи байналмилалӣ ҳуқуқ ба хотираи таърихӣ ҳамчун яке аз ҳуқуқҳои бунёдии инсон эътироф шудааст. Созмони Милали Муттаҳид таъкид мекунад, ки «ҳифзи хотира» уҳдадории давлатҳо буда, дар сарчашмаҳои аввалия ва дуюмдараҷаи ҳуқуқи байналмилалӣ муқаррар гардидааст. Дар санадҳои байналмилалӣ зарурати нигоҳ доштани хотираи ҷамъиятӣ ва паҳн намудани донишҳо дар бораи рӯйдодҳои таърихӣ бо мақсади муқовимат ба равишҳои ревизионистӣ ва инкорӣ қайд гардидааст.

Дар Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон заминаҳои ҳуқуқии ҳифзи мероси таърихию фарҳангӣ муқаррар гардидаанд. Моддаи 1-уми Конститутсия муайян мекунад, ки Тоҷикистон давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ, ягона ва иҷтимоӣ мебошад. Ташаккули давлати ҳуқуқбунёд бе ташаккули фарҳанги ҳуқуқӣ ва ҳифзи арзишҳои миллӣ ғайриимкон аст. Ҳамзамон, дар моддаи 44-уми Конститутсия ҳифзи ёдгориҳои таърихӣ ва фарҳангӣ ҳамчун уҳдадории давлат ва шаҳрвандон муқаррар шудааст.

Қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соҳаи ҳифзи хотираи таърихӣ ва мероси фарҳангӣ аз як қатор санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ иборат аст. Санади асосӣ дар ин самт Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи ҳифз ва истифодаи объектҳои мероси таърихию фарҳангӣ» аз 3 марти соли 2006, №178 мебошад. Ин қонун муносибатҳои ҷамъиятиро дар соҳаи ҳифз, истифода, нигоҳдорӣ ва тарғиби объектҳои мероси таърихию фарҳангӣ танзим мекунад.

Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи фарҳанг» аз 3 январи соли 2024, №2033 низ яке аз санадҳои калидии меъёрии ҳуқуқӣ дар ин соҳа ба шумор меравад, ки асосҳои ҳуқуқӣ, ташкилӣ, иҷтимоӣ, иқтисодӣ ва принсипҳои асосии сиёсати давлатиро дар соҳаи фарҳанг танзим менамояд. Дар ин қонун мафҳумҳои асосии «объектҳои мероси таърихию фарҳангӣ», «арзишҳои таърихию фарҳангӣ», «мероси таърихию фарҳангӣ» ва дигар категорияҳо муайян гардидаанд.

Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи ҷовидон гардонидани хотираи ҳалокшудагон ҳангоми ҳифзи Ватан» аз 16 декабри соли 2022, №320 низ яке аз санадҳои муҳими меъёрии ҳуқуқӣ дар самти ҳифзи хотираи таърихӣ мебошад. Ин қонун муносибатҳои ҷамъиятиро дар соҳаи ҷовидон гардонидани хотираи шахсоне, ки ҳангоми ҳифзи Ватан ҳалок шудаанд, танзим мекунад.

Бо вуҷуди мавҷудияти санадҳои зикршуда, қонунгузории амалкунанда дар соҳаи ҳифзи хотираи таърихӣ як қатор камбудиҳоро дорост. Яке аз мушкилоти асосӣ ин аст, ки дар кишвар то ҳол қонуни махсус дар бораи ҳифзи хотираи таърихӣ ва шахсиятҳои таърихӣ қабул нашудааст. Лоиҳаи Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи ҳифзи эҳтиром ва хотираи шахсиятҳои таърихӣ ва Қаҳрамонони миллӣ» ҳанӯз дар марҳилаи баррасӣ қарор дорад.

Мушкилоти дигари муҳим набудани қонуни соҳавӣ дар бораи бостоншиносӣ мебошад. Ин ҳолат мушкилоти ҷиддиро дар самти танзими ҳуқуқии таҳқиқот ва ҳифзи ёдгориҳои бостоншиносӣ ба вуҷуд меорад.

Яке аз хатарҳои ҷиддии ҳифзи хотираи таърихӣ дар Тоҷикистон паҳншавии «археологияи сиёҳ» — таҳқиқоти ғайриқонунии ёдгориҳои бостонӣ мебошад. Бархӯрди бостоншиносӣ бо ёдгорӣ хусусияти «бебозгашт» дорад; ҳар як ҳафриёт дар моҳияти худ нобудсозии бонизоми қабатҳои фарҳангӣ ба хотири ба даст овардани иттилооти илмӣ мебошад. Аз ин рӯ, ҳама гуна дахолати ғайриҳирфаӣ ба ёдгориҳои бостонӣ на танҳо хатои методологӣ, балки ҷиноят нисбат ба хотираи таърихии миллат ва гум кардани маълумоти нотакрор барои наслҳои оянда аст.

Бо вуҷуди мавҷудияти қонунгузории умумӣ дар соҳаи ҳифзи мерос, таҷрибаи солҳои охир нишон медиҳад, ки соҳаи бостоншиносӣ ба танзими хос ва қатъӣ ниёз дорад. Афзоиши босуръати сохтмонҳои зерсохторӣ, хатари «археологияи сиёҳ» ва муҳимтар аз ҳама, ҷалби нафарони ғайримаслакӣ ба раванди таҳқиқоти саҳроӣ, зарурати таҳияи стандарти ягонаи давлатиро ба миён гузоштааст.

Дар шароити ҷаҳонишавӣ ва рушди шабакаҳои иттилоотӣ хатари таҳрифи таърих ва коҳиш додани аҳамияти мероси таърихию фарҳангӣ афзоиш меёбад. Дар сиёсати хотираи давлатҳои пасошӯравӣ муайян карда шудааст, ки ташаккули давлатҳои нав ҳамеша бо сохтани сиёсати хотира ҳамроҳӣ мешавад, ки вазифаҳои муайянро иҷро мекунад. Дар ин замина, қонунгузории миллӣ бояд механизмҳои самараноки муқовимат ба таҳрифи таърих ва ҳифзи ҳувияти миллиро пешбинӣ намояд.

Дар қонунгузории амалкунанда механизмҳои ҳуқуқии ҳифзи эҳтиром ва хотираи шахсиятҳои таърихӣ ва Қаҳрамонони миллӣ кофӣ рушд наёфтаанд. Ҳарчанд лоиҳаи Қонуни дахлдор таҳия гардидааст, аммо то ҳол қабул нашудааст. Ин ҳолат имкон медиҳад, ки шахсиятҳои таърихии миллат мавриди таҳқир ва таҳриб қарор гиранд, ки ин ба ҳувияти миллӣ ва эҳсоси ватандӯстии шаҳрвандон таъсири манфӣ мерасонад.

Таҷрибаи кишварҳои хориҷӣ нишон медиҳад, ки ҳифзи хотираи таърихӣ метавонад объекти танзими муассири ҳуқуқӣ қарор гирад. Дар ин самт таҷрибаи Қазоқистон ва Ӯзбекистон махсусан ҷолиби диққат аст.

Қазоқистон соли 1993 Қонун «Дар бораи реабилитатсияи қурбониёни репрессияҳои сиёсии оммавӣ»-ро қабул намуд, ки заминаи ҳуқуқии барқарорсозии номи неки шахсони бегуноҳ маҳкумшударо фароҳам овард. Дар асоси ин қонун зиёда аз 340 ҳазор шаҳрванди ғайриқонунӣ репрессияшуда реабилитатсия карда шуданд. Ҳамчунин, дар Қазоқистон Рӯзи ёдбуди қурбониёни репрессияҳои сиёсӣ муқаррар гардидааст.

Ӯзбекистон низ дар самти ҳифзи хотираи таърихӣ таҷрибаи муассир дорад. Бо қарори Президенти Ҷумҳурии Ӯзбекистон аз 19 июли соли 2024, №ПП-270 барномаи чорабиниҳо оид ба омӯзиши ҳаёт ва фаъолият, ҷовидон гардонидани хотираи ҳамватанони қурбони репрессияҳои сиёсӣ тасдиқ гардидааст. Инчунин, ҳафтаи ёдбуди қурбониёни репрессияҳои сиёсӣ ҳар сол дар ҳафтаи аввали октябр гузаронида мешавад.

Таҷрибаи кишварҳои Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил низ нишон медиҳад, ки ҳамоҳангсозии қонунгузорӣ дар самти ҳифзи хотираи таърихӣ метавонад самарабахш бошад. Дар доираи Ассамблеяи Байнипарлумонии давлатҳои узви ИДМ қонунҳои намунавӣ «Дар бораи ҷовидон гардонидани хотираи ҳалокшудагон ҳангоми ҳифзи Ватан» ва «Дар бораи тарбияи ватандӯстӣ» қабул гардидаанд. Ҳар ду қонуни намунавӣ дар 42-умин ҷаласаи пленумии Ассамблеяи Байнипарлумонии давлатҳои узви ИДМ (МПА ИДМ), ки 16 апрели соли 2015 дар Санкт-Петербург баргузор шуда буд, қабул гардидаанд. Ин санадҳо барои ҳамоҳангсозии қонунгузории миллӣ дар самти ҳифзи хотираи таърихӣ заминаи мусоид фароҳам меоранд.

Дар асоси таҳлили гузаронидашуда, пешниҳодҳои зерин барои такмили қонунгузорӣ дар соҳаи ҳифзи хотираи таърихӣ асоснок карда мешаванд:

1. Қабули Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи ҳифзи хотираи таърихӣ». Зарур аст, ки санади махсуси қонунгузорӣ қабул гардад, ки мафҳумҳои асосиро муайян намуда, принсипҳо, самтҳо ва механизмҳои ҳифзи хотираи таърихиро муқаррар намояд. Ин қонун бояд ҳамоҳангсозии фаъолияти мақомоти давлатӣ, муассисаҳои илмӣ, ташкилотҳои ҷамъиятӣ ва шаҳрвандонро дар самти ҳифзи хотираи таърихӣ таъмин намояд.

2. Қабули Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи бостоншиносӣ». Бо назардошти он ки беш аз 70 фоизи ёдгориҳои мероси таърихию фарҳангӣ объектҳои бостоншиносиро ташкил медиҳанд, қабули қонуни соҳавӣ дар ин самт яке аз талаботи муҳими рӯз мебошад. Ин қонун бояд стандартҳои ягонаи давлатиро барои таҳқиқоти бостоншиносӣ, талабот ба мутахассисон, механизмҳои муҳофизати ёдгориҳо аз хатари «археологияи сиёҳ» ва ҷавобгарии ҳуқуқиро барои вайронкунии қоидаҳои таҳқиқоти бостоншиносӣ муайян намояд.

3. Қабули Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи ҳифзи эҳтиром ва хотираи шахсиятҳои таърихӣ ва Қаҳрамонони миллӣ». Лоиҳаи ин қонун аллакай таҳия гардида, дар марҳилаи баррасӣ қарор дорад. Қабули он имкон медиҳад, ки механизмҳои ҳуқуқии ҳифзи эҳтиром ба шахсиятҳои таърихӣ ва Қаҳрамонони миллӣ муқаррар гардида, ҷавобгарӣ барои таҳқиру таҳрифи онҳо муайян карда шавад.

4. Такмили қонунгузории маъмурӣ ва ҷиноятӣ. Зарур аст, ки меъёрҳои Кодекси ҳуқуқвайронкунии маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Кодекси ҷиноятии Ҷумҳурии Тоҷикистон бо назардошти ҳимояи хотираи таърихӣ ва эҳтироми шахсиятҳои таърихӣ такмил дода шаванд. Ин меъёрҳо бояд ҷавобгарии ҳуқуқиро барои таҳрифи таърих, таҳқири шахсиятҳои таърихӣ, вайрон кардани қоидаҳои таҳқиқоти бостоншиносӣ ва нобудсозии ёдгориҳои таърихию фарҳангӣ пешбинӣ намоянд.

5. Таъсиси механизми давлатии мониторинги ҳифзи хотираи таърихӣ. Пешниҳод мегардад, ки механизми давлатии мониторинг ва арзёбии ҳолати ҳифзи хотираи таърихӣ таъсис дода шавад. Ин механизм бояд омилҳои хатари таҳрифи таърихро муайян намуда, ба мақомоти дахлдор дар бораи зарурати чораҳои саривақтӣ маълумот пешниҳод намояд.

6. Рушди ҳамкории байналмилалӣ. Бо назардошти он ки ҳифзи хотираи таърихӣ масъалаи байналмилалӣ мебошад, зарур аст, ки Тоҷикистон дар самти ҳамоҳангсозии қонунгузорӣ бо кишварҳои ИДМ ва дигар шарикони байналмилалӣ фаъолона иштирок намояд. Ин ҳамкорӣ метавонад дар самти табодули таҷриба, таҳияи лоиҳаҳои муштарак ва ҳамоҳангсозии стандартҳои ҳуқуқӣ сурат гирад.

Хулоса, таҳлили гузаронидашуда нишон медиҳад, ки ҳифзи хотираи таърихӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун объекти муҳими танзими ҳуқуқӣ эътироф шуда, заминаҳои конститутсионӣ ва қонунгузории соҳавӣ барои таъмини он фароҳам оварда шудаанд. Аммо қонунгузории амалкунанда як қатор камбудиҳоро дорост, ки такмили минбаъдаро тақозо мекунанд. Қабули қонунҳои махсус дар бораи ҳифзи хотираи таърихӣ, бостоншиносӣ ва ҳифзи эҳтироми шахсиятҳои таърихӣ, такмили меъёрҳои ҷавобгарии маъмурӣ ва ҷиноятӣ, таъсиси механизми давлатии мониторинг ва рушди ҳамкории байналмилалӣ метавонанд ба таҳкими низоми ҳуқуқии ҳифзи хотираи таърихӣ мусоидат намоянд.

Дар шароити муосир, ки ҷаҳонишавӣ ва таҳдидҳои нави геополитикӣ мафҳуми «давлати миллӣ» ва «ҳувияти миллӣ»-ро мавриди озмоиш қарор додаанд, ҳифзи хотираи таърихӣ на танҳо як масъалаи фарҳангӣ, балки омили муҳими таҳкими амнияти миллӣ, устувории давлатдории ҳуқуқбунёд ва таъмини ҳувияти миллии халқи тоҷик мебошад. Таҳкими заминаҳои ҳуқуқии ҳифзи хотираи таърихӣ саҳми арзандаи илми ҳуқуқшиносии тоҷик дар татбиқи сиёсати давлатии Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар самти таҳкими давлатдории миллӣ ва ҳифзи арзишҳои миллӣ хоҳад буд.

Калонзода Фатҳиддин Мирзошариф – ходими калони илмии шуъбаи масоили назариявии давлат ва ҳуқуқи муосир, ҳамоҳангсози кор бо магистрон, докторантони PhD ва унвонҷӯёни Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон.

Коллективи меҳнатии Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон Шуморо бо фарорасии ҷашни хуҷастаи зодрӯзатон самимона муборакбод мегӯяд!

Шумо ҳамчун Раиси кумитаи иттифоқи касабаи кормандони Институт, ходими калони илмии шуъбаи масоили назариявии давлат ва ҳуқуқи муосири Инстиут ва ҳамоҳангсози кор бо магистрон, докторантони PhD ва унвонҷӯёни Институт бо масъулияти баланд, дониши амиқи илмӣ ва малакаи намунавии ташкилотчигӣ дар рушди фаъолияти илмиву ҷамъиятии муассисаи мо саҳми арзанда мегузоред.

Фаъолияти гуногунпаҳлуи Шумо дар роҳи ҳифзи ҳуқуқу манфиатҳои аъзои коллектив, раҳнамоии ҷавонони ҷӯёи илм ва густариши таҳқиқоти назариявии ҳуқуқӣ сазовори эҳтирому таҳсинии ҳамагон аст.

Дар ин рӯзи фархунда ба Шумо тандурустии комил ва умри дарози пурбаракат, бахту саодати оилавӣ ва рӯзгори обод, дар роҳи мушкил ва аммо шарафманди илму маърифат зафарҳои нав ба нав ва илҳоми эҷодӣ хоҳонем!

Бигзор донишу таҷриба ва неруи маънавии Шумо ҳамеша роҳнамои насли ҷавони пажӯҳишгарон ва муҷиби пешрафти бештари Институти мо бошад!

Зодрӯз муборак!

Бо эҳтиром коллективи меҳнатии Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ

Имрӯз (26.09.2026) бо мақсади тарғиби тарзи ҳаёти солим, оммавигардонии варзиш кормандони Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон дар машқи дастаҷамъонаи субаҳгоҳии варзишӣ ва дар атрофи бинои Институт дар корҳои ободониву шанбегӣ фаъолона иштирок намуданд.

Чорабинии варзишӣ, ки бо мақсади таҳкими саломатӣ ва баланд бардоштани руҳияи кориву ҷаҳони маънавии аҳли илм ташкил гардид, фазои самимиву пурнишот ва рӯҳбаландкунандаро фаро гирифт. Кормандон ва таҳқиқотчиёни ҷавони Институт бо иҷрои машқҳои бадантарбия собит сохтанд, ки на танҳо дар фаъолияти илмиву таҳқиқотӣ, балки дар тарғиби фарҳанги варзиш низ намунаи ибрат мебошанд.

Пас аз хатми машқи варзишӣ, бо мақсади нигоҳ доштани тозагиву озодагии пайваста ва сабзкории атрофи бинои институт, аз ҷониби кормандон корҳои шанбегӣ ва ободонӣ гузаронида шуданд.

(бахшида ба 35-солагии Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон)

Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи авф» аз 16 июни соли 2026, №2257 дар асоси пешниҳоди Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, ҷиҳати амалӣ намудани принсипи инсондўстӣ ба муносибати 35-солагии Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон қабул шудааст, ки намунаи равшани ғамхории инсондӯстонаи давлат нисбат ба шаҳрвандоне мебошад, ки роҳи хато пеш гирифтаанд. Ин санади меҳр ва адолат аст, зеро он ба қишрҳои осебпазири ҷомеа - занон, ноболиғон, пиронсолон, маъюбон ва беморони вазнин - имкони дубора оғози зиндагии муқаррари медиҳад (моддаи 1). Он имконият медиҳад, ки шахсони зиёде ба ҳаёти муқаррарӣ баргашта, бо истифода аз фурсати дуюм дар ҷомеа зиндагии нав оғоз намоянд. Дар айни замон, қонун тавозуни байни инсондӯстӣ, адолат ва таъмини амнияти ҷамъиятиро нигоҳ дошта, ба таҳкими суботи ҷомеа мусоидат мекунад.

Ҳамзамон, қонун нисбати шахсоне, ки ҷиноятҳои аз беэҳтиётӣ содир намудаанд, низ сабукиҳо пешбинӣ кардааст. Ин иқдом нишон медиҳад, ки давлат байни ҷиноятҳои қасдона ва ҷиноятҳои аз беэҳтиётӣ содиршуда фарқ мегузорад ва барои ҳар як ҳолат муносибати ҳуқуқии алоҳидаро истифода мебарад.

Яке аз хусусиятҳои муҳими қонун кам намудани муҳлати боқимондаи ҷазо барои баъзе маҳкумшудагон мебошад. Вобаста ба дараҷаи вазнинии ҷиноят, муҳлати адонагардидаи ҷазо метавонад аз чор як ҳисса то нисфи муҳлат коҳиш дода шавад.

Дар баробари ин, қонун маҳдудиятҳои ҷиддиро низ пешбинӣ кардааст. Шахсоне, ки барои содир намудани ҷиноятҳои махсусан вазнин, амалҳои террористӣ, экстремистӣ, қочоқи маводи мухаддир дар ҳаҷми калон, ҷиноятҳои зидди амнияти давлат ва дигар ҷиноятҳои хатарнок маҳкум шудаанд, дар аксари ҳолатҳо аз доираи авф берун мемонанд.

Қонуни мазкур дар таҷрибаи ҳуқуқии кишвар яке аз воситаҳои муҳими татбиқи сиёсати башардӯстона ба ҳисоб меравад. Он ба шахсоне, ки ба хатогиҳои зиндагӣ роҳ додаанд, имконияти ислоҳ шудан ва бозгашт ба зиндагии муқаррариро фароҳам месозад. Маҳз ҳамин омил ба коҳиш ёфтани мушкилоти иҷтимоӣ ва таҳкими ваҳдати ҷомеа мусоидат мекунад.

Солҳои охир Ҷумҳурии Тоҷикистон ба масъалаи ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон диққати махсус медиҳад. Қонуни навбатии авф идомаи ҳамин сиёсати давлатӣ буда, нишон медиҳад, ки инсон, шаъну шараф ва ҳуқуқҳои ӯ ҳамчун арзиши олӣ эътироф карда мешаванд.

Авф танҳо озод намудани маҳкумшудагон нест. Ин раванд таъсири амиқи иҷтимоӣ дорад. Ҳазорон нафар баъд аз озодшавӣ имконият пайдо мекунанд, ки дубора ба муҳити оилавӣ баргарданд, бо фарзандон ва наздикони худ зиндагиро идома диҳанд ва ба ҷомеа ҳамчун шахсони фаъол хизмат намоянд.

Барои бисёр оилаҳо қабули чунин қонун маънои барқарор гардидани муносибатҳои оилавӣ, коҳиш ёфтани мушкилоти иқтисодӣ ва беҳтар шудани вазъи иҷтимоиро дорад. Махсусан, озод гардидани занон, пиронсолон ва шахсони гирифтори бемориҳои вазнин аҳамияти инсондӯстонаи қонунро боз ҳам бештар нишон медиҳад.

Коршиносон бар он ақидаанд, ки дастгирии иҷтимоии шахсони озодшуда метавонад эҳтимоли такроран содир намудани ҷиноятҳоро коҳиш диҳад. Аз ҳамин сабаб, мутобиқшавии онҳо ба зиндагии осоишта яке аз вазифаҳои муҳими мақомоти давлатӣ ба ҳисоб меравад.

Яке аз хусусиятҳои асосии ин қонун, тамаркузи махсус ба табақаҳои осебпазири ҷомеа аст. Мувофиқи моддаи 1 қонуни мазкур, гурӯҳҳои зерин новобаста аз муҳлати ҷазо пурра озод карда мешаванд:

Занон ва ноболиғон: Давлат ба нақши зан-модар дар оила ва инчунин ба ояндаи наврасоне, ки аз бетаҷрибагӣ хато кардаанд, диққати махсус медиҳад.

Пиронсолон ва беморон: Озод кардани мардони аз 55 ва 70-сола боло, маъюбон ва ашхоси гирифтори бемориҳои вазнин (аз қабили саратон ва сил) як амали сирф раҳмдилона буда, бори гарони нигоҳдории чунин шахсонро аз дӯши муассисаҳои ислоҳӣ мебардорад ва ба онҳо имкон медиҳад, ки дар иҳотаи наздикон табобат гиранд.

Хизматнишондодагон: Қадршиносии иштирокчиёни Ҷанги Бузурги Ватанӣ, бартарафкунандагони садамаи Чернобил ва дорандагони мукофотҳои давлатӣ нишонаи эҳтиром ба хизматҳои гузаштаи онҳост.

Озодӣ барои хатоҳои сабук: Шахсоне, ки аз беэҳтиётӣ ҷиноят содир кардаанд ё ҷиноятҳои начандон вазнин доранд, имкони зудтар баргаштан ба ҷомеаро пайдо мекунанд (Моддаҳои 2, 3 ва 4).

Маҳдудиятҳои қатъӣ (Моддаҳои 7, 8 ва 10): Қонун нисбати шахсоне, ки ба амнияти давлат ва ҷомеа хатари ҷиддӣ доранд (терроризм, экстремизм, одамкушӣ, таҷовуз ба номус, ҷиноятҳои вазнини коррупсионӣ ва ретсидивҳои махсусан хавфнок), татбиқ намегардад. Ин муқаррарот кафолат медиҳад, ки авф ба сатҳи ҷинояткорӣ дар кишвар таъсири манфӣ намерасонад.

Дар Моддаи 3 (бандҳои 6 ва 7) ва бахшҳои дигари қонун шарти муҳиме гузошта шудааст: шахсоне, ки ҷиноятҳои молиявӣ ва иқтисодӣ содир кардаанд, танҳо дар сурати пурра талофӣ кардани зарари моддӣ метавонанд аз авф бархурдор шаванд. Ин меъёр ҳам манфиатҳои ҷабрдидагонро ҳифз мекунад ва ҳам буҷети давлатро барқарор месозад.

Қонун инчунин пешбинӣ мекунад, ки баъди озодшавии шахсон аз муассисаҳои ислоҳӣ, мақомоти давлатӣ барои мутобиқсозии иҷтимоии онҳо мусоидат намоянд. Таъмини ҷойи кор, расонидани кӯмаки тиббӣ, дастгирии ноболиғон ва нигоҳубини шахсони бесаробон аз ҷумлаи вазифаҳои асосии мақомоти маҳаллӣ ба шумор мераванд. Мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатӣ, мақомоти корҳои дохилӣ, сохторҳои адлия ва дигар ниҳодҳои давлатӣ вазифадоранд, ки барои мутобиқсозии иҷтимоии шахсони озодшуда тадбирҳои зарурӣ андешанд (моддаҳои 18 ва 19).

Аз ҷумла, ба масъалаҳои зерин диққати махсус дода мешавад:

- таъмин намудани шахсони озодшуда бо ҷойи кор;

- мусоидат барои гирифтани касбу ҳунар;

- расонидани кӯмаки тиббӣ ба шахсони бемор;

- дастгирии иҷтимоии пиронсолон ва маъюбон;

- назорати ноболиғони озодшуда ва таъмини шароити мусоиди тарбия барои онҳо.

Ин тадбирҳо имкон медиҳанд, ки шахсони озодшуда дар ҷомеа ҷойгоҳи муносиб пайдо намуда, зиндагии мустақилона оғоз намоянд.

Қонуни авф набояд ҳамчун бекор кардани ҷавобгарии ҷиноятӣ фаҳмида шавад. Баръакс, он имконияти иловагӣ барои ислоҳи рафтор ва дарки масъулияти шаҳрвандиро фароҳам меорад. Шахсе, ки аз авф истифода мебарад, бояд дар оянда қонунҳоро эҳтиром намояд, ҳуқуқи дигаронро поймол накунад ва дар рушди ҷомеа саҳми мусбат гузорад.

Мутахассисон таъкид мекунанд, ки авф эътимоди давлат ба шаҳрванд мебошад. Ин эътимод бояд бо рафтори намунавӣ, меҳнати ҳалол ва иштироки фаъолона дар ҳаёти ҷамъиятӣ ҷавоб дода шавад.

Қабули Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи авф» дар соли таҷлили 35-солагии Истиқлолияти давлатӣ дорои аҳамияти рамзӣ низ мебошад. Ин нишон медиҳад, ки Тоҷикистон ҳамчун давлати соҳибистиқлол дар баробари таҳкими қонуният, амният ва суботи ҷомеа, арзишҳои инсонпарвариро низ дар меҳвари сиёсати давлатӣ қарор медиҳад.

Дар ҷаҳони муосир, ки бисёр давлатҳо бо мушкилоти иҷтимоӣ ва ҳуқуқӣ рӯ ба рӯ ҳастанд, татбиқи сиёсати мутавозини инсондӯстона аҳамияти хоса дорад. Тоҷикистон низ тавассути чунин қонунҳо таҷрибаи миллии худро дар самти таъмини адолат ва ҳифзи манфиатҳои ҷомеа такмил медиҳад.

Қонуни мазкур як тадбири муҳими ҳуқуқӣ ва иҷтимоӣ буда, мувозинати комилро байни раҳмдилӣ ба қишрҳои осебпазир ва таъмини амнияти ҷомеа нигоҳ медорад. Иҷрои ин қонун бояд дар давоми ду моҳ аз рӯзи интишори расмӣ аз ҷониби судҳо, прокуратура ва дигар мақомоти ҳифзи ҳуқуқ пурра таъмин карда шавад. Вазорати корҳои дохилӣ рафтори шахсони озодшударо таҳти мушоҳида қарор дода, ба раванди ислоҳшавии онҳо назорат мебарад.

Дар маҷмӯъ, Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи авф» на танҳо як санади ҳуқуқӣ, балки намунаи ҳамоҳангсозии манфиатҳои давлат, ҷомеа ва инсон мебошад. Татбиқи дурусти он метавонад ба таҳкими суботи иҷтимоӣ, баланд гардидани сатҳи масъулияти шаҳрвандӣ ва рушди устувори кишвар мусоидати назаррас намояд.

Ҳамин тавр, қабули ин Қонун на танҳо як падидаи ҳуқуқӣ, балки воқеаи назарраси иҷтимоӣ ва ахлоқӣ аст. Он рамзи устувории давлат ва эътимод ба қобилияти инсон барои тағйир ва бозгашт ба зиндагии солим мебошад.

- Набиев Фатҳиддин Суҳробович – н.и.ҳ., ходими пешбари илмии шуъбаи таърихи давлат ва ҳуқуқи Институти давлат ва ҳуқуқи

Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, 734025, Ҷумҳурии Тоҷикистон, ш. Душанбе, хиёбони Рўдакӣ 19, e-mail: fatkhiddin.1985@mail.ru

Мирзоева Садбарг Саидакобировна - корманди шуъбаи таърихи давлат ва ҳуқуқи Институти давлат ва ҳуқуқи

Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, ш. Душанбе, хиёбони Рўдакӣ 19, e-mail:sadbargi_said99@mail.ru