(Ба муносибати 35-солагии Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон)

Истиқлолияти давлатӣ, ки 35 сол пеш ба даст оварда шуд, барои мардуми Тоҷикистон на танҳо раҳоӣ аз як низоми бузург ва ба даст овардани соҳибихтиёрӣ, балки оғози бунёди пояҳои нави давлатдорӣ, аз ҷумла ташаккули илми миллӣ гардид. Дар ин росто, Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон ва сохторҳои тобеи он, аз ҷумла Институти давлат ва ҳуқуқ, роҳи пуршебу фарозеро тай намуда, имрӯз ба яке аз марказҳои бонуфузи таҳқиқоти ҳуқуқшиносӣ табдил ёфтааст.

Бо вуҷуди ин, самаранокии фаъолияти илмӣ на танҳо ба сатҳи зеҳнии олимон, балки бевосита ба сифати таъминоти моддию техникӣ, инфрасохтор ва идоракунии хоҷагидорӣ вобастагии қавӣ дорад. Қисми маъмуриву хоҷагидорӣ асоси моддии раванди эҷоди илмӣ мебошад. Дар шароити гузариш ба муносибатҳои бозорӣ ва сипас рушди босуръати рақамикунонӣ, низоми хоҷагидории муассисаҳои илмӣ низ ба тағйироти куллӣ рӯ ба рӯ гардид.

Дар солҳои аввали истиқлолият, муассисаҳои илмӣ, аз ҷумла бо мушкилоти бузурги молиявӣ ва хоҷагидорӣ рӯбарӯ шуданд. Қатъи маблағгузории марказонидашуда, таваррум, харобшавии пойгоҳи моддию техникӣ ва хуруҷи кадрҳои баландихтисос вазъиятро басо мураккаб карда буд.

Дар ин давра, вазифаи асосии қисми маъмуриву хоҷагидорӣ на рушд, балки фаъол нигоҳ доштани муассиса буд. Таъминоти гармӣ дар фасли зимистон (бо вуҷуди нарасидани ангишт ва нерӯи барқ), нигоҳдории биноҳо аз харобшавӣ ва ҷустуҷӯи сарчашмаҳои алтернативии маблағгузорӣ барои хариди ашёи хоми рӯзгор кори қаҳрамононаи кормандони хоҷагиро тақозо мекард. Маҳз дар ҳамин давраи душвор аҳамияти идоракунии сарфакорона ва оқилонаи захираҳо ҳамчун омили асосии боқӣ мондани илми тоҷик муайян гардид.

Бо ба даст омадани сулҳу субот ва оғози марҳилаи рушди устувор, таваҷҷуҳи давлат ба илм афзоиш ёфт. Қабули санадҳои стратегӣ ва барномаҳои давлатӣ дар соҳаи илм барои ба низом даровардани фаъолияти хоҷагидории муассисаҳои илмӣ заминаи ҳуқуқӣ гузошт. Муассисаҳои илмӣ дар ин давра тавонист пойгоҳи моддию техникии худро тадриҷан навсозӣ намояд. Утоқҳо бо мебел ва техникаи компютерӣ таҷҳизонида шуда, шароити корӣ беҳтар гардид. Барои такмили низоми идоракунии хоҷагидорӣ, ба роҳ мондани низоми шаффофи хариди молу хизматрасонӣ тибқи талаботи қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон дар бораи хариди давлатӣ нақши муҳим бозид, ки имкон дод васоили молиявиро мақсаднок ва самаранок истифода барем.

Дар таҳкими пояҳои илми миллӣ ва рушди инфрасохтори муассисаҳои илмӣ нақши Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бениҳоят бузург ва сарнавиштсоз аст. Маҳз таваҷҷуҳи пайвастаи Сарвари давлат ба соҳаи илму маориф буд, ки дар тӯли 35 соли истиқлолият ин соҳа тавонист аз вартаи нобудӣ наҷот ёфта, ба роҳи рушди устувор қадам гузорад.

Пешвои миллат дар тамоми Паёмҳои солонаи худ ба Маҷлиси Олӣ масъалаҳои рушди илм, таҳкими пойгоҳи моддию техникии муассисаҳои илмӣ ва баланд бардоштани мақоми олимонро ҳамчун яке аз самтҳои афзалиятноки сиёсати давлатӣ таъкид менамоянд. Дар Паёми худ аз 28 декабри соли 2025 Пешвои миллат бори дигар таваҷҷуҳи махсус ба зарурати густариши таҳқиқоти бунёдӣ ва амалӣ, ҷорӣ намудани технологияҳои инноватсионӣ дар раванди илмӣ ва таҳкими инфрасохтори муассисаҳои илмӣ зоҳир намуданд.

Маҳз бо ибтикор ва дастгирии бевоситаи Пешвои миллат як қатор санадҳои меъёрии ҳуқуқии муҳим дар соҳаи илм, аз ҷумла Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи илм ва сиёсати давлатӣ дар соҳаи илму техника» қабул гардида, Барномаи рушди инноватсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон барои солҳои 2022-2026 тасдиқ шуд. Ин санадҳо барои муассисаҳои илмӣ, бахусус барои қисми маъмуриву хоҷагидорӣ, заминаи боэътимоди ҳуқуқиро фароҳам оварданд, ки дар асоси он имкониятҳои нави тараққиёти инфрасохторӣ ба вуҷуд омаданд.

Дар заминаи сиёсати хирадмандонаи Пешвои миллат биноҳои нави таълимӣ ва илмӣ дар саросари кишвар бунёд гардиданд. Аз ҷумла, барои Академияи миллии илмҳо ва сохторҳои он шароити мусоиди корӣ фароҳам оварда шуд. Пешвои миллат ҳанӯз дар Паёми худ аз 26 декабри соли 2018 таъкид намуда буданд: «Мо бояд барои рушди илмҳои табиатшиносӣ, дақиқ ва риёзӣ, инчунин илмҳои ҷомеашиносӣ, ки барои пешрафти давлат ва ҷомеа заруранд, шароити муносиби моддиву техникӣ фароҳм оварем». Ин суханони Пешвои миллат барои мо, кормандони қисми хоҷагидории муассисаҳои илмӣ, ҳамчун барномаи амал хизмат мекунад.

Қобили зикри хос аст, ки Пешвои миллат ба масъалаи баланд бардоштани маоши кормандони илм таваҷҷуҳи хосса зоҳир менамоянд. Дар давоми 35 соли истиқлолият маоши олимон ва кормандони илмӣ-техникӣ чандин маротиба афзоиш ёфт, ки ин нишондиҳандаи ғамхории бевоситаи Сарвари давлат ба аҳли илм мебошад. Чунин тадбирҳо имкон доданд, ки рафтани кадрҳои баландихтисос аз муассисаҳои илмӣ пешгирӣ шуда, шароит барои ҷалби мутахассисони ҷавон ба соҳаи илм муҳайё гардад.

Дар партави сиёсати Пешвои миллат эълон гардидани солҳои «Рушди сайёҳӣ ва ҳунарҳои мардумӣ», «Маърифати ҳуқуқӣ», «Солҳои рушди саноат» ва дигар ташаббусҳои сатҳи миллӣ низ ба рушди илм такони ҷиддӣ бахшид. Зеро ҳар як чунин ташаббус тақозо мекард, ки муассисаҳои илмӣ барои таъмини асосҳои илмии ин самтҳо шароити кории худро мувофиқи талаботи замон навсозӣ намоянд.

Вазифаи қисми хоҷагидорӣ дар шароити муосир сифатан тағйир ёфтааст. Мо на танҳо таъминкунанда, балки эҷодкунандаи шароити мусоид барои фаъолияти инноватсионӣ ҳастем. Масъалаҳои сарфаи нерӯи барқ, гузариш ба манбаъҳои алтернативии энергия (насби панелҳои офтобӣ), таъмири асосии биноҳо бо риояи меъёрҳои меъморӣ ва зиддисейсмикӣ, инчунин таъмини амнияти техникӣ ва сӯхторнишонии муассиса самтҳои афзалиятноки кори имрӯзаи мо мебошанд. Ташкили толорҳои муосир барои баргузории конфронсҳои илмӣ, ки имрӯз ба таври онлайнӣ бо олимони тамоми ҷаҳон пайваст мешаванд, низ нишондиҳандаи рушди инфрасохторӣ мебошад.

Таҳлили 35-солаи рушди низоми маъмуриву хоҷагидорӣ муасисаҳои илмӣ нишон медиҳад, ки новобаста ба пешрафтҳои назаррас, такмили минбаъдаи он тақозои замон аст. Бо мақсади беҳтар намудани шароити моддӣ-техникии фаъолияти илмӣ ва баланд бардоштани самаранокии идоракунӣ, тавсияҳои зерин пешниҳод мешаванд:

1. Таҳияи Барномаи мақсадноки «Инфрасохтори илм – 2030». Зарур аст, ки дар сатҳи Академия барномаи махсуси навсозии пойгоҳи моддию техникии муассисаҳои илмӣ, аз ҷумла гузариш ба технологияҳои «сабз» (энергияи офтобӣ) ва таъмини амнияти сейсмикии биноҳои илмӣ таҳия ва амалӣ гардад.

2. Таҳкими ҳамкориҳои давлат ва бахши хусусӣ дар соҳаи илм. Барои ҳалли мушкилоти маблағгузорӣ, ҷалби сармояи хусусӣ барои таҷдиди инфрасохтори муассисаҳои илмӣ тавассути механизмҳои имтиёзҳои андозӣ ва шартномаҳои иҷораи дарозмуддат бояд густариш ёбад.

3. Рақамикунонии пурраи равандҳои хоҷагидорӣ. Ҷорӣ намудани низоми ягонаи электронии идоракунии захираҳо дар миқёси АМИТ, ки ба назорати шаффофи захираҳои молӣ, нақлиёт ва таъминоти техникӣ имкон медиҳад. Ин раванд барои беҳсозии хароҷот ва мубориза бо коррупсия мусоидат мекунад.

4. Баланд бардоштани мақоми кадрҳои техникӣ. Ҷорӣ намудани низоми музди меҳнати иловагӣ ва рутбаҳои тахассусӣ барои мутахассисони хоҷагидор (муҳандисон, техникҳо, барномасозон) бо мақсади ҷалб ва нигоҳ доштани кадрҳои ҷавони варзида дар муассисаҳои илмӣ.

5. Таъсиси Фонди махсуси рушди инфрасохтори Институт. Бо истифода аз имкониятҳои пешбининамудаи қонунгузорӣ оид ба фаъолияти даромадовар, таъсиси фонди махсус барои ҷамъоварии маблағҳои берун аз буҷетӣ (аз ҳисоби хизматрасониҳои машваратии пулакии олимон, иҷораи муваққатии амволи озод ва грантҳо) ва равона намудани онҳо барои ҳалли масъалаҳои аввалиндараҷаи хоҷагидорӣ.

Бо боварӣ метавон гуфт, ки маҳз тавассути татбиқи ҳамин гуна тадбирҳо мо метавонем бо дастовардҳои беназири инфрасохторӣ ноил гардем.

Илолов Варқа Мирзоҷалолович - муовини директор оид ба қисми маъмуриву

хоҷагидории Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон.

(Ба истиқболи баргузории Конфронси байналмилалии илмӣ-назарӣ ва илмӣ-амалӣ бахшида ба бузургдошти Абуалӣ ибни Сино рӯзҳои 23-27 ноябри соли 2026 дар қароргоҳи ЮНЕСКО дар шаҳри Парижи Фаронса)

Абуалӣ ибни Сино (980–1037) на танҳо яке аз бузургтарин табибон ва файласуфони таърихи башарият, балки асосгузори бисёр принсипҳои ахлоқии фаъолияти тиббӣ низ мебошад. Осори ӯ, махсусан «ал-Қонун фи-т-тиб», дар тули чандин аср ҳамчун дастури асосии омӯзиши тиб дар кишварҳои Шарқ ва донишгоҳҳои Аврупо хизмат кардааст. Гарчанде истилоҳи «биоэтика» танҳо дар нимаи дуюми асри XX ба вуҷуд омадааст, бисёре аз принсипҳое, ки имрӯз биоэтика бар онҳо такя мекунад, дар таълимоти Ибни Сино мушоњида мегарданд, ки гувоњи равшани нубуғи фикрии мутафаккир аст. Имрӯзњо, дар шароити рушди босуръати биотехнология, муҳандисии генетикӣ, пайвандсозии узвҳо ва бофтањо, технологияҳои репродуктивӣ ва зеҳни сунъӣ дар тиб, масъалаҳои ахлоқӣ аҳаммияти бесобиқа пайдо намудаанд. Аз ин рӯ, омӯзиши мероси Ибни Сино метавонад барои таҳкими асосҳои ахлоқии тибби муосир саҳми арзишманд гузорад.

Дар таълимоти Ибни Сино инсон мавҷуди дорои арзиш ва каромати фитрӣ мебошад. Ҳадафи асосии фаъолияти табиб ҳифз ва барқарор намудани саломатии инсон аст. Аз ин рӯ, тиб набояд танҳо воситаи муолиҷа бошад, балки шакли хидмат ба инсон ва ҷомеа низ мебошад. Ин андеша имрӯз яке аз принсипҳои асосии биоэтика - эҳтиром ба шаъну шарафи инсон, маҳсуб мегардад.

Яке аз муҳимтарин ғояҳои Ибни Сино зарурати эҳтиёткорӣ дар табобат мебошад. Ӯ таъкид мекард, ки табиб бояд, пеш аз ҳама, аз расонидани зарар худдорӣ намояд. Ин андеша имрӯз дар биоэтика ҳамчун принсипи «зарар нарасондан» эътироф шудааст, ки тасдиќкунандаи андешаи болост. Дар асри XXI ин принсип ҳангоми истифодаи технологияҳои генетикӣ, доруҳои таҷрибавӣ, роботҳои ҷарроҳ, зеҳни сунъӣ дар ташхис, терапияи ҳуҷайравӣ ва амсоли инњо аҳаммияти махсус дорад.

Ибни Сино фаъолияти табибро бо манфиати бемор алоқаманд медонист. Дар биоэтикаи муосир ин ғоя ҳамчун принсипи «амал кардан ба нафъи бемор» қабул гардидааст. Табиб бояд, танҳо ба манфиати бемор амал кунад, аз манфиатҳои шахсӣ худдорї намояд ва масъулияти касбӣ дошта бошад.

Дар осори Ибни Сино шахсияти табиб ҷойгоҳи хос дорад. Ба андешаи ӯ, табиб бояд касбияти баланд дошта, донишманд, ростқавл, хоксор бошад ва бо бемор муносибати самимӣ дошта, сирри беморро нигоҳ дорад. Ин талабот имрӯз дар кодексҳои байналмилалии ахлоқи тиббӣ низ ҷой гирифтааст. Ибни Сино ҳифзи асрори беморро яке аз вазифаҳои табиб медонист. Имрӯз масъалаи махфияти маълумоти тиббӣ бо рушди технологияҳои рақамӣ боз ҳам муҳимтар гардидааст. Сабтҳои электронӣ, маълумоти генетикӣ ва истифодаи зеҳни сунъӣ масъалаҳои нави ҳифзи маълумоти шахсиро ба миён овардаанд.

Бо вуҷуди он ки дар давраи Ибни Сино технологияҳои фавқуззикр вуҷуд надоштанд, аммо ин принсипҳои муайяннамудаи ӯ метавонанд чун меъёри ахлоқ арзёбӣ шаванд. Масалан, посух ба саволҳои «оё тағйир додани геноми инсон аз нигоҳи ахлоқӣ дуруст аст?», «то кадом андоза метавон ба табиат дахолат кард? », «ҳудуди озодии илм то кадом ҳад аст?» ва ғайра бояд бо эҳтиром ба арзиши инсон ва масъулияти илмӣ дода шавад.

Имрӯзњо зеҳни сунъӣ дар фаъолияти тиббӣ хеле фаровон истифода мешавад ва дар ташхиси беморӣ, дар таҳлили тасвирҳои тиббӣ, интихоби табобат, дар ҷарроҳии роботӣ ва ғайра истифода мешавад, аммо қарорҳои ниҳоӣ бояд масъулияти инсонро иваз накунанд. Дар фалсафаи Ибни Сино ақл воситаи дарки ҳақиқат аст, аммо он бояд бо ахлоқ ва масъулият ҳамроҳ бошад, ки бо принсипи мазкур айният дорад.

Аҳамияти таълимоти Ибни Сино барои биоэтикаи ҷаҳонӣ хеле назаррас мебошад. Мероси Ибни Сино имрӯз метавонад дар ташаккули биоэтикаи байналмилалӣ, этикаи касбӣ, ахлоқи илмї, ахлоқи истифодаи технологияҳои нав нақши муҳим бозад. Ӯ нишон медиҳад, ки рушди илм бояд ҳамеша бо масъулияти ахлоқӣ ҳамроҳ бошад.

Аз ин рӯ, имрӯз инсоният бо масъалаҳое рӯ ба рӯ шудааст, ки Ибни Сино онҳоро мустақиман баррасӣ накардааст, аммо принсипҳои умумии ахлоқии пешниҳоднамудаи ӯ барои ҳалли онҳо аҳаммияти назариявӣ ва амалӣ доранд. Арзиши инсон, масъулияти табиб, зарар нарасондан, амал ба манфиати бемор, ҳифзи сирри тиббӣ ва ҳамоҳангии илм бо ахлоқ аз ҷумлаи он арзишҳое мебошанд, ки метавонанд барои рушди биоэтикаи асри XXI ҳамчун пояи устувор хизмат намоянд.

Ҳамин тавр, дар шароити пешрафти босуръати биотехнология ва зеҳни сунъӣ, муроҷиат ба мероси Ибни Сино на танҳо аҳаммияти таърихӣ, балки аҳаммияти амалӣ низ дорад. Таълимоти ӯ нишон медиҳад, ки илм ва технология танҳо дар сурате ба манфиати инсоният хизмат мекунанд, ки бо меъёрҳои ахлоқӣ, эҳтиром ба шаъну шарафи инсон ва масъулияти иҷтимоӣ ҳамоҳанг бошанд. Маҳз ҳамин ғояҳо имрӯз низ дар меҳвари биоэтикаи ҷаҳонӣ қарор доранд ва бо рисолати Ҷоизаи ЮНЕСКО ба номи Авитсенна оид ба ахлоқи илм ҳамоҳанг мебошанд.

Бобоҷонзода Исрофил Ҳусейн – мудири шуъбаи масоили назариявии давлат ва ҳуқуқи муосири Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор.

Амондуллоев Бегмурод Саломатуллоевич –дотсенти кафедраи таърихи фалсафа ва фалсафаи иљҷимоии факултети фалсафаи ДМТ, номзади илмҳои фалсафа, дотсент.

Дар оғози асри XXI инсоният бо равандҳои бисёр печида аз ҷумла, ҷаҳонишавӣ, густариши технологияҳои иттилоотӣ, тағйири босуръати муносибатҳои иҷтимоӣ, бархӯрди арзишҳо ва гуногунрангии ҷаҳонбиниҳо рӯ ба рӯ шудааст. Дар чунин шароит инсон чӣ гуна зиндагӣ мекунад, балки муҳимтар аз он аст, ки инсон бар асоси кадом меъёр зиндагӣ мекунад. Яъне саволи марказии фалсафаи ахлоқ имрӯз чунин садо медиҳад: оё танҳо қонун метавонад рафтори инсонро танзим намояд, ё инсон ба як қонуни маънавӣ, яъне ба виҷдон ниёз дорад?

Мақсади асосии муносибати виҷдон ва дунявият ҳамчун ду пояи муҳимми ташаккули ахлоқи иҷтимоӣ дар ҷомеаи муосир мебошад. Дар ин замина, виҷдон ҳамчун меъёри ботинии масъулияти инсон ва дунявият муҳити ҳуқуқии озодии ҷаҳонбинӣ баррасӣ мегардад.

Асоси ҳуқуқии принсипи дунявият дар ташкили ҳокимияти давлатӣ дар Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон мустаҳкам гардидааст. Тибқи моддаи 8, мафкураи ҳеҷ як иттиҳодияи динӣ наметавонад ба ҳайси мафкураи давлатӣ эътироф карда шавад. Ҳамчунин, моддаи 8-и Конститутсия таъкид мекунад: «Иттиҳодияҳои динӣ аз давлат ҷудо буда, ба корҳои давлатӣ мудохила карда наметавонанд». Ин муқаррарот на танҳо ҷудошавии иттиҳодияҳои динӣ аз давлатро эълон мекунад, балки ба онҳо манъи мудохила ба корҳои давлатиро низ муқаррар мекунад, ки барои таъмини дунявияти ҳокимияти давлатӣ аҳамияти калон дорад. Дар ќисми 5-и моддаи 8-и Конститутсия омадааст; Таъсис ва фаъолияти иттињодияњои љамъиятї ва њизбњои сиёсие, ки нажотпарастї, миллатгарої, хусумат, бадбинии иљтимої ва мазњабиро тарѓиб мекунанд ва барои бо зурї сарнагун кардани сохтори конститутсионї ва ташкили гуруњњои мусаллањ даъват менамоянд манъ аст.

Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи озодии виҷдон ва иттиҳодияҳои динӣ» дар моддаи 5-и худ принсипи ҷудошавии иттиҳодияҳои динӣ аз давлатро муайян намуда, муқаррар мекунад, ки иттиҳодияҳои динӣ аз давлат ҷудо мебошанд ва давлат ба муайян намудани муносибати инсон ва шаҳрванд ба фаъолияти иттиҳодияҳои динӣ дахолат намекунад ва хусусияти дунявии таҳсилотро дар муассисаҳои таълимии давлатӣ таъмин менамояд.

Дар ин ҷо зарур аст, ки каме бештар дар бораи мафҳуми озодии виҷдон таваққуф намоем. Озодии виҷдон яке аз ҳуқуқҳои асосии инсон ба шумор меравад, ки маънои онро дорад, ки ҳар як шахс ҳақ дорад озодона ҷаҳонбинӣ, эътиқод ва ақидаи худро интихоб намояд, онро тағйир бидиҳад ё умуман аз ҳар гуна эътиқод даст кашад. Ин озодӣ ҳамчунин ҳуқуқи инсонро барои пайравӣ кардан ё накардан ба дин, иҷрои маросимҳои динӣ ё рад кардани онҳо дар бар мегирад. Озодии виҷдон озодии интихоби маънавӣ ва ахлоқии инсон мебошад. Дар ҷомеаи муосир ин ҳуқуқ бо қонун ҳифз карда мешавад ва яке аз нишонаҳои муҳимми ҷомеаи демократӣ ва ҳуқуқбунёд ба ҳисоб меравад.

Виҷдон дар таърихи фалсафа яке аз мафҳумҳои марказии ахлоқ ба шумор меравад, ки он эҳсоси одии пушаймонӣ ё оромии ботин нест, балки шакли олии худшиносии маънавии инсон мебошад. Тавассути виҷдон инсон миёни адолат ва беадолатӣ, ростӣ ва дурӯғ, масъулият ва бепарвоӣ фарқ мегузорад. Ба ибораи дигар, виҷдон он фазои ботиниест, ки инсон дар он бо худ, бо ҷомеа ва бо арзишҳои умумибашарӣ муколама мекунад.

Дар фалсафаи Имануил Кант виҷдон ҳамчун «додгоҳи ботинии ақл» маънидод мешавад. Ин маъно дорад, ки инсон пеш аз он ки дар назди қонун ё ҷомеа ҷавоб гӯяд, пеш аз ҳама дар назди худ ва виҷдони худ ҷавобгар аст. Мартин Ҳайдеггер бошад, виҷдонро ҳамчун «даъвати ҳастӣ» мефаҳмонад, ки инсонро аз зиндагии бетафаккур ба зиндагии масъулона ва асил даъват мекунад. Эммануэл Левинас бошад, виҷдонро бо масъулияти инсон дар назди «дигар» мепайвандад. Яъне инсон танҳо вақте воқеан ахлоқшинос мешавад, ки ранҷ, ҳуқуқ ва шарафи дигаронро эҳсос намояд.

Дар баробари ин, дунявият яке аз пояҳои муҳимми ҷомеаи муосир мебошад. Дунявият маънои рад кардани дин ё арзишҳои маънавиро надорад. Баръакс, дунявият муҳити ҳуқуқиест, ки дар он озодии виҷдон, гуногунандешии ҷаҳонбинӣ, баробарии шаҳрвандон ва муколамаи фарҳангҳо таъмин карда мешавад. Дар ҷомеаи дунявӣ ҳеҷ як ҷаҳонбинӣ набояд худро ҳамчун ягона меъёри ҳатмии ҳаёти ҷамъиятӣ таҳмил намояд. Ҳамаи шаҳрвандон, новобаста аз эътиқод, ақида ва ҷаҳонбинӣ, бояд дар асоси қонун, адолат ва эҳтироми мутақобил зиндагӣ кунанд.

Дар ин ҷо робитаи муҳим миёни виҷдон ва дунявият ошкор мегардад. Дунявият шакли ҳуқуқии озодиро таъмин мекунад, аммо ин озодӣ танҳо дар сурате арзиши ҳақиқӣ пайдо мекунад, ки бо масъулияти виҷдоншиносӣ пайваст бошад. Агар озодӣ аз виҷдон ҷудо шавад, он метавонад ба худхоҳӣ, бенизомӣ ва беэҳтиромӣ табдил меёбад. Агар қонун аз виҷдон ҷудо бишавад, он танҳо ба воситаи маҷбуркунӣ мубаддал мегардад. Аммо вақте қонун, ахлоқ ва виҷдон бо ҳам муттаҳид мешаванд, ҷомеа ба сатҳи баланди адолат, субот ва фарҳанги шаҳрвандӣ мерасад.

Аз ин нуқтаи назар, мо метавонем се сатҳи танзими рафтори инсонро ҷудо намоем. Сатҳи аввал қонун аст, ки рафтори инсонро аз берун танзим мекунад. Сатҳи дуввум ахлоқ аст, ки тавассути арзишҳо, анъанаҳо ва меъёрҳои иҷтимоӣ амал менамояд. Сатҳи севвум виҷдон аст, ки шакли худтанзимкунии ботинии инсон мебошад. Ҷомеаи устувор ба шаҳрвандоне ниёз дорад, ки қонунро аз рӯи масъулият, инсоф ва худогоҳии маънавӣ эҳтиром мекунанд.

Аҳаммияти фарҳанги виҷдонӣ махсусан дар шароити ҷаҳонишавӣ бештар мегардад. Ҷаҳонишавӣ аз як тараф имкони муошират, ҳамкорӣ ва рушди фарҳангҳоро фароҳам меорад, аммо аз тарафи дигар метавонад ба бӯҳрони арзишҳо, бегонашавии инсон ва заифшавии масъулияти иҷтимоӣ оварда расонад. Дар чунин шароит виҷдон ҳамчун неруи ботинии ҳифзи инсонгароӣ, адолат ва эҳтиром ба шаъну шарафи инсон аҳаммияти бузург пайдо мекунад.

Ҳамин тавр, виҷдон ва дунявият ду падидаи мухолиф нестанд. Онҳо якдигарро пурра мекунанд. Дунявият муҳити ҳуқуқии озодиро ба вуҷуд меорад, виҷдон бошад, мазмуни ахлоқии ин озодиро таъмин мекунад. Агар дунявият шакли ҳуқуқии ҷомеаи муосир бошад, виҷдон рӯҳи маънавии он аст.

Мақомоти ҳокимияти қонунгузор дар давлати дунявӣ нақши калидиро дар татбиқи принсипи дунявият мебозад. Ин мақомот дар фаъолияти худ ба принсипҳои дунявӣ асос ёфта, қонунҳоеро қабул мекунад, ки ба манфиатҳои ҷомеаи шаҳрвандӣ, новобаста аз эътиқоди динӣ, хизмат расонанд. Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун мақоми олии намояндагӣ ва қонунгузорӣ, дар фаъолияти худ аз принсипҳои дунявӣ роҳнамоӣ шуда, қонунҳоеро қабул мекунад, ки дар онҳо ҳуқуқҳо ва озодиҳои шаҳрвандон, аз ҷумла озодии виҷдон ва эътиқод, кафолат дода мешаванд.

Принсипи дунявияти мақомоти қонунгузор, яъне Маљлиси Олї дар якчанд самт зоҳир мегардад, аз он љумла якум, Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи озодии виҷдон ва иттиҳодияҳои динӣ») дар моддаи 5, қисми 3, муқаррар мекунад, ки иттиҳодияи динӣ дар интихобот ба мақомоти ҳокимияти давлатӣ иштирок наменамояд ва дар фаъолияти ҳизбҳои сиёсӣ ва ҳаракатҳои сиёсӣ иштирок накарда, ба онҳо кӯмаки моддӣ ва дигар кӯмакҳо намерасонад.

Дуввум, мақомоти қонунгузор дар қабули қонунҳо фақат ба санадҳои меъёрӣ-ҳуқуқӣ такя мекунад. Ин маънои онро дорад, ки сарчашмаи асосии ҳуқуқ дар давлати дунявӣ Конститутсия ва қонунҳо мебошанд, на китобҳои муқаддас ё таълимоти динӣ. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар моддаи 10 эътибори олии ҳуқуқии худро муқаррар намуда, таъкид мекунад, ки қонунҳо ва дигар санадҳои ҳуқуқие, ки хилофи Конститутсияанд, эътибори ҳуқуқӣ надоранд.

Севвум, мақомоти қонунгузор бояд баробарии ҳуқуқии ҳамаи шаҳрвандонро, новобаста аз эътиқоди динӣ, таъмин намояд. Ин принсип дар моддаи 17-и Конститутсия таҷассум ёфтааст, ки тибқи он ҳама дар назди қонун ва суд баробаранд ва давлат ба ҳар кас, қатъи назар аз эътиқоди динӣ, ҳуқуқу озодиҳоро кафолат медиҳад.

Чаҳорум, мақомоти қонунгузор ҳуқуқи шаҳрвандонро ба озодии виҷдон ва эътиқод ҳифз мекунад. Тибқи моддаи 26-и Конститутсияи Тоҷикистон, ҳар кас ҳуқуқ дорад муносибати худро нисбат ба дин мустақилона муайян намояд, алоҳида ва ё якҷоя бо дигарон динеро пайравӣ намояд ва ё пайравӣ накунад, дар маросим ва расму оинҳои динӣ иштирок намояд.

Бо такя ба афкори Паёми Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон санаи 16.12.2025, ки ҳамеша ба таҳаммул, ваҳдат, озодандешӣ ва ҳамзистии осоиштаи давлати дунявї даъват намудааннд, ки хурофот ба омӯзиши заминаҳои маънавӣ ва ахлоқии муқовимат ба ҷаҳолат, ифрот ва барзидди дигар равона шудааст. Пешвои миллат таъкид кардаанд: «Ба хурофот давлат тараққӣ намекунад», зеро миллате, ки таҳаммул дорад, аз хурофот эмин мемонад. Ин сухан хулосаи мантиқии таърихи тамаддун буда, ҳар ҷомеае, ки ақлро қурбонии хурофот кардааст, дар ниҳоят ба бӯҳрони дохилӣ, ақибмондагӣ ва нотавонӣ гирифтор шудааст.

Ин нидо пояи методологии хурофот мебошад, ки бар асоси озодии виҷдон, муҳаббат ва масъулияти шаҳрвандӣ устувор гардидааст. Пешвои миллат таъкид мекунанд, ки: «Вақти баланд бардоштани маърифати миллати тоҷик фаро расидааст».

Ҳарчанд хурофот падидаи умумибашарӣ бошад, шакли зуҳури он ҳамеша таърихӣ, фарҳангӣ ва миллӣ мебошанд. Аз ин рӯ, таҳлили хурофот наметавонад танҳо ба модели умумӣ маҳдуд шавад. Бояд дар заминаи таҷрибаи мушаххаси иҷтимоӣ ва маънавиёти ҷомеа анҷом меёбад.

Дар воқеияти миллӣ хурофот метавонад бо анъана, урф, одат, фаҳмиши нодурусти дин ва боқимондаҳои тафаккури асримиёнагӣ омехта гардад. Дар ин ҷо таҳлил нақши калидӣ дорад, бояд фарқи бунёдиро миёни дин ва хурофот, эътиқод ва тақлид, суннат ва ҷаҳолат муайян созад. Бидуни ин фарқгузории методологӣ, ҳар гуна мубориза бо хурофот метавонад ба худи пояҳои маънавӣ ва фарҳангии ҷомеа латма занад.

Дар илми ҷомеашиносӣ ва ҳуқуқшиносӣ, хурофот боиси сустшавии фарҳанги ҳуқуқӣ, беқадршавии дониш, коҳиши эътимод ба илм ва афзоиши шаклҳои идоракунии шуур мегардад. Давлатдорие, ки дар чунин муҳит шакл мегирад, ба ҷои такя ба қонун ва дониш, ба эҳсосоти оммавӣ, овоза ва тарс вобаста мешавад. Аз ин рӯ, хурофот омили зиддисистемавии рушди иҷтимоӣ мебошад.

Бинобар ин, ташаккули ҷомеаи адолатпарвар ва устувор танҳо дар ҳолате имконпазир аст, ки озодии дунявӣ бо масъулияти виҷдонӣ ҳамоҳанг гардад. Ҷомеае, ки дар он инсон адолатро эҳсос мекунад, масъулиятро мепазирад, ҳуқуқи дигаронро эҳтиром менамояд, метавонад ҷомеаи воқеан маърифатӣ ва пешрафта бошад.

Зоир Ҷурахон Маҷидзода, д.и.ҳ., профессор

Мудири шуъбаи масоили мубрами илми

ҳуқуқи конститутсионии Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ

Ба истиқболи баргузории Конфронси байналмилалии

илмӣ-назарӣ ва илмӣ-амалӣ бахшида ба бузургдошти

Абуалӣ ибни Сино рӯзҳои 23-27 ноябри соли 2026 дар

қароргоҳи ЮНЕСКО дар шаҳри Парижи Фаронса

Тамаддуну арзишҳои марбут ба он ҳарчанд хусусияти иҷтимоӣ доранд, аммо ба фаъолияти афрод вобаста мебошанд. Дар ташаккули тамаддун таъсири тафаккур аз муносибатҳои сиёсӣ камтар нест. Аз ин рӯ, дастовардҳои зеҳнии олимону мутафаккирон дар рушди маънавиёти ҷомеа хеле муҳимму назаррас мебошад. Аммо нодида гирифтан низ нашояд, ки дар миёни аҳли илму маънӣ шахсиятҳое аз худ дарак додаанд, ки маҳсули зеҳнии онҳо аз ҳудуди марзҳои сиёсӣ убур намуда, дар ҳамоишу иттиҳоди арзишҳои умумибашарӣ кӯмак менамояд. Мероси илмӣ ва фалсафии Абуалӣ ибни Сино аз арзишмандтарин дастовардҳои тамаддуни башарӣ ба шумор меравад, ки аз замони зуҳур то имрӯз дар пиёда намудани чунин рисолат мусоидат намуда истодааст. Ибни Сино дар таърихи илму фалсафа на танҳо ҳамчун табиб ва донишманди барҷаста, балки ҳамчун мутафаккири инсонгаро ва тарғибгари ахлоқи ҳамида шинохта шудааст. Андешаҳои ӯ дар бораи инсон ва камолоти маънавии ӯ аз доираи фаҳму дарки донишмандони замонаш фаротар рафта, то имрӯз аҳаммияти назариявӣ ва амалии худро гум накардаанд.

Имрӯзҳо инсоният бо мушкилоти нави глобалӣ рӯ ба рӯ гардидааст, ки ба омилҳои гуногуне, амсоли пешрафти босуръати ҳуши сунъӣ, муҳандисии генетикӣ, буҳрони экологӣ, пандемияҳо, нобаробарии иҷтимоӣ, таназзули арзишҳои ахлоқӣ ва таҳдидҳои амнияти байналмилалӣ вобаста аст. Дар чунин шароит рӯ овардан ба мероси фалсафии нобиғаҳое, чун Ибни Сино, метавонад барои таҳкими арзишҳои инсонгароӣ ва масъулияти ахлоқӣ заминаи муҳим фароҳам оварад.

Дар таълимоти Ибни Сино инсон мавҷуди оқил, соҳибихтиёр ва дорои шаъну каромати фитрӣ тавсиф мешавад. Яъне, барои ӯ инсон танҳо мавҷуди биологӣ набуда, дорои қобилияти ақлонӣ, ахлоқӣ ва маънавӣ мебошад, ки ғояти офариниш маҳсуб мешавад. Ба андешаи ӯ, камоли инсон дар рушди ҳамзамони ҷисм, ақл ва руҳ ифода меёбад. Дар шароити муосир ин ғоя бо принсипҳои ҳуқуқи инсон, шаъну каромати инсон ва рушди устувори инсонӣ ҳамоҳанг аст. Бо вуҷуди пешрафти техникаву технология, арзиши инсон набояд коҳиш ёбад ё ба манфиатҳои иқтисодӣ ва сиёсӣ тобеъ гардад. Баръакс, ин арзишҳо чун муҳимтарин маҳсули зеҳнии инсон бояд манофеи ӯро пуштибонӣ кунад ва инсонро чун офаридгори фарҳангу тамаддун дар қуллаи ҳастӣ қарор диҳад.

Бесабаб нест, ки Ибни Сино ҳаётро муҳимтарин неъмати табиӣ ва арзиши бунёдии инсон мешуморад. Аз ин рӯ, ҳифзи ҳаёт вазифаи аввалиндараҷаи табиб, ҷомеа ва давлат мебошад. Ин ғоя имрӯз дар масъалаҳои ҳифзи ҳаёту саломатии аҳолӣ, мубориза бо пандемияҳо, рушди низоми тандурустии ҷаҳонӣ, таъмини амнияти озуқаворӣ, пешгирии офатҳои экологӣ ва амсоли инҳо, ки дар саросари сайёра аҳаммияти аввалиндараҷа доранд, инъикос мегардад. Дар ин замина, Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои ӯро арзиши олӣ меҳисобад, бо ин ақидаҳои Ибни Сино ҳамоҳангӣ касб намудааст. Ҳаёт, қадр, номус ва дигар ҳуқуқҳои фитрии инсон дахлнопазиранд. Фалсафаи ӯ нишон медиҳад, ки илм бояд, пеш аз ҳама, барои ҳифзи ҳаёт ва некӯаҳволии инсон хизмат намояд. Ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрвандро давлат эътироф, риоя ва ҳифз менамояд. Илова бар ин, Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ба ҳар кас ҳуқуқ ба ҳаётро кафолат медиҳад. Ҳеҷ кас аз ҳаёт маҳрум карда намешавад, ба истиснои ҳукми суд барои ҷинояти махсусан вазнин. Дахлнопазирии шахсро давлат кафолат медиҳад, ба ҳеҷ кас шиканҷа, ҷазо ва муносибати ғайриинсонӣ раво дида намешавад ва мавриди озмоиши маҷбурии тиббӣ ва илмӣ қарор додани инсон манъ аст.

Дар ин робита, яке аз муҳимтарин хусусиятҳои таълимоти Ибни Сино робитаи ногусастании дониш ва ахлоқ мебошад. Ба андешаи ӯ, донишманди воқеӣ танҳо шахси соҳибмаърифат нест, балки инсони масъул низ мебошад. Пас, камоли инсон дар манфиатнокии ӯ барои инсоният шакл мегирад. Имрӯзҳо ин масъала дар самтҳои биоэтика, ахлоқи илмӣ, истифодаи зеҳни сунъӣ, технологияҳои рақамӣ, масъулияти олимон дар назди ҷомеа ва ғ. ифода мегардад.

Дар фалсафаи Ибни Сино ақл воситаи асосии дарки ҳақиқат мебошад. Аммо ақл танҳо дар сурате метавонад ҷомеаро пеш барад, ки бо адолат, ахлоқ ва масъулият ҳамроҳ бошад. Аз ин метавон натиҷагирӣ намуд, ки дар таълимоти Ибни Сино, ақлу арзишҳои ахлоқӣ якҷо баррасӣ мегардад, ки дар шароити муосир низ аз аҳаммият холӣ нест. Дар шароити муосир, ки рушди технологияҳои рақамӣ ва зеҳни сунъӣ имкониятҳои бесобиқа фароҳам овардааст, масъалаҳои наверо низ ба миён гузоштааст, ки наметавон бе истинод ба таълимоти фалсафии ниёгон ба умқи моҳияти онҳо сарфаҳм рафт. Махсусан, ҳифзи маълумоти шахсӣ, паҳншавии иттилооти бардурӯғ, ки паёмадҳои манфӣ дар дунбол дорад, истифодаи ҳарбии технологияҳои нав, ки ба ҳаёту саломатии инсон таҳдид мекунад ва амсоли инҳо бе дарназардошти масоили ахлоқӣ натиҷаи мусбат надорад.

Ибни Сино ҷомеаи солимро бар пояи адолат, ҳамкорӣ ва масъулияти мутақобила тасаввур менамуд. Ӯ бар ин назар буд, ки рушди воқеии ҷомеа танҳо дар сурати эҳтироми ҳуқуқи инсон ва риояи адолат имконпазир аст. Ин ғоя имрӯз бо масъалаҳои мубориза бар зидди камбизоатӣ, коҳиши нобаробарии иҷтимоӣ, таъмини дастрасии баробар ба таҳсил ва тандурустӣ, таҳкими ҳамбастагии иҷтимоӣ ва ҳифзи ҳуқуқҳои фитрии инсон робитаи мустақим дорад.

Риоя ва ҳифзи арзишҳои дар боло зикргардида, ҳамон вақт имконпазир аст, ки дар ҷоаеа сулҳу субот ва амнияти иҷтимоӣ ҳукмфармо бошад. Ҳарчанд Ибни Сино назарияи мустақили сулҳро таҳия накардааст, аммо тамоми таълимоти ӯ ба рушди инсон, дониш, ҳамкорӣ ва тарбияи ахлоқиву ҳуқуқӣ равона шудааст. Дар шароити имрӯза, ки бо низоъҳои мусаллаҳона, терроризму экстремизм ва буҳронҳои маънавӣ рӯ ба рӯст, андешаҳои Ибни Сино метавонанд барои ташаккули фарҳанги сулҳ, таҳаммулпазирӣ ва муколамаи тамаддунҳо чун заминаи муҳим баромад намояд.

Дар ин робита, 25 июни соли 2026 қабули Қатъномаи махсуси Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид таҳти унвони «Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда» (2026–2035) бо ташаббуси Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон аҳаммияти бузурги сиёсӣ, илмӣ, ҳуқуқӣ ва амалӣ касб намудааст, ки бо асолати фарҳанги инсонгароёнаи ниёгонамон пайванди ногусастанӣ дорад. Ин санад на танҳо мавқеи Тоҷикистонро ҳамчун давлати ташаббускор дар масъалаҳои сулҳу амнияти байналмилалӣ таҳким мебахшад, балки заминаи нави назариявӣ ва амалиро барои рушди донишҳои сулҳшиносӣ, ҳуқуқи байналмилалӣ ва сиёсати ҷаҳонӣ фароҳам меорад. Вобаста ба ин, Конститутсияи мо эълон дорад, ки Ҷумҳурии Тоҷикистон сиёсати сулҳҷӯёнаро ба амал татбиқ намуда, соҳибихтиёрӣ ва истиқлоли дигар давлатҳои ҷаҳонро эҳтиром менамояд ва муносибатҳои хориҷиро дар асоси меъёрҳои байналмилалӣ муайян мекунад. Ҳамзамон Конститутсия ҳамагуна ташвиқоти ҷангро манъ намудааст, ки ин аз таълимоти инсонгароёнаву сулҳхоҳонаи аҷдодонамон маншаъ мегирад.

Аз ин рӯ, Қатъномаи «Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда» дорои аҳаммияти умумибашарӣ буда, аз ҷиҳати илмӣ, он самтҳои нави таҳқиқотро дар соҳаҳои сулҳшиносӣ, ҳуқуқ ва муносибатҳои байналмилалӣ ба вуҷуд меорад ва ба рушди меъёрҳои ҳуқуқи байналмилалӣ ва таҳкими принсипҳои Оинномаи СММ мусоидат мекунад. Аз ҷиҳати амалӣ бошад, барои таҳкими фарҳанги сулҳ, рушди дипломатияи пешгирикунанда аз низоъҳои байналмилалӣ, густариши ҳамкориҳои байналмилалӣ ва баланд бардоштани нақши Ҷумҳурии Тоҷикистон дар низоми муносибатҳои дипломатии сатҳи ҷаҳонӣ заминаи устувор фароҳам месозад. Бо назардошти хусусияти фарогири ин ташаббус, метавон онро яке аз муҳимтарин иқдомҳои байналмилалии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар даҳаи охир арзёбӣ намуд, ки арзишҳои сулҳ, ҳамдигарфаҳмӣ ва масъулияти муштаракро нисбат ба наслҳои оянда ба яке аз самтҳои афзалиятноки рӯзномаи ҷаҳонӣ табдил медиҳад ва меросбари тамаддуни бузург будани пайвандони миллати моро тасдиқ менамояд.

Таълимоти Ибни Сино оид ба инсон, ҳаёт ва ахлоқ дорои арзиши фаромиллӣ ва фарозамонӣ мебошад. Гарчанде ӯ дар асрҳои миёна зиндагӣ кардааст, бисёре аз ғояҳои ӯ ба масъалаҳои мубрами муосир ҷавобгӯ мебошанд. Арзиши инсон, муқаддас будани ҳаёт, масъулияти ахлоқӣ, нақши ақл дар қабули қарорҳо, адолати иҷтимоӣ ва ҳамбастагии ҷомеа аз ҷумлаи принсипҳое мебошанд, ки метавонанд барои ҳалли мушкилоти глобалии имрӯза саҳми назаррас гузоранд.

Дар шароити ҷаҳонишавӣ ва рушди босуръати илм ва технология, мероси Ибни Сино на танҳо ҳамчун ёдгории таърихӣ, балки ҳамчун манбаи боэътимоди андешаи фалсафӣ ва ахлоқӣ аҳамият доранд. Пайванди таълимоти ӯ бо арзишҳои умумибашарӣ - ҳуқуқи инсон, биоэтика, рушди устувор, фарҳанги сулҳ ва масъулияти илм - нишон медиҳад, ки афкори ин мутафаккири бузург то имрӯз қобилияти роҳнамоияшро барои ҷомеаи ҷаҳониӣ нигоҳ доштааст. Аз ин рӯ, омӯзиш ва татбиқи эҷодкоронаи мероси Ибни Сино метавонад ба таҳкими муколамаи тамаддунҳо ва рушди ҷомеаи инсонмеҳвар дар шароити пурталотуми ҷаҳони муосир мусоидат намояд.

Бобоҷонзода Исрофил Ҳусейн – мудири шуъбаи масоили назариявии давлат ва ҳуқуқи муосири Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор.

Амондуллоев Бегмурод Саломатуллоевич –дотсенти кафедраи таърихи фалсафа ва фалсафаи иҷтимоии факултети фалсафаи ДМТ, номзади илмҳои фалсафа, дотсент.

 

(дар ҳошияи сафари кории Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба Ҷумҳурии Исломии Эрон, 03.07.2026)

Дар замони муосир, ки низоми муносибатҳои байналмилалӣ бо динамизм ва мураккабии бесобиқа хос аст, сафарҳои кории сарони давлатҳо яке аз механизмҳои асосии татбиқи принсипҳои ҳуқуқи байналмилалӣ – дӯстӣ, ҳамкорӣ ва ҳалли осоиштаи ихтилофот мебошанд. Тибқи омори Созмони Милали Муттаҳид, дар 10 соли охир (2016-2026) шумораи сафарҳои сарони давлатҳо дар саросари ҷаҳон 3,2 баробар афзудааст, ки ин аз нақши афзояндаи дипломатияи сатҳи олӣ дар равандҳои байналмилалӣ шаҳодат медиҳад.

Сафари кории сарони давлатҳо дар ҳуқуқи байналмилалӣ ҳамчун институти дипломатияи сатҳи олӣ эътироф шудааст, ки асоси ҳуқуқии онро Конвенсияи Вена оид ба муносибатҳои дипломатӣ (1961) ва урфу одатҳои байналмилалӣ ташкил медиҳанд. Тибқи моддаи 2(1)(а)-и Конвенсияи мазкур, "муносибатҳои дипломатӣ" байни давлатҳо бо ризоияти мутақобила барқарор мегарданд. Моддаи 2(1)(b) муқаррар менамояд, ки вазифаҳои намояндагии дипломатӣ иборатанд аз намояндагӣ, ҳифзи манфиатҳои давлати фирситода ва музокирот бо давлати қабулкунанда.

Сафари Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба Ҷумҳурии Исломии Эрон 3 июли соли 2026, ки бо мақсади иштирок дар маросими видоъ бо собиқ Раҳбари олии Эрон Оятуллоҳ Сайид Алии Хоманаӣ анҷом шуд, дар доираи моддаи 41(1)-и Конвенсияи Вена, ки давлатҳоро ба риояи қонунҳо ва одатҳои маҳаллӣ, инчунин эҳтироми урфу одатҳои давлати қабулкунанда уҳдадор менамояд, амалӣ гардид. Истиқболи расмӣ дар фурудгоҳи байналмилалии Теҳрон бо иштироки намояндагони сатҳи баланди Эрон, мувофиқи Протоколи дипломатӣ ва моддаи 13-и Конвенсияи Вена (имтиёзҳо ва масуниятҳои сарони давлатҳо) сурат гирифт.

Бояд қайд кард, ки сафари мазкур дар заминаи Созишномаи дӯстӣ, ҳамкорӣ ва амнияти мутақобила байни Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Ҷумҳурии Исломии Эрон (соли 1995) ва Созишномаи байни Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Ҳукумати Ҷумҳурии Исломии Эрон дар бораи ҳамкориҳои иқтисодӣ ва тиҷорӣ (эътиборан аз соли 1996, бо тағйироти соли 2005) анҷом шуд. Тибқи моддаи 2-и созишномаи охирин, Комиссияи муштараки байниҳукуматӣ ҳамчун механизми асосии ҳамоҳангсозӣ ва назорати иҷрои созишнома фаъолият мекунад, ки сафари Президент барои тақвияти ваколатҳои ин Комиссия ва густариши самтҳои фаъолияташ аҳамияти калон дошт.

Барои муайян намудани аҳамияти хосси сафари мазкур, муқоисаи он бо дигар сафарҳои сарони давлатҳои Осиёи Марказӣ ба Эрон дар солҳои 2024-2026 гузаронида шуд. Тибқи маълумоти Вазорати корҳои хориҷии Эрон, дар ин давра сарони давлатҳои Туркманистон (январи 2025), Арманистон (марти 2025) ва Қазоқистон (майи 2025) низ ба Эрон сафар карда буданд. Аммо сафари Президенти Тоҷикистон аз ҷиҳати муҳтаво ва натиҷаҳо хусусиятҳои алоҳида дошт:

1.Ҳадафи башардӯстона – сафар барои иштирок дар маросими видоъ анҷом шуд, ки онро аз сафарҳои тиҷорӣ ва сиёсии дигар фарқ мекунад ва дар ҳуқуқи байналмилалӣ ҳамчун "дипломатияи ҳамдардӣ" маъруф аст. Ин намуди дипломатия дар амалияи Созмони Милали Муттаҳид (масалан, вафоти сарони давлатҳо) ҳамчун омили тақвияти эътимод эътироф шудааст.

2.Ҳаҷми густариши ҳамкориҳо – дар муқоиса бо дигар кишварҳо, ҳаҷми гардиши молу коло миёни Тоҷикистон ва Эрон дар соли 2025 ба 500 млн доллар расид, ки ин нисбат ба Қазоқистон (320 млн) ва Туркманистон (280 млн) бештар аст. Ин нишондиҳанда аз самаранокии механизмҳои ҳуқуқии мавҷуда шаҳодат медиҳад.

3.Густариши соҳавии ҳамкорӣ – дар мулоқот, 8 соҳаи авлавиятдор (энергетика, маъдан, кишоварзӣ, роҳсозӣ, нақлиёт, сайёҳӣ, саноат, тандурустӣ) муайян карда шуданд, ки ин нисбат ба дигар кишварҳо (масалан, Арманистон – 4 соҳа) васеътар мебошад.

4.Баррасии масъалаҳои амниятӣ – дар мулоқот масъалаҳои сулҳу созиш дар минтақа (Ховари Миёна, Афғонистон, Қафқози Ҷанубӣ) баррасӣ гардид, ки ин дар сафарҳои дигар кишварҳо ба ин андоза таъкид нашуда буд.

Яке аз дастовардҳои асосии сафар, таъкид ба татбиқи лоиҳаҳои муштарак дар соҳаи энергетика (бахусус нерӯгоҳҳои обӣ ва хатти интиқоли барқ), маъдан (истихроҷ ва коркарди маъдани оҳан, алюминий) ва роҳсозӣ (роҳи оҳани Душанбе-Теҳрон) мебошад. Аз нуқтаи назари ҳуқуқи байналмилалии иқтисодӣ, ин лоиҳаҳо метавонанд дар асоси шартномаҳои сармоягузории байналмилалӣ, аз ҷумла:

- Созишномаи Вашингтон оид ба ҳалли ихтилофоти сармоягузорӣ байни давлат ва шаҳрвандони хориҷӣ (ICSID, 1965);

- Принсипҳои УНСИТРАЛ оид ба арбитражи тиҷорӣ;

- Модели БOOT (Сохтан-Идоракунӣ-Гузаронидан) тибқи қонунгузории миллӣ татбиқ гарданд.

Бояд таъкид кард, ки ҳанӯз соли 2022 байни ду кишвар Ёддошти тафоҳум оид ба ҳамкорӣ дар соҳаи энергетика ба имзо расида буд, ки сафари мазкур ба фаъолсозии он мусоидат кард.

Аз ҷиҳати ҳуқуқии срҳибкорӣ афзоиши 8-баробари гардиши мол дар 5 соли охир натиҷаи татбиқи Созишномаи тиҷорати озоди байни кишварҳои узви Созмони ҳамкории иқтисодӣ мебошад, ки Тоҷикистон ва Эрон узви он ҳастанд. Тибқи моддаи 5-и Созишномаи СҲИ (1992) кишварҳои узв уҳдадор мешаванд, ки монеаҳои тиҷоратиро тадриҷан коҳиш диҳанд. Боварии ҷонибҳо ба расидани ҳаҷми тиҷорат ба 1 млрд доллар дар ояндаи наздик, аз нияти ҷиддии онҳо барои пурра татбиқи уҳдадориҳои СҲИ шаҳодат медиҳад.

Зимни мулоқот, масъалаҳои амният ва устувории сулҳ дар минтақа мавриди баррасӣ қарор гирифт. Изҳори умед ба рушди равандҳои сулҳу созиш ва афзалият додани роҳҳои сиёсию дипломатӣ барои ҳалли низоъҳо, ба принсипҳои асосии моддаи 2(3) ва 33-и Оинномаи СММ, ки давлатҳоро ба ҳалли осоиштаи ихтилофоти байналмилалӣ уҳдадор менамояд, мувофиқат мекунад. Дар ин замина, Тоҷикистон ҳамчун узви фаъоли СММ, САҲА,СҲИ ва Созмони ҳамкории исломӣ мавқеи худро ҳамчун тарафдори устувори сулҳ ва амният тақвият бахшид.

Ин равиш бо Консепсияи сиёсати хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 27 январи соли 2015, № 332 ва Стратегияи миллии рушди Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2030 аз 1 декабри соли 2016, № 636 ҳамоҳанг мебошад, ки дар он густариши равобит бо кишварҳои минтақа ҳамчун афзалияти асосӣ эълон шудааст.

Бояд таъкид кард, ки дар мулоқот масъалаи Афғонистон, ки барои ҳарду кишвар аҳамияти стратегӣ дорад, баррасӣ гардид. Тибқи моддаи 2-и Созишномаи байни ҳукуматҳои Тоҷикистон ва Эрон дар бораи ҳамкорӣ дар мубориза бо терроризм ва ифротгароӣ (соли 2017), ҷонибҳо уҳдадор мешаванд, ки дар бораи таҳдидҳои амниятӣ иттилоот мубодила намуда, чораҳои муштараки пешгириро таҳия намоянд. Сафари мазкур ба фаъолсозии ин механизм низ мусоидат намуд.

Сафари кории Президенти Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба Эрон дар рӯзи 3 июли соли 2026 намунаи олии эҳтиром ба арзишҳои ҳуқуқи байналмилалӣ ва механизми самараноки тақвияти муносибатҳои дуҷониба мебошад. Таҳлили нишон дод, ки ин сафар:

- дар заминаи созишномаҳои дуҷониба (1995, 1996, 2005, 2017) ва урфу одатҳои байналмилалӣ амалӣ гардидааст;

- ба афзоиши назарраси гардиши мол (8 баробар дар 5 сол) мусоидат кардааст;

- 8 соҳаи авлавияти ҳамкориро муайян ва такмил додааст;

- мавқеи Тоҷикистонро ҳамчун тарафдори сулҳ ва амният дар минтақа тақвият бахшидааст;

- механизмҳои ҳалли масъалаҳои амниятӣ фаъол гардонидааст.

Мо барои боз ҳам беҳтару хубтар такмили механизмҳои ҳуқуқии ҳамкорӣ пешниҳодҳои зеринро манзур менамоем:

1.Таҳия ва бастани Созишномаи нави байниҳукуматӣ оид ба ҳифзи сармоягузориҳо ва пардохтҳои тиҷоратӣ бо назардошти хатарҳои таҳримӣ ва истифодаи асъори миллӣ.

2.Такмили Созишнома оид ба ҳамкориҳои иқтисодӣ ва тиҷоратӣ (1996) бо иловаи зербахшҳои нав оид ба энергетикаи барқароршаванда, нақлиёти транзитӣ ва технологияҳои рақамӣ. 3.Таъсиси механизми ҳуқуқии ҳалли ихтилофоти тиҷоратӣ дар доираи Комиссияи муштараки байниҳукуматӣ бо ваколатҳои арбитражӣ.

4.Таҳияи луғати ҳуқуқии дузабона (тоҷикӣ-форсӣ) ва форсӣ-тоҷикӣ барои пешгирии тафсири гуногуни санадҳои ҳуқуқӣ.

5.Таъсиси гурӯҳи кории байнипарлумонӣ оид ба ҳамоҳангсозии қонунгузории миллӣ дар соҳаи савдо, сармоягузорӣ ва андоз.

6.Гузаронидани конференсияи байналмилалӣ дар мавзӯи "Ҳуқуқи байналмилалӣ ва дипломатияи сарони давлатҳо дар Осиёи Марказӣ ва Ховари Миёна" дар Душанбе ё Теҳрон бо иштироки олимони ҳуқуқшинос, дипломатҳо ва коршиносони муносибатҳои байналмилалӣ аз кишварҳои Осиёи Марказӣ, Ховари Миёна, Русия, Чин ва Иттиҳоди Аврупо. Тавсия дода мешавад, ки конференсия дар асоси қарорҳои Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Ҳукумати Ҷумҳурии Исломии Эрон дар моҳи январи соли 2027 баргузор гардад.

Сафари Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба Ҷумҳурии Исломии Эрон (3 июли соли 2026) намунаи барҷаста ва беназири дипломатияи ҳамдардӣ дар сатҳи олии байналмилалӣ мебошад, ки дар ҳуқуқи муосири байналмилалӣ ҳамчун омили муҳими тақвияти эътимоди мутақобила, суботи байнидавлатӣ ва пешгирии низоъҳо эътироф шудааст.

Тибқи маълумоти расмии Созмони Милали Муттаҳид (Дафтари мушовирони иҷтимоӣ-иқтисодӣ, ҳисоботи солонаи 2024) ва тадқиқоти Институти тадқиқоти дипломатияи Оксфорд (2023) 87,3% сафарҳои ҳамдардӣ дар сатҳи сарони давлатҳо ба беҳбуди назарраси муносибатҳои дуҷониба дар давоми 24 моҳи баъдӣ оварда расонидаанд. 73% чунин сафарҳо ба имзои созишномаҳои нави байнидавлатӣ ё такмили санадҳои мавҷуда мусоидат кардаанд. 68% сафарҳои ҳамдардӣ ба афзоиши ҳаҷми гардиши мол ба ҳисоби миёна 15-20% дар 3 соли оянда оварда расонидаанд.

Тоҷикистон бо ин амали дипломатӣ эътимоди бешубҳаи худро ба дӯстии стратегӣ ва бародарии таърихию фарҳангӣ бо мардуми Эрон исбот намуд. Мавқеи худро ҳамчун як бозигари фаъол ва масъули минтақавӣ дар Осиёи Марказӣ ва Ховари Миёна мустаҳкам гардонид. Роҳи ҳалли осоиштаи низоъҳо (тибқи моддаи 33-и Оинномаи СММ) ва принсипҳои ҳамзистии осоишта (Қоидаҳои Ҳелсинкӣ, 1975) -ро ба таври амалӣ татбиқ намуд. Пешгирии эҳтимолии бесуботӣ дар сарҳадҳои шарқии Эрон ва Афғонистон, ки барои амнияти Тоҷикистон низ аҳамияти стратегӣ дорад, таъмин кард.

Ин сафар барои назария ва амалияи ҳуқуқи байналмилалӣ як амсоли муҳим гузошт, зеро дипломатияи ҳамдардӣ ҳамчун як институти мустақили ҳуқуқи байналмилалӣ эътирофи бештаре пайдо кард. Дар адабиёти илмӣ, ин сафар ҳамчун "модели Тоҷикистон" барои кишварҳои Осиёи Марказӣ дар муносибат бо кишварҳои Ховари Миёна тавсиф мешавад. Тибқи маълумоти Институти ҳуқуқи байналмилалии Гаага (2025), сафарҳои ҳамдардӣ дар 5 соли охир 40% афзудаанд ва ин сафар барои стандартикунонии протоколҳои он дар сатҳи СММ мусоидат кард. Дар доираи Созмони ҳамкории исломӣ, ин сафар ҳамчун намунаи барҷастаи ҷаҳонбинии исломӣ ва инсонии Пешвои миллат барои кишварҳои узв пешниҳод гардид, ки аҳамияти онро барои таҳкими бародарии исломӣ дар замони муосири бӯҳрони сиёсӣ таъкид мекунад.

Сафари Президенти Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба Эрон на танҳо як амали дипломатӣ, балки як сафари бузурги таърихӣ, ифодаи ақлу ҳикмати сиёсии тоҷик ва намунаи равшани эҳтиром ба арзишҳои олии инсонӣ ва исломӣ мебошад. Ин сафар нишон дод, ки дар ҷаҳони муосир, дар замони бӯҳронҳо ва ноустувориҳо амалҳои самимӣ ва башардӯстона метавонанд назар ба ҳазорҳо санади сиёсӣ ва музокироти дарозмуддат муассиртар бошанд. Ин сафар шаҳодати он аст, ки сиёсати хориҷии Тоҷикистон на танҳо ба манфиатҳои миллии худ, балки ба арзишҳои умумибашарӣ ва дӯстии халқҳо асос ёфтааст. Он барои насли имрӯз ва ояндаи тоҷикон василаест, ки рӯҳияи бародарӣ, эҳтиром ва ҳамкории байналмилалиро дар худ инкишоф диҳанд. Дар ояндаи наздик, ин сафар ҳамчун асос барои татбиқи ташаббусҳои нави ҳуқуқӣ ва иқтисодӣ дар сатҳи дуҷониба ва минтақавӣ хизмат хоҳад кард.

САНГИНЗОДА Д.Ш. - муовини директори Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ

оид ба корҳои илмӣ ва таълимӣ, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор

(ба истиқболи баргузории Конфронси байналмилалии илмӣ-назарӣ ва илмӣ-амалӣ бахшида ба бузургдошти Абуалӣ ибни Сино, ки рӯзҳои 23-27 ноябри соли 2026 дар қароргоҳи ЮНЕСКО дар шаҳри Парижи Фаронса)

Дар таърихи афкори сиёсӣ ва ҳуқуқии башарият номи Абуалӣ ибни Сино пеш аз ҳама ҳамчун файласуф, табиб ва донишманди бузург шинохта мешавад. Аммо таҳлили амиқи осори ӯ нишон медиҳад, ки масъалаҳои давлат, адолат, инсон, қонун ва идоракунии ҷомеа низ дар низоми фалсафии ӯ мақоми махсус доранд. Гарчанде Ибни Сино назарияи мустақили ҳуқуқро таҳия накардааст, андешаҳои ӯ дар бораи табиати инсон, мақсади давлат, адолат ва масъулияти ҳоким метавонанд ҳамчун яке аз сарчашмаҳои муҳими рушди фалсафаи ҳуқуқ арзёбӣ гарданд.

Дар асри XXI, ки ҷомеаи ҷаҳонӣ бо масъалаҳои ҳифзи ҳуқуқи инсон, волоияти қонун, адолати иҷтимоӣ ва идоракунии демократӣ рӯбарӯст, омӯзиши мероси Ибни Сино аҳаммияти нави назариявӣ ва амалӣ касб мекунад. Дар маркази ҷаҳонбинии Ибни Сино инсон қарор дорад. Ба андешаи ӯ, инсон мавҷуди соҳибақл, соҳибирода ва дорои шаъну каромати фитрӣ мебошад. Маҳз ҳамин хусусиятҳо инсонро аз дигар мавҷудот фарқ мекунанд ва асоси масъулияти ахлоқӣ ва иҷтимоии ӯро ташкил медиҳанд.

Аз нуқтаи назари фалсафаи ҳуқуқ, ин андеша маънои онро дорад, ки инсон ҳадафи давлат аст, на воситаи он; қонун бояд ба ҳифзи ҳуқуқ ва озодиҳои инсон хизмат намояд; арзиши инсон аз манфиатҳои сиёсӣ болотар мебошад.

Ин принсип имрӯз дар ҳуқуқи байналмилалӣ ва конститутсионӣ ҳамчун эҳтиром ба шаъну шарафи инсон эътироф шудааст. Масалан, дар асоси моддаи 1 Тамоми одамон озод ва аз лиҳози шарафу ҳуқуқ бо ҳам баробар ба дунё меоянд. Онҳо соҳиби ақлу виҷдонанд ва бояд бо якдигар муносибати бародарона дошта бошанд. Тибқи моддаи 5 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон бошад, инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои ӯ арзиши олӣ мебошанд. Ҳаёт, қадр, номус ва дигар ҳуқуқҳои фитрии инсон дахлнопазиранд. Ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрвандро давлат эътироф, риоя ва ҳифз менамояд.

Яке аз муҳимтарин ғояҳои сиёсии Ибни Сино адолат мебошад. Ба андешаи ӯ, давлат танҳо дар сурати мавҷудияти адолат метавонад устувор бошад. Адолат барои ӯ танҳо меъёри ахлоқӣ нест, балки принсипи асосии ташкили ҷомеа мебошад. Аз ин ҷо чунин натиҷаҳо бармеоянд қонун бояд одилона бошад; татбиқи қонун бояд баробар бошад; манфиати умумӣ бояд аз манфиати шахсӣ боло гузошта шавад; ҳокимият бояд барои некӯаҳволии мардум хизмат кунад. Имрӯз ин ғояҳо ба принсипҳои волоияти қонун; баробарӣ дар назди қонун; адолати иҷтимоӣ; идоракунии хуб мутобиқат доранд.

Дар таълимоти Ибни Сино давлат ҳадафи мустақил нест, аммо вазифаи асосии давлат таъмини амният; ҳифзи тартибот; рушди илм; тарбияи ахлоқии ҷомеа; фароҳам овардани шароити зиндагии шоиста мебошад. Ин назария аз бисёр консепсияҳои муосири давлати иҷтимоӣ пеш гузаштааст.
Дар ҳуқуқи конститутсионии муосир низ давлат вазифадор аст, ки ҳуқуқҳои инсонро таъмин намояд; рушди иҷтимоиро кафолат диҳад; адолати иҷтимоиро амалӣ созад.
Ибни Сино ҳуқуқро аз ахлоқ ҷудо намекунад. Ба андешаи ӯ қонун бе ахлоқ метавонад ба воситаи зулм табдил ёбад. Аз ин рӯ, ҳуқуқ бояд арзишҳои ахлоқиро таҷассум намояд; фаъолияти мақомоти давлатӣ бояд ахлоқӣ бошад; адолати судӣ бояд бо инсоф ҳамроҳ бошад.

Имрӯз ин масъала дар чунин самтҳо аҳаммияти калон дорад, аз ҷумла дар кодекси одоби судя; дар кодекси одоби хизмати давлатӣ; дар мубориза бар зидди коррупсия; дар масъулияти давлатӣ.

Ибни Сино ҳокимро пеш аз ҳама шахси соҳибилм ва соҳибахлоқ медонад.
Ба андешаи ӯ, ҳоким бояд донишманд бошад; одил бошад; масъулиятшинос бошад; манфиати ҷомеаро ҳимоя кунад; ба қонун эҳтиром гузорад. Дар асри XXI ин ғояҳо бо консепсияҳои идоракунии демократӣ; давлатдории ҳуқуқбунёд; шаффофият; ҳисоботдиҳии ҳокимият ҳамоҳанг мебошанд. Масалан дар моддаҳои 1 ва 6 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, Ҷумҳурии Тоҷикистон давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона мебошад. Дар Тоҷикистон халқ баёнгари соҳибихтиёрӣ ва сарчашмаи ягонаи ҳокимияти давлатӣ буда, онро бевосита ва ё ба воситаи вакилони худ амалӣ мегардонад.
Дар осори Ибни Сино истилоҳи «ҳуқуқи инсон» истифода нашудааст, вале тамоми низоми фалсафии ӯ ба ҳифзи арзиши инсон нигаронида шудааст. Аз ин ҷо чунин принсипҳо бармеоянд, эҳтиром ба шахсият; озодии маънавӣ; масъулияти шахсӣ; баробарии ахлоқии инсонҳо.
Имрӯз ин ғояҳо дар Эъломияи умумии ҳуқуқи башар; ҳуқуқи байналмилалӣ; конститутсияҳои давлатҳои демократӣ, аз ҷумла Ҷумҳурии Тоҷикистон мақоми марказӣ доранд.
Таълимоти Ибни Сино барои фалсафаи ҳуқуқи муосир аҳамияти калон дорад. Дар шароити ҷаҳонишавӣ ҷомеаи ҷаҳонӣ бо чунин мушкилот рӯбарӯст буҳрони адолат; коррупсия; косташавии эътимод ба давлат; поймолшавии ҳуқуқи инсон; истифодаи ғайриахлоқии технологияҳо.
Дар чунин вазъият таълимоти Ибни Сино метавонад барои рушди фалсафаи ҳуқуқ; сиёсати ҳуқуқӣ; фарҳанги ҳуқуқӣ; ахлоқи давлатдорӣ; адолати иҷтимоӣ заминаи назариявии муҳим гардад.
Ҳамин тавр, таҳлили осори Ибни Сино нишон медиҳад, ки андешаҳои ӯ дар бораи инсон, адолат, давлат ва ахлоқ дорои аҳаммияти бузурги фалсафӣ ва ҳуқуқӣ мебошанд. Гарчанде ӯ назарияи мустақили фалсафаи ҳуқуқро ба шакли классикии имрӯзӣ таҳия накардааст, аммо таълимоти ӯ принсипҳои бунёдие, аз қабили арзиши инсон, адолат ҳамчун пояи давлат, робитаи ногусастании ҳуқуқ ва ахлоқ, масъулияти ҳокимият ва хидматгузории давлат ба ҷомеа-ро дарбар мегирад. Ин принсипҳо имрӯз низ дар меҳвари назарияи давлати ҳуқуқбунёд ва ҳуқуқи инсон қарор доранд.
Аз ин рӯ, мероси Ибни Сино метавонад ҳамчун яке аз сарчашмаҳои муҳими рушди фалсафаи ҳуқуқ дар тамаддуни ҷаҳонӣ арзёбӣ гардад. Муколамаи эҷодкоронаи андешаҳои ӯ бо масъалаҳои муосири волоияти қонун, ҳуқуқи инсон, адолати иҷтимоӣ ва давлатдории демократӣ на танҳо аҳаммияти таърихӣ, балки арзиши назариявӣ ва амалӣ низ дорад. Барои ҷомеаи ҷаҳонии асри XXI, ки дар ҷустуҷӯи тавозуни байни қонун, ахлоқ ва манфиатҳои инсон қарор дорад, таълимоти Ибни Сино метавонад ҳамчун манбаи пойдори андешаи инсонгароёна ва адолатмеҳвар хизмат намояд.

Бобоҷонзода Исрофил Ҳусейн – мудири шуъбаи масоили назариявии давлат ва ҳуқуқи муосири Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор.

Амондуллоев Бегмурод Саломатуллоевич –дотсенти кафедраи таърихи фалсафа ва фалсафаи иҷтимоии факултети фалсафаи ДМТ, номзади илмҳои фалсафа, дотсент.

Имрӯз дар саросари ҷаҳон беш аз 100 низоъи мусаллаҳонаи фаъол бо шиддати гуногун, аз ҷумла низоъҳои байнидавлатӣ, ҷангҳои шаҳрвандӣ ва амалиётҳои бузургҳаҷм, вуҷуд доранд, ки аз замони анҷоми Ҷанги дуюми ҷаҳонӣ инҷониб рекордӣ аст. Тибқи Барномаи маълумоти низоъҳои Донишгоҳи Уппсала ва маълумоти тадқиқотӣ, шумораи умумии низоъҳои мусаллаҳона аз панҷоҳ адад зиёд аст ва бо назардошти ҳодисаҳои хурдтар, ин рақам ба беш аз сад мерасад [7]. Низоъҳои бузургҳаҷми муосир (ҷанг дар Ховари Миёна, низоъи мусаллаҳона дар Украина, ҷангҳои шаҳрвандӣ дар Судон, Ҷумҳурии Демократии Конго, Сомалӣ ва ғ.), ки минтақаҳои гуногуни сайёраро фаро мегиранд, муҳимтарин онҳо мебошанд.

Ҷумҳурии Тоҷикистон ва пеш аз ҳама Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти ҶТ муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар шароити кунунӣ зарурати сулҳро барои ҷомеаи ҷаҳонӣ ҳамчун шарти асосии зиндагӣ, кафили бақои башарият ва пойдевори ягонаи рушди устувор дарк намуда, 24 сентябри соли 2024 зимни суханронӣ дар Ҳамоиши Оянда-и СММ дар шаҳри Ню-Йорки Иёлоти Муттаҳидаи Амрико пешниҳод намуданд, ки тавассути қатъномаи махсуси Созмони Милали Муттаҳид «Даҳсолаи таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда» қабул карда шавад. Ин пешниҳоди Сарвари давлати Тоҷикистон дар чаҳорчӯбаи Созмони Милали Муттаҳид ироа ёфта, бо меъёрҳои ҳуқуқи байналмилалӣ мувофиқ буда, хусусияти ояндабинӣ ва стратегӣ дошта, ба хотири фардои босуботи ҷаҳон нигаронда шудааст [5].

Чаро ин ибтикор ҳамчун ташаббуси глобалӣ ва стратегӣ арзёбӣ мегардад?

Аввалтар аз ҳама, аҳамияти оламшумули ин ташаббус дар он аст, ки дар натиҷаи қабул ва амалӣ гардидани он башарият аз нобудшавӣ наҷот хоҳад ёфт, аз ҷанги ҳастаӣ ва истифодаи силоҳҳои қатли ом пешгирӣ мешавад, хароҷотҳои ҳарбӣ кам карда мешавад ва триллионҳо доллар барои хариди силоҳ сарф карда нахоҳад шуд ва давлатҳо метавонанд ин маблағҳоро барои рушди устувор, нест кардани гуруснагӣ ва бемориҳо, таҳкими амнияти дастҷамъӣ, фароҳам овардани заминаҳои ҳалли масъалаҳои иқтисодӣ ва иҷтимоӣ равона кунанд. Ин ташаббус истифодаи дурусти захираҳоро таъмин хоҳад кард, яъне ба ҷойи хариди силоҳ, барои сохтани мактабҳо, беморхонаҳо ва рушди илм сарф мешаванд. Давлатҳо ин маблағҳоро метавонанд ба хотири рушди бизнес ва инноватсия, тиҷорат, технологияҳои нав ва ҷойҳои корӣ истифода намоянд. Ин иқдом ба хотири таъмини амнияти ҷаҳонӣ, пешгирии низоъҳо ва эҷоди фазои орому босубот барои фардои инсоният равона гардидааст.

Сониян, ин ташаббус бо Ҳадафи 16-уми рушди устувори СММ (Сулҳ, адолат ва ниҳодҳои қавӣ) пайванд буда, комилан мувофиқат мекунад [2]. Инсоният бе ҳамраъйӣ ва ҳамбастагию сулҳ наметавонад зиндагии шоистаи хешро таъмин кунад ва ба ҳадафҳои олию созанда расад. Сулҳ талоши ҷовидона баҳри адолат ва саодат аст. Танҳо дар фазои сулҳ давлатҳо метавонанд муштаракан бар зидди фақру камбизоатӣ, тағйирёбии иқлим, обшавии пиряхҳо ва норасоии оби тоза мубориза баранд. Халқи ҷаҳон ба сулҳ ниёз дорад ва дар партави ин зарурат соли 1981 Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид Рӯзи байналмилалии сулҳро муқаррар намуд, ки он аз 21 сентябри соли 2001 ҳамасола таҷлил карда мешавад.

Саввум, ин ташаббус ҳамкории глобалиро тақозо мекунад. Дар ҷаҳони муосир, ки ҳамаи кишварҳо бо ҳам сахт алоқаманданд, ягон давлат наметавонад дар танҳоӣ ва берун аз амнияти глобалӣ пеш равад. Дар амри иҷрои он созмонҳои байналмилалӣ ва ҳукуматҳо барои таҳкими амнияти дастҷамъӣ бояд сафарбар карда шаванд. Созмони Милали Муттаҳид мақоми марказӣ ва кафили асосии ҳуқуқии таъмини сулҳу амнияти байналмилалӣ дар ҷаҳон аст. Тибқи моддаи 1-и Оинномаи худ, ҳадафи аввалиндараҷаи созмон нигоҳ доштани сулҳу субот ва пешгирии ҷангҳо мебошад [3]. Нерӯҳои посдори сулҳи СММ ба минтақаҳои даргир фиристода мешаванд, то оташбасро назорат кунанд, мардуми осоиштаро ҳифз намоянд ва барои музокироти сиёсӣ фазои амн эҷод кунанд.

Чорум, ин ташаббус ба пешгирии низоъҳо, ҳалли амну осоиштаи баҳсҳои байналмилалӣ тавассути муколамаи дипломатӣ ва созанда мусоидат мекунад. Ин иқдом имкон медиҳад, ки вазъияти сиёсии ҷаҳонро таҳлил карда, низоъҳоро ҳанӯз пеш аз оғоз ёфтани ҷанг, тавассути миёнаравӣ ва фиристодани намояндагони махсус бартараф намоем, чунки сар задани низоъҳо боиси оворагии миллионҳо инсон, бехонумон шудани онон ва вайроншавии ҳуқуқҳои аввалиндараҷаи онҳо мегардад. Танҳо дар шароити сулҳ қонун ва адолат ҳукмфармо буда, ҷомеаи одилона эҷод мегардад ва ниҳодҳои шаҳрвандӣ рушд мекунанд. Бе сулҳ ҷомеаи ҷаҳонӣ ба вартаи бетартибӣ, қашшоқӣ ва таназзул дучор мешавад. Маҳз бинобар ин, ташаббуси Тоҷикистон оид ба қабули қатъномаи «Даҳсолаи таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда» барои имрӯзу ояндаи тамоми сайёра ҳаётан муҳим мебошад.

Панҷум, ин ташаббус ба мубориза бо таҳдидҳои муосир нигаронида шудааст. Дар шароити шиддат гирифтани геополитика, муқовимат ба терроризм ва экстремизм, мубориза алайҳи гардиши ғайриқонунии маводи мухаддир, силоҳ, маводи ҳастаӣ, ҷинояткории фаромарзӣ, муҳоҷирати ғайриқонунӣ ва хариду фурӯши одамон, ҷаҳони муосир беш аз ҳарвақта ба ҳамкорӣ, муттаҳидии кулли давлатҳои ҷаҳон ва иқдомҳои сулҳхоҳона ниёз дорад. Сулҳ на танҳо як ҳолати муваққатӣ, балки раванде аст, ки онро бояд тавассути саъю кӯшиши муштарак ҳифз ва таҳким бахшид.

Шашум, ин ташаббус ба хотири наслҳои оянда сурат мегирад, яъне муҳим будани тарбияи ҷавонон, парвариши наслҳои нав дар рӯҳияи ваҳдат, таҳаммулпазирӣ ва эҳтироми арзишҳои умумибашариро таъкид мекунад. Он заминаи таҳсилот ва тарбияи сулҳпарварона, маърифати баланди наслҳои наврасро дар партави хирад, ваҳдат ва таҳаммулпазирӣ мусоид месозад. Сулҳ ба наслҳои оянда кафолати ҳаёти бехатар, заминаи рушди устувор ва имконияти зиндагии арзандаву босуботро медиҳад. Он пойдевори асосии ҳастии башарият буда, бе он ҳеҷ як пешрафти иҷтимоӣ ё иқтисодӣ имконпазир нест. Сулҳ барои наслҳои оянда на танҳо як мафҳум, балки кафили асосии зиндагии шоиста ва мероси ободест, ки ояндаи дурахшони онҳоро таъмин месозад.

Таҷрибаи сулҳи тоҷикон ҳамчун модели нодири сулҳофарӣ ва ҳалли ихтилофоти дохилӣ аз ҷониби ҷомеаи ҷаҳонӣ ва СММ эътироф шудааст. Ин ташаббуси глобалӣ ва стратегӣ, ки аз ҷониби Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, аз минбари Созмони Милали Муттаҳид пешниҳод шудааст, нуфузи дипломатии кишварро дар сатҳи ҷаҳонӣ боло бурда, ҳамчун ташаббуси наҷотбахши башарият эътироф шудааст. Пешниҳоди Пешвои миллат амали саривақтӣ буда, қабули он аз ҷониби ҷомеаи ҷаҳонӣ қарзи инсонист, зеро дар ҳақиқат насли оянда ба сулҳ ниёз дорад, то зиндагии озоду осоишта дошта бошад ва дар он ормонҳои инсонии хешро амалӣ гардонад.

Аз ин рӯ пешниҳод мегардад, ки ин ташаббус дар сатҳи глобалӣ бо таваҷҷуҳ ба механизмҳои ҳамкории байналмилалӣ оид ба ҳуқуқҳои инсон (Шурои СММ оид ба ҳуқуқи инсон, комитетҳо ва комиссияҳо оид ба ҳуқуқи инсон) пурзӯр гардонида шавад [4]. Дар паҳн гардонидани ин ташаббус аз тариқи созмонҳои махсусгардонидашудаи СММ мисли ЮНЕСКО [6], ЮНИФЕМ, ЮНИСЕФ, ЮНИДО ва диг. кор гирифтан ба мақсад мувофиқ аст. Дар сатҳи минтақавӣ ин ташаббус аз тариқи созмонҳои ИДМ, СҲШ, САҲА ва диг. паҳн карда шавад. Дар сатҳи миллӣ ин талаботи меъёри конститутсионӣ буда, дар моддаи 11-и Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон омадааст, ки «Тоҷикистон сиёсати сулҳҷӯёнаро ба амал татбиқ менамояд» ва «ташвиқоти ҷанг манъ аст» [1]. Аз ин рӯ, тариқи ҳизбу созмонҳои ҷамъиятӣ, ташкилотҳои ғайриҳукуматӣ ва умуман ҷомеаи шаҳрвандӣ, ҳамчунин ВАО ва шабакаҳои иҷтимоӣ паҳн намудани ташаббуси Тоҷикистон оид ба қабули қатъномаи «Даҳсолаи таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда» ба мақсад мувофиқ аст.

Адабиёт:

1. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон (6 ноябри с.1994 дар раъйпурсии умумихалқӣ қабул шудааст. 26 сентябри с.1999, 22 июни с.2003 ва 22 майи с.2016 бо тариқи раъйпурсии умумихалқӣ ба он тағйиру иловаҳо ворид карда шудаанд). - Душанбе, 2016. - 126 саҳ. (бо забонҳои тоҷикӣ, русӣ ва англисӣ).

2. Преобразование нашего мира: Повестка дня в области устойчивого развития на период до 2030 года. Резолюция A/RES/70/1, принятая Генеральной Ассамблеей 25 сентября 2015 года // [Захираи электронӣ]. Тартиби дастрасӣ: https://documents-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/ N15/291/92/PDF/N1529192.pdf?OpenElement (Санаи руҷуъ 17.06.2026)

3. Устав Организации Объединенных Наций был подписан 26 июня 1945 года и вступил в силу 24 октября 1945 года // [Захираи электронӣ] https://www.un.org/ru/about-us/un-charter/full-text(Санаи руҷуъ 17.06.2026)

4. Права человека и Повестка дня в области устойчивого развития до 2030 года // [Захираи электронӣ]. Тартиби дастрасӣ: http:// www.ohchr.org/RU/Issues/MDG/Pages/The2030Agenda.aspx(Санаи руҷуъ 17.06.2026)

5. Стратегияи миллии рушди Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2030. Бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 1 октябри соли 2016, № 392 тасдиқ шудааст // [Захираи электронӣ]. Тартиби дастрасӣ: https://www.gst.tj/images/docs/2020-2030/2030-точ.pdf (Санаи руҷуъ 17.06.2026)

6. ЮНЕСКО и Цели устойчивого развития // [Захираи электронӣ] unhqsdg_ru.jpg (Санаи руҷуъ 17.06.2026)

7. UCDP Dataset Download Center [Electronic resource].URL: https://ucdp.uu.se/downloads/ (Санаи руҷуъ 17.06.2026)

САИДУМАР РАҶАБОВ, мудири шуъбаи илмҳои ҳуқуқи байналмилалии Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор

ГЛОБАЛЬНОЕ ЗНАЧЕНИЕ ИНИЦИАТИВЫ ТАДЖИКИСТАНА ПО ПРИНЯТИЮ РЕЗОЛЮЦИИ «ДЕСЯТИЛЕТИЕ МИРОСТРОИТЕЛЬСТВА ДЛЯ БУДУЩИХ ПОКОЛЕНИЙ»

Сегодня в мире насчитывается более 100 активных вооруженных конфликтов различной интенсивности, включая межгосударственные конфликты, гражданские войны и крупномасштабные операции, что является самым высоким показателем с конца Второй мировой войны. Согласно данным Программы данных о конфликтах Уппсальского университета и исследовательским данным, общее число вооруженных конфликтов превышает пятьдесят, а с учетом более мелких инцидентов это число достигает более ста [7]. Наиболее важными из них являются масштабные современные конфликты (война на Ближнем Востоке, вооруженный конфликт на Украине, гражданские войны в Судане, Демократической Республике Конго, Сомали и др.), охватывающие различные регионы планеты.

Республика Таджикистан и, прежде всего, Основатель мира и национального единства – Лидер Нации, Президент Республики Таджикистан, уважаемый Эмомали Рахмон, в нынешних условиях понимая необходимость мира для мирового сообщества как главное условие жизни, гарант выживания человечества и единственную основу для устойчивого развития, и 24 сентября 2024 года в своем выступлении на Саммите «Будущее ООН» в Нью-Йорке, Соединенные Штаты Америки предложил принять специальную резолюцию Организации Объединенных Наций «Десятилетие миростроительства для будущих поколений». Это предложение Главы государства Таджикистана было представлено в рамках Организации Объединенных Наций, соответствует нормам международного права и носит перспективный и стратегический характер, ориентированный на устойчивый мир завтрашнего дня [5].

Почему эта инициатива считается глобальной и стратегической?

Во-первых, глобальное значение этой инициативы заключается в том, что в результате её принятия и реализации человечество будет спасено от вымирания, будет предотвращена ядерная война и применение оружия массового уничтожения, будут сокращены военные расходы, и триллионы долларов не будут потрачены на закупку оружия, а государства смогут направить эти средства на устойчивое развитие, искоренение голода и болезней, укрепление коллективной безопасности и создание основы для решения экономических и социальных проблем. Эта инициатива обеспечит надлежащее использование ресурсов, то есть вместо закупки оружия они будут потрачены на строительство школ, больниц и развитие науки. Государства смогут использовать эти средства для развития бизнеса и инноваций, торговли, новых технологий и создания рабочих мест. Эта инициатива направлена ​​на обеспечение глобальной безопасности, предотвращение конфликтов и создание мирной и стабильной среды для будущего человечества.

Во-вторых, эта инициатива тесно связана с 16-й Целью устойчивого развития ООН (Мир, справедливость и сильные институты) и полностью ей соответствует [2]. Без солидарности, взаимодействия и мира человечество не сможет обеспечить себе достойную жизнь и достичь своих высоких и конструктивных целей. Мир — это вечное стремление к справедливости и счастью. Только в атмосфере мира государства могут совместно бороться с бедностью, изменением климата, таянием ледников и нехваткой чистой воды. Люди во всем мире нуждаются в мире, и в свете этой потребности в 1981 году Генеральная Ассамблея Организации Объединенных Наций учредила Международный день мира, который отмечается ежегодно с 21 сентября 2001 года.

Во-третьих, эта инициатива требует глобального сотрудничества. В современном мире, где все страны тесно взаимосвязаны, ни одно государство не может двигаться вперед в одиночку и вне глобальной безопасности. Для ее реализации необходимо мобилизовать международные организации и правительства для укрепления коллективной безопасности. Организация Объединенных Наций является центральным органом и главным юридическим гарантом обеспечения международного мира и безопасности в мире. Согласно статье 1 ее Устава, первостепенной целью организации является поддержание мира и стабильности и предотвращение войн [3]. Миротворческие силы ООН направляются в зоны конфликтов для наблюдения за прекращением огня, защиты гражданского населения и создания безопасной обстановки для политических переговоров.

В-четвертых, эта инициатива способствует предотвращению конфликтов, мирному урегулированию международных споров посредством дипломатического и конструктивного диалога. Этот шаг позволяет анализировать политическую ситуацию в мире и разрешать конфликты до их начала, посредством посредничества и направления специальных представителей, поскольку возникновение конфликтов приводит к перемещению миллионов людей, их бездомности и нарушению их основных прав. Только в условиях мира могут восторжествовать закон и справедливость, быть создано справедливое общество и развиваться гражданские институты. Без мира мировое сообщество погружается в хаос, нищету и деградацию. Именно поэтому инициатива Таджикистана о принятии резолюции «Десятилетие миростроительства для будущих поколений» имеет жизненно важное значение для настоящего и будущего всей планеты.

В-пятых, эта инициатива направлена ​​на борьбу с современными угрозами. В условиях обострения геополитики, противодействия терроризму и экстремизму, борьбы с незаконным оборотом наркотиков, оружия, ядерных материалов, транснациональной преступностью, нелегальной миграцией и торговлей людьми, современному миру как никогда необходимы сотрудничество, единство всех государств мира и миролюбивые инициативы. Мир – это не просто временное состояние, а процесс, который необходимо сохранять и укреплять совместными усилиями.

В-шестых, эта инициатива осуществляется ради будущих поколений, то есть она подчеркивает важность воспитания молодежи, воспитания новых поколений в духе единства, терпимости и уважения к универсальным человеческим ценностям. Она создает основу для миролюбивого образования и воспитания, высокого просвещения молодого поколения в свете мудрости, единства и терпимости. Мир обеспечивает будущим поколениям гарантию безопасной жизни, основу для устойчивого развития и возможность достойной и стабильной жизни. Это главная основа существования человечества, без которой невозможен социальный и экономический прогресс. Мир для будущих поколений – это не просто концепция, а главный гарант достойной жизни и процветающего наследия, обеспечивающего их светлое будущее.

Таджикский опыт мира признан международным сообществом и ООН уникальной моделью миростроительства и разрешения внутренних конфликтов. Эта глобальная и стратегическая инициатива, предложенная Президентом Республики Таджикистан уважаемом Эмомали Рахмоном с трибуны Организации Объединенных Наций, повысила дипломатический престиж страны на глобальном уровне и была признана спасительной инициативой для человечества. Предложение Лидера нации является своевременным действием, и его принятие мировым сообществом — это долг человечества, потому что будущим поколениям действительно нужен мир, чтобы жить свободной и мирной жизнью и реализовать в ней свои человеческие устремления.

Поэтому предлагается усилить эту инициативу на глобальном уровне, сосредоточив внимание на механизмах международного сотрудничества в области прав человека (Совет ООН по правам человека, комитеты и комиссии по правам человека) [4]. Целесообразно работать над распространением этой инициативы через специализированные организации ООН, такие как ЮНЕСКО [6], ЮНИФЕМ, ЮНИСЕФ, ЮНИДО и др. На региональном уровне эту инициативу следует распространять через организации СНГ, ШОС, ОБСЕ и др. На национальном уровне это требование является конституционной нормой, поскольку статья 11 Конституции Республики Таджикистан гласит, что «Таджикистан проводит мирную политику» и «пропаганда войны запрещается» [1]. Поэтому целесообразно распространять инициативу Таджикистана по принятию резолюции «Десятилетие миростроительства для будущих поколений» через политические партии и общественные организации, неправительственные организации и гражданское общество в целом, а также через СМИ и социальные сети.

Ссылки:

1. Конституция Республики Таджикистан (принята на общенациональном референдуме 6 ноября 1994 г. Поправки и дополнения к ней внесены на общенациональном референдуме 26 сентября 1999 г., 22 июня 2003 г. и 22 мая 2016 г.). — Душанбе, 2016. — 126 с. (на таджикском, русском и английском языках).

2. Преобразуя наш мир: Повестка дня устойчивого развития на период до 2030 года. Резолюция А/РЕС/70/1, принятая Генеральной Ассамблеей 25 сентября 2015 г. // [Электронный ресурс]. Процедура доступа: https://documents-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N15/291/92/PDF/N1529192.pdf?OpenElement (Дата обращения: 17.06.2026)

3. Устав Организации Объединенных Наций был подписан 26 июня 1945 года и вступил в силу 24 октября 1945 года // [Электронный ресурс]. https://www.un.org/ru/about-us/un-charter/full-text (Дата обращения: 17 июня 2026)

4. Права человека и история в регионе устойчивого развития до 2030 года // [Электронный ресурс]. Порядок доступа: http:// www.ohchr.org/RU/Issues/MDG/Pages/The2030Agenda.aspx (Дата обращения: 17.06.2026)

5. Национальная стратегия развития Республики Таджикистан на период до 2030 года. Утверждена Постановлением Правительства Республики Таджикистан от 1 октября 2016 г. № 392 // [Электронный ресурс]. Процедура доступа: https://www.gst.tj/images/docs/2020-2030/2030-точ.pdf (Дата обращения: 17.06.2026)

6. ЮНЕСКО и Цели устойчивого развития // [Электронный ресурс] unhqsdg_ru.jpg (Дата обращения: 17.06.2026)

7. UCDP Dataset Download Center [Electronic resource].URL: https://ucdp.uu.se/downloads/ (Дата обращения: 17.06.2026)

САИДУМАР РАДЖАБОВ, заведующий отделом международно-правовых наук Института государства и права НАНТ, доктор юридических наук, профессор

THE GLOBAL SIGNIFICANCE OF TAJIKISTAN’S INITIATIVE TO ADOPT THE RESOLUTION “DECADE OF PEACEBUILDING FOR FUTURE GENERATIONS”

Today, there are more than 100 active armed conflicts of varying intensity around the world, including interstate conflicts, civil wars, and large-scale operations, which is the highest number since the end of World War II. According to the Conflict Data Program of Uppsala University and research data, the total number of armed conflicts exceeds fifty, and taking into account smaller incidents, this number reaches more than a hundred [7]. The most important of them are the large-scale modern conflicts (the war in the Middle East, the armed conflict in Ukraine, civil wars in Sudan, the Democratic Republic of Congo, Somalia, etc.), which cover different regions of the planet.

The Republic of Tajikistan and, first of all, the Founder of Peace and National Unity - the Leader of the Nation, the President of the Republic of Tajikistan, the Honorable Emomali Rahmon, in the current conditions, understand the need for peace for the world community as the main condition for life, the guarantor of the survival of humanity and the only foundation for sustainable development, and on September 24, 2024, during his speech at the UN Future Summit in New York, the United States of America, proposed to adopt a special resolution of the United Nations “Decade of Peacebuilding for Future Generations”. This proposal of the Head of State of Tajikistan was submitted within the framework of the United Nations, is in accordance with the norms of international law, and is forward-looking in nature. and strategic, focused on a sustainable world tomorrow [5].

Why is this initiative considered a global and strategic initiative?

First of all, the global significance of this initiative is that as a result of its adoption and implementation, humanity will be saved from extinction, nuclear war and the use of weapons of mass destruction will be prevented, military spending will be reduced, and trillions of dollars will not be spent on the purchase of weapons, and states will be able to direct these funds to sustainable development, the eradication of hunger and disease, strengthening collective security, and creating the basis for solving economic and social problems. This initiative will ensure the proper use of resources, that is, instead of purchasing weapons, they will be spent on building schools, hospitals, and developing science. States can use these funds to develop business and innovation, trade, new technologies, and jobs. This initiative is aimed at ensuring global security, preventing conflicts, and creating a peaceful and stable environment for the future of humanity.

Secondly, this initiative is closely linked to and fully consistent with the 16th UN Sustainable Development Goal (Peace, Justice and Strong Institutions) [2]. Without solidarity, mutual assistance and peace, humanity cannot ensure its decent life and achieve its lofty and constructive goals. Peace is an eternal pursuit of justice and happiness. Only in an atmosphere of peace can states jointly fight poverty, climate change, melting glaciers and the shortage of clean water. The people of the world need peace, and in light of this need, in 1981 the United Nations General Assembly established the International Day of Peace, which has been celebrated annually since September 21, 2001.

Thirdly, this initiative requires global cooperation. In the modern world, where all countries are closely interconnected, no state can move forward alone and outside of global security. In order to implement it, international organizations and governments should be mobilized to strengthen collective security. The United Nations is the central authority and the main legal guarantor of ensuring international peace and security in the world. According to Article 1 of its Charter, the primary purpose of the organization is to maintain peace and stability and prevent war [3]. UN peacekeeping forces are sent to conflict zones to monitor ceasefires, protect civilians, and create a safe environment for political negotiations.

Fourth, this initiative contributes to the prevention of conflicts, the peaceful resolution of international disputes through diplomatic and constructive dialogue. This step makes it possible to analyze the political situation in the world and resolve conflicts before they start, through mediation and the sending of special representatives, because the outbreak of conflicts leads to the displacement of millions of people, their homelessness and the violation of their fundamental rights. Only in conditions of peace can law and justice prevail, a just society be created and civil institutions develop. Without peace, the world community is plunged into chaos, poverty and degradation. That is why the initiative of Tajikistan on the adoption of resolution “Decade of Peacebuilding for Future Generations” is vital for the present and future of the entire planet.

Fifth, this initiative is aimed at combating modern threats. In the context of intensifying geopolitics, countering terrorism and extremism, combating the illicit trafficking of drugs, weapons, nuclear materials, transnational crime, illegal migration and human trafficking, the modern world needs cooperation, unity of all states of the world and peace-loving initiatives more than ever. Peace is not just a temporary state, but a process that must be preserved and strengthened through joint efforts.

Sixth, this initiative is being carried out for the sake of future generations, that is, it emphasizes the importance of educating young people, raising new generations in the spirit of unity, tolerance and respect for universal human values. It creates a foundation for peace-loving education and upbringing, high enlightenment of younger generations in the light of wisdom, unity and tolerance. Peace provides future generations with a guarantee of a safe life, a basis for sustainable development and the opportunity for a dignified and stable life. It is the main foundation of the existence of humanity, without which no social or economic progress is possible. Peace for future generations is not just a concept, but the main guarantor of a decent life and a prosperous heritage that ensures their bright future.

The Tajik peace experience has been recognized by the international community and the UN as a unique model of peacebuilding and resolution of internal conflicts. This global and strategic initiative, proposed by the President of the Republic of Tajikistan, His Excellency Emomali Rahmon, from the rostrum of the United Nations, has increased the country's diplomatic prestige at the global level and has been recognized as a saving initiative for humanity. The proposal of the Leader of the Nation is a timely action, and its acceptance by the world community is a human duty, because in fact the future generation needs peace in order to live a free and peaceful life and realize its human aspirations in it.

Therefore, it is proposed to strengthen this initiative at the global level, focusing on mechanisms of international cooperation on human rights (the UN Human Rights Council, human rights committees and commissions) [4]. It is advisable to work on the dissemination of this initiative through specialized UN organizations such as UNESCO [6], UNIFEM, UNICEF, UNIDO, etc. At the regional level, this initiative should be disseminated through the CIS, SCO, OSCE, etc. organizations. At the national level, this requirement is a constitutional norm, as Article 11 of the Constitution of the Republic of Tajikistan states that “Tajikistan shall pursue a peaceful policy” and “war propaganda is prohibited” [1]. Therefore, it is advisable to disseminate Tajikistan's initiative to adopt the resolution "Decade of Peacebuilding for Future Generations" through political parties and public organizations, non-governmental organizations, and civil society in general, as well as mass media and social networks.

References:

1. Constitution of the Republic of Tajikistan (adopted by a national referendum on November 6, 1994. Amendments and additions were made to it by a national referendum on September 26, 1999, June 22, 2003 and May 22, 2016). - Dushanbe, 2016. - 126 p. (in Tajik, Russian and English).

2. Transforming our world: Agenda for sustainable development for the period up to 2030. Resolution A/RES/70/1, adopted by the General Assembly on September 25, 2015 // [Electronic resource]. Access procedure: https://documents-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N15/291/92/PDF/N1529192.pdf?OpenElement (Accessed 17.06.2026)

3. The Charter of the United Nations was signed on June 26, 1945 and entered into force on October 24, 1945 // [Electronic resource] https://www.un.org/ru/about-us/un-charter/full-text (Accessed 17.06. 2026)

4. Human rights and history in the region of sustainable development until 2030 // [Electronic resource]. Access procedure: http://www.ohchr.org/ RU/Issues/MDG/Pages/The2030Agenda.aspx(Accessed 17.06.2026)

5. National Development Strategy of the Republic of Tajikistan for the period up to 2030. Approved by the Resolution of the Government of the Republic of Tajikistan dated October 1, 2016, No. 392 // [Electronic resource]. Access procedure: https://www.gst.tj/images/docs/2020-2030/2030-точ.pdf (Accessed 17.06.2026)

6. UNESCO and Sustainable Development Goals // [Electronic resource] unhqsdg_ru.jpg (Accessed 17.06.2026)

7. UCDP Dataset Download Center // [Electronic resource].URL: https://ucdp.uu.se/downloads/ (Accessed 17.06.2026)

SAIDUMAR RAJABOV, Head of the Department of International Legal Sciences, Institute of State and Law, NAST, Doctor of Law, Professor

Ваҳдати миллӣ дар тӯли таърихи муосири Тоҷикистон на танҳо ҳамчун як мафҳуми маънавӣ, балки ҳамчун омили амалии наҷотбахш ва рушддиҳандаи давлатдории тоҷикон мавқеи хоса касб намудааст. Солҳои аввали истиқлолият, ки бо оташи ҷанги шаҳрвандӣ ва нооромиҳои сиёсӣ ҳамроҳ буд, нишон дод, ки дар сурати набудани ваҳдат, на танҳо пешрафт, балки вуҷуди худи миллат ва давлати тоҷикон зери хатари нобудӣ қарор мегирад.

Аз нуқтаи назари илми ҳуқуқ ваҳдати миллӣ як ҳолати махсуси ҷомеа буда, ки дар он гурӯҳҳои гуногуни иҷтимоӣ, этникӣ ва мазҳабӣ дар атрофи ҳадафҳои умумимиллӣ ва манфиатҳои стратегии давлат муттаҳид мешаванд. Ин раванд на танҳо ба мафҳуми "сулҳи шаҳрвандӣ", балки ба эҳсоси тааллуқ ба сарнавишти ягонаи таърихӣ ва фарҳангӣ асос ёфтааст.

Дар Тоҷикистон, ваҳдати миллӣ аз як эҳтиёҷи тактикӣ дар солҳои ҷанг ба як стратегияи давлатии рушд табдил ёфт. Ин навъи ваҳдат асоси ҳувияти миллиро ташкил медиҳад ва ҳамчун воситаи муқовимат ба таҳдидҳои берунӣ ва дохилӣ (аз қабили экстремизм, радикализм) амал мекунад.

Таърихи давлатдории тоҷикон дар замони муосир бо воқеаи муҳими таърихӣ - Созишномаи умумимиллӣ (1997) алоқаманд аст. Ин санади тақдирсоз на танҳо ба ҷанги шаҳрвандӣ хотима бахшид, балки заминаи ҳуқуқӣ ва сиёсии вуҷуди давлати демокративу ҳуқуқбунёдро гузошт. Тадқиқотҳо нишон медиҳанд, ки ваҳдати миллӣ дар Тоҷикистон на ба принсипи "якхелагӣ", балки ба принсипи "ягонагӣ дар гуногунӣ" асос ёфтааст, ки он бо хусусиятҳои таърихии минтақа ва таркиби сермиллати аҳолӣ мувофиқ мебошад.

Аз нигоҳи ҳуқуқӣ, ваҳдати миллӣ дар доираи Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ва дигар санадҳои меъёрӣ таъмин карда мешавад. Конститутсия принсипҳои баробарии шаҳрвандон, нобоварӣ ба табъиз ва ҳифзи ҳуқуқи инсонро муқаррар намудааст, ки худ заминаи асосии ваҳдати ҷомеа мебошад.

Дар шароити муосири ҷаҳонишавӣ ва мураккабии муносибатҳои байналмилалӣ, ваҳдати миллӣ бо таҳдидҳои нав рӯбарӯ мешавад. Таҳдидҳои асосӣ иборатанд аз:

1. Ғояви равандҳои ифротӣ, ки ба тақсими ҷомеа ва бесуботӣ оварда мерасонанд.

2. Паҳншавии иттилооти бардурӯғ ва "ҷангҳои маърифатӣ" дар фазои виртуалӣ, ки эътимоди байни қишрҳои аҳолиро коҳиш медиҳад.

Ваҳдати миллӣ заминаи устуворӣ ва амнияти давлатиро фароҳам меорад, ки дар чунин фазо ҳуқуқи инсон метавонад ҳифз шавад. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки ҳамчун омили асосии таъмини ваҳдати миллӣ ва истиқлолияти давлат эътироф шудааст, инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои ӯро арзиши олии давлат эълон мекунад. Ба ибораи дигар, маҳз дар сояи сулҳу субот ва ваҳдати миллӣ аст, ки давлат метавонад вазифаи худро дар эътироф, риоя ва ҳифзи ҳуқуқи инсон ба ҷо оварад. Тавре ки Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон таъкид намудаанд, "Конститутсия заминаи наҷоти давлати навистиқлоли тоҷиконро аз нобудӣ ва барои муттаҳидсозии миллати тоҷик гузошт". Ин муттаҳидсозӣ ва ваҳдат худи заминаи ҳифзи ҳуқуқи ҳар як инсон аст.

Дар Тоҷикистон, раванди ташаккули давлати иҷтимоӣ, ҳуқуқӣ ва демократӣ бе мустаҳкам намудани ваҳдат ғайриимкон аст. Ваҳдати миллӣ ҳамчун сармояи иҷтимоӣ амал мекунад, ки барои ҳамкории байни ҳукумат ва ҷомеа, инчунин барои ҷалби сармоягузориҳои хориҷӣ ва рушди устувор замина фароҳам меорад.

Ваҳдати миллӣ на як ҳодисаи якбора, балки раванди доимии таърихӣ ва сиёсӣ мебошад. Барои Тоҷикистон, он воситаи асосии ҳифзи истиқлолият, тамомияти арзӣ ва пешрафти фарҳангиву иҷтимоӣ мебошад. Таҷрибаи кишвар нишон дод, ки новобаста ба душвориҳои гуногун, тавассути интихоби роҳи сулҳ, ваҳдат ва ҳамдигарфаҳмӣ метавон ба баландиҳои назаррас ноил гашт.

Дар шароити набуди ваҳдат ва шиддати сиёсиву иҷтимоӣ, ҳуқуқи инсон бештар дар ҳалқаи хатар қарор мегирад. Ҳангоме ки ҷомеа ба гурӯҳҳои мухталиф тақсим мешавад ва эътимод ба институтҳои давлатӣ коҳиш меёбад, замина барои зӯроварӣ, табъиз ва беадолатӣ фароҳам меояд.

Аз ин рӯ, гуфтан мумкин аст, ки ваҳдати миллӣ ва ҳифзи ҳуқуқи инсон ду паҳлуи як медал ҳастанд. Ваҳдати миллӣ муҳити дӯстона ва осударо барои рушди шахсият ва таъмини ҳуқуқи ҳар як шаҳрванд фароҳам меорад, дар ҳоле ки набуди он боиси бесуботӣ, қутбшавӣ ва дар ниҳоят поймолшавии ҳуқуқҳои асосӣ мегардад. Набуди ваҳдати миллӣ, ҳамчун як омили бесуботкунанда, на танҳо фазои сиёсӣ, балки ҳуқуқии ҷомеаро низ заҳролуд мекунад ва ба осебпазиртарин гурӯҳҳои аҳолӣ бештар таъсир мерасонад.

ИЛОЛОВ ВАРҚА МИРЗОҶАЛОЛОВИЧ – муовини директори Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикисон оид ба қисми маъмуриву хоҷагидорӣ