Аҳли коллективи Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ Маҳмудзода Маҳкам Аъзам — академики АМИТ, сарходими илмии шуъбаи илмҳои ҳуқуқи хусусии Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессоро бо мукофоти олии давлатӣ — Медали ҷашнии «35-солагии Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон» самимона муборакбод мегӯянд!

Ба Шумо, устоди гиромӣ, тансиҳатии бардавом, умри дарози пурбаракат, рӯзгори ором ва дар ҷодаи рушди илми ҳуқуқшиносии кишвар муваффақиятҳои нав ба нав ва фатҳи қуллаҳои баландтарро таманно дорем!

Ҷоизаи давлатӣ муборак бошад!

Бо эҳтиром ва самимияти бепоён,

аҳли коллективи Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ

Рӯзи 7 сентябри соли 2026 дар майдони Истиқлоли пойтахти Ҷумҳурии Тоҷикистон – шаҳри Душанбе, бо иштироки беш аз 27 ҳазор нафар хизматчиёни ҳарбӣ, кормандони мақомоти ҳифзи ҳуқуқ, сохторҳои қудратӣ, занону бонувони низомӣ, собиқадорон ва ҷанговарони башардӯст, Паради ҳарбии боҳашамат ба муносибати 35-умин солгарди Истиқлоли давлатӣ доир гардид. Ин воқеа на танҳо як амали тантанавии низомӣ, балки падидаи мураккаби сиёсӣ, фарҳангӣ ва ҳуқуқӣ мебошад, ки дар он рукнҳои асосии арзишҳои миллӣ ва конститутсионӣ маҷмӯан инъикос меёбанд.

Паради ҳарбӣ, пеш аз ҳама, ифодагари савганди садоқати ҳарбӣ ба давлат, миллат ва Конститутсия мебошад. Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон, Конститутсия ҳамчун қонуни асосӣ на танҳо ҳуқуқҳо, балки вазифаҳои ҳар як шаҳрвандро, аз ҷумла вазифаи муқаддаси ҳифзи Ватанро муайян намудааст. Моддаи 43 Конститутсия ҳифзи Ватан, ҳимояи манфиатҳои он, таҳкими истиқлолият, амният ва иқтидори мудофиавиро ба уҳдаи ҳар шаҳрванди Тоҷикистон мегузорад.

Ин муқаррарот дар соҳаи низомӣ маънои амиқтар дорад: он ба савганде табдил меёбад, ки ҳар як афсар ва сарбоз пеш аз сафи Қувваҳои Мусаллаҳ адо менамояд. Амали ворид намудани Парчами давлатӣ ба майдони Паради ҳарбӣ ва гузашти низомӣ зери ин парчам, маросими ифодакунандаи ҳамин савганди конститутсионӣ мебошад. Дар суханронии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон қайд шуд, ки риояи қонун, иҷрои талаботи ойинномаҳои ҳарбӣ ва мунтазам баланд бардоштани касбият на танҳо талабот, балки «вазифаи муқаддаси ҳар як афсар ва сарбоз» мебошад. Ин ибора аз он шаҳодат медиҳад, ки гузаронидани Парад дар сатҳи баланд ҳамчун як шакли амалигардонии волоияти қонун дар соҳаи мудофиа тафсир мешавад.

35 соли соҳибистиқлолӣ барои Тоҷикистон роҳи бисёр душвор ва пур аз санҷиш буд. Солҳои аввали истиқлол, ки бо гузаштан аз буҳрони шадиди сиёсӣ ва ҷанги шаҳрвандӣ ҳамроҳ шуданд, масъалаҳои барқарорсозии сохти конститутсионӣ, таъмини сулҳу оромӣ ва волоияти қонунро ба вазифаи тақдирсоз табдил доданд. Дар чунин замина, ҳар як Паради ҳарбӣ ба муносибати солгарди Истиқлол на танҳо ҷашн, балки санади хотиравӣ ва таърихист, ки ба хотири пойдории давлат ва ҳифзи дастовардҳои миллӣ баргузор мешавад.

Паради 35-солагӣ, ки дар он Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон таъкид намуданд, ки афсарону сарбозон «сипари боэътимоди» ҳифзи оромии мардум мебошанд, далели устувории давлатест, ки дар тӯли се соли аввали асри XXI дар шароити мушкилоти глобалӣ тавонист иқтидори мудофиавии худро мустаҳкам намояд. Ин Парад бо иштироки беш аз 27 ҳазор нафар, аз ҷумла занону бонувони низомӣ, намояндагони ҳайати захира ва собиқадорон, нишон дод, ки Қувваҳои Мусаллаҳ на танҳо ҳифзкунандаи марзҳо, балки нигаҳдорандаи таърих ва фарҳанги миллӣ мебошанд.

Аз нуқтаи назари таҳлили ҳуқуқӣ, чунин чорабиниҳо ба ҳамгироии ҷомеа дар атрофи арзишҳои миллӣ ва ҳуқуқӣ кӯмак мерасонанд. Онҳо ба шаҳрвандон фаҳмиш медиҳанд, ки истиқлол ва пойдории он бе садоқати сарбозон ғайриимкон аст. Ин нукта дар суханронии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бо ибораи «Таърихи 35 соли соҳибистиқлолӣ нишон дод, ки афсарону сарбозон ... амнияту суботи давлатро ҳимоя кардаанд» таъкид шудааст. Парад ин воқеиятро ба намоиш мегузорад ва онро ба як маросими миллии дастаҷамъона табдил медиҳад, ки дар он ҳар як иштирокчӣ худро қисми таърихи пойдории давлат ҳис мекунад.

Яке аз ҷиҳатҳои ҷолиб ва хоси Паради 35-солагии Истиқлол, иштироки фаъолонаи занону бонувони низомӣ, ҳайати захира ва собиқадорони хизмати ҳарбӣ мебошад. Ин амр нишон медиҳад, ки Паради ҳарбӣ дигар на танҳо маросими мардона ва сарбозони касбӣ, балки падидаи фарогири ҷомеа мегардад. Дар суханронии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба ҳамаи иштирокдорон – аз афсарон то собиқадорон – самимона табрик гуфта шуд, ки рамзи эҳтиром ба ҳиссаи ҳамаи табақоти ҷомеа дар ҳифзи Ватан мебошад.

Иштироки занон дар сафҳои низомӣ ва Паради ҳарбӣ далели баробарии иҷтимоӣ ва ташаккули шахсияти ҳуқуқии шаҳрвандӣ дар соҳаи мудофиа мебошад. Конститутсияи Тоҷикистон ба мардон ва занон баробарии ҳуқуқро кафолат медиҳад, ва иштироки бонувони низомӣ дар чунин маросим ин принсипро дар амал таҷассум мекунад. Ҳамзамон, ҳузури собиқадорон ва ҷанговарони башардӯст дар Парад пайванди наслҳоро тақвият бахшида, аз садоқати доимӣ ба арзишҳои миллӣ шаҳодат медиҳад.

Ин гуногунии иштирокчиён ба Парад хислати умумимиллӣ мебахшад ва онро аз як чорабинии танҳо низомӣ ба як ҷашни фарҳангӣ-иҷтимоӣ табдил медиҳад, ки дар он вафодорӣ ба миллат на танҳо аз тарафи ҳарбӣ, балки аз тарафи тамоми қишрҳои ҷомеа эълон мешавад. Дар ин маъно, ин Парад рамзи пойдории иҷтимоӣ ва иттифоқи миллӣ дар назди таҳдидҳои эҳтимолӣ мегардад.

Ҳар як Паради ҳарбӣ бо ворид намудани Парчами давлатӣ оғоз мегардад. Ин амал дар матни рӯйдод бо таваҷҷуҳ ба Иҷлосияи 16-уми Шӯрои Олӣ, ҳангоми қабули Парчам ва эҳтироми хосаи Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба ин муқаддасоти давлатӣ шарҳ дода шудааст. Ба ибораи дигар, Парчами давлатӣ на танҳо як порчаи матоъ, балки таҷассуми таърих, истиқлол ва ояндаи Тоҷикистон аст.

Дар тӯли 35 соли соҳибистиқлолӣ, Парчами давлатӣ ҳамчун рамзи ваҳдат, шарафи миллӣ ва номуси давлат дар қалби ҳар шаҳрванд ҷой гирифтааст. Ба Парад овардани он маънои онро дорад, ки Қувваҳои Мусаллаҳ ва тамоми иштирокчиён савганд ёд мекунанд, ки ин рамзро бо ҷони худ ҳифз хоҳанд кард. Суханронии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар ин робита қайд мекунад, ки Парчам «дар қалби ҳар як шаҳрванди ватандӯст эҳсоси ифтихор, масъулият ва садоқат ба Ватанро бедор менамояд».

Аз нуқтаи назари ҳуқуқи конститутсионӣ, муқаддасоти давлатӣ – Парчам, Нишон ва Суруд – дар моддаҳои дахлдори Конститутсия ҳифз карда мешаванд ва эҳтиром ба онҳо вазифаи ҳар шаҳрванд аст. Паради ҳарбӣ ин вазифаро дар сатҳи амалӣ таҷассум мекунад, зеро дар он ҳазорҳо сарбоз дар як саф зери ин Парчам савганд ёд мекунанд. Ҳамин тавр, Парчам рамзи эҳтиром ба давлат ва Сарвари он буда, гузаронидани он дар ҷараёни Парад мазмуни миллию ҳуқуқӣ онро ифода мекунад.

Паради ҳарбӣ ғайр аз ҷанбаҳои рамзӣ ва таърихӣ, вазифаи муҳими тарбиявӣ низ дорад. Он барои ҷомеа ва хусусан барои насли наврас як дарси амалии ватандӯстӣ, масъулиятшиносӣ ва риояи қонун мебошад. Дар суханронии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон таъкид шудааст, ки ҳар як афсар ва сарбоз бояд эҳсоси баланди масъулият дошта бошад, зеро дар шароити мураккаби ҷаҳонӣ, ҳифзи сулҳу оромӣ ва арзишҳои миллӣ бе масъулияти инфиродӣ имконнопазир аст.

Бахусус, дар Паради 35-солагӣ ба масъалаи волоияти қонун ва риояи ойинномаҳои ҳарбӣ алоҳида таваҷҷуҳ карда шуд. Ин на танҳо дастури амал барои хизматчиёни ҳарбӣ, балки паёме ба тамоми шаҳрвандон дар бораи зарурати эҳтиром ба қонуни асосӣ ва қонунҳои мамлакат аст. Чунин таъкидот дар Парад ба ташаккули фарҳанги ҳуқуқӣ дар ҷомеа мусоидат мекунад, зеро он нишон медиҳад, ки пойдории истиқлол ва амнияти давлат бевосита ба риояи қонуни ҳар як шаҳрванд вобаста аст.

Аз ин рӯ, Парад на танҳо як маросими ҳарбист, балки як воситаи таъсири иҷтимоӣ ба ҷомеа мебошад, ки дар он масъулиятшиносии ҳуқуқӣ ва арзишҳои миллӣ дар шакли аёнӣ ва эҳсосӣ пешниҳод мегарданд. Ин хусусияти Парад онро ба як ҷузъи муҳими рушди маънавии миллат табдил медиҳад, ки дар муҳлати дарозмуддат ба таҳкими давлат ва ҷомеаи шаҳрвандӣ мусоидат мекунад.

Дар ҷаҳони кунунӣ, ки бо таҳдидҳои гуногун – аз ҷумла терроризм, ифротгароӣ, муноқишаҳои минтақавӣ ва бесуботии иқтисодию сиёсӣ рӯ ба рӯ мебошад, намоиши иқтидори мудофиавӣ ва садоқати Қувваҳои Мусаллаҳ аҳамияти хосае пайдо мекунад. Паради ҳарбии Тоҷикистон дар чунин замина на танҳо як чорабинии дохилӣ, балки як паёми байналмилалӣ ба ҳамсоягон ва шарикон дар бораи устувории давлат, сатҳи баланди омодагии низомӣ ва тайёрии он ба ҳифзи манфиатҳои миллӣ мебошад.

Дар суханронии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба «шароити бисёр мураккабу ҳассоси ҷаҳони муосир» ишора шуда, аз хизматчиёни ҳарбӣ ҳисси масъулияти баланд талаб карда шуд. Ин маънои онро дорад, ки Тоҷикистон дар сиёсати мудофиавӣ ва амниятии худ ба мустаҳкам кардани арзишҳои миллии худ дар партави тағйироти ҷаҳонӣ аҳамият медиҳад. Парад дар ин маврид ҳамчун нишондиҳандаи сатҳи касбият, садоқат ва тайёрии Қувваҳои Мусаллаҳ барои посух ба ин таҳдидҳо амал мекунад.

Илова бар ин, иштироки намояндагони корпуси дипломатӣ, фаъолони ҷомеаи шаҳрвандӣ ва рӯшанфикрон дар ин Парад, онро ба платформаи густарадаи сиёсӣ ва фарҳангӣ табдил медиҳад, ки дар он арзишҳои миллии Тоҷикистон ба таваҷҷуҳи намояндагони кишварҳои хориҷӣ пешниҳод мешаванд. Ҳамин тариқ, ин Парад хусусияти байналмилалии сиёсиро касб намуда, рамзи пойдории истиқлол дар миқёси ҷаҳонӣ мегардад.

Ин чорабинӣ аз нигоҳи ҳуқуқи конститутсионӣ ҷанбаҳои зиёдеро фаро мегирад: муносибати байни Президент ҳамчун Сарфармондеҳи Олӣ ва Қувваҳои Мусаллаҳ; ифодаи волоияти қонун дар амал; эҳтиром ба рамзҳои давлатӣ ва иҷрои вазифаи конститутсионии шаҳрвандон. Инчунин, он ҳамчун як механизми иҷтимоии ташаккули шуури миллӣ ва садоқат ба арзишҳои умумӣ амал мекунад, ки дар замони муосир беш аз пеш муҳим мебошад.

Яке аз вазифаҳои муҳимтарини Паради ҳарбӣ дар ҷомеа, бедор кардани эҳсоси ифтихор, масъулият ва вафодорӣ ба Ватан дар байни тамоми шаҳрвандон мебошад. Ин ҷанба дар матни суханронии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон махсусан таъкид шуда, қайд гардид, ки Парад «рамзи интизоми олии сарбозон ва садоқату вафодории онҳо ба миллат» мебошад. Аммо ин таъсир на танҳо ба сарбозон, балки ба тамошобинон ва оммаи васеи ҷомеа низ ҷорӣ мегардад.

Ҳар як шаҳрванде, ки ин маросими боҳашаматро тамошо мекунад, ҳисси ифтихор аз кишвари худ, эҳтиром ба Қувваҳои Мусаллаҳ ва эътимод ба ояндаи давлатро дар худ тақвият медиҳад. Ин таъсир дар шароити муосир, ки ҷомеаҳо бо бӯҳрони эътимод рӯ ба рӯ ҳастанд, аҳамияти хоса дорад. Парад нишон медиҳад, ки сохторҳои давлатӣ, хусусан Қувваҳои Мусаллаҳ, дар сатҳи баланди касбият ва садоқат барои ҳифзи манфиатҳои мардум тайёр ҳастанд, ки ин худ омили пурзӯркунандаи эътимоди иҷтимоӣ мебошад.

Дар ин росто, Паради 35-солагӣ на танҳо рӯйдоди гузаранда, балки сармояи маънавӣ барои наслҳои оянда мегардад, ки дар он арзишҳои миллӣ ва вафодорӣ ба онҳо ба таври аёнӣ интиқол дода мешавад. Ин маънои онро дорад, ки Парад ҳамчун яке аз воситаҳои таҳкими ҳувияти миллӣ ва масъулияти ҳуқуқӣ дар муҳлати дароз амал мекунад.

Хулоса, Паради ҳарбӣ ба муносибати 35-солагии Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон на танҳо намоиши иқтидори низомӣ, балки як падидаи мураккаб ва пурмазмуни ҳуқуқӣ-сиёсӣ, иҷтимоӣ-фарҳангӣ ва таърихӣ мебошад, ки тамоми рукнҳои асосии арзишҳои миллиро дар бар мегирад. Ин рӯйдод таҷассуми савганди садоқати ҳарбӣ ба Конститутсия, қонунҳои кишвар ва ба мардуми Тоҷикистон буда, ҳамзамон рамзи пойдории давлат аст.

Парад нишон дод, ки Қувваҳои Мусаллаҳ ва сохторҳои низомӣ бо сарварии бевоситаи Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Сарфармондеҳи Олии Қувваҳои Мусаллаҳ муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, ҳамчун нигаҳбони асосии сулҳ, субот ва ваҳдати миллӣ боқӣ мемонанд. Иштироки васеи намояндагони гуногуни ҷомеа – аз занону бонувони низомӣ то собиқадорон ва ҷанговарони башардӯст, нишон дод, ки ҳифзи Ватан кори ҳамаи шаҳрвандон буда, он на танҳо вазифаи як сохтор, балки масъулияти умумимиллӣ мебошад.

Ҷанбаҳои рамзӣ, аз қабили ворид намудани Парчами давлатӣ, эҳтиром ба муқаддасоти миллӣ ва сафи воҳиди сарбозон, ин чорабиниро ба як маросими амиқи маънавӣ табдил доданд, ки дар он арзишҳои ҳуқуқӣ бо эҳсоси ифтихор ва ватандӯстӣ ҳамроҳ гардиданд. Ин ҳама ба ташаккули шуури ҳуқуқӣ, баланд бардоштани эътимоди мардум ба давлат ва мустаҳкам намудани ҳувияти миллӣ мусоидат мекунад.

Дар шароити ҷаҳони муосир, ки бо таҳдидҳои гуногун ва бӯҳрони арзишҳо ҳамроҳ аст, чунин чорабиниҳо на танҳо зарур, балки ҳаётан муҳим мебошанд. Онҳо ба ҷомеа паёми устуворӣ, омодагӣ ва вафодорӣ мерасонанд ва ба наслҳои оянда рамзҳои асосии пойдории давлатро мерос мегузоранд. Аз ин лиҳоз, Паради ҳарбии 35-солагӣ дар таърихи Тоҷикистон на танҳо рӯйдоди гузашта, балки сармояи маънавӣ ва сиёсӣ барои ояндаи давлатдорӣ дар Тоҷикистон маҳсуб мешавад. Савганди вафодорӣ, ки дар ин Парад аз ҷониби ҳазорҳо сарбозон ва хизматчиёни ҳарбӣ такрор гардид, ба асоси устуворе табдил меёбад, ки бар он пояи давлатдории миллӣ дар оянда низ устувор хоҳад монд.

Матробиён Матроб - ходими калони илмии шуъбаи масоили мубрами илмҳои ҳуқуқи конститутсионии Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ, номзади илмҳои ҳуқуқшиносӣ.

Калонзода Фатҳиддин - ходими калони илмии шуъбаи масоили назариявии давлат ва ҳуқуқи муосири Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ.

7 сентябр дар Кохи Ваҳдати пойтахт таҳти раёсати Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Раиси Анҷумани тоҷикон ва форсизабонони ҷаҳон - Пайванд, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҳамоиши илмии Анҷумани тоҷикон ва форсизабонони ҷаҳон таҳти унвони “Тоҷикистони соҳибистиқлол - пайвандгари тамаддуни ориёӣ” баргузор гардид.

Дар кори ҳамоиши илмӣ дар баробари олимону муҳаққиқони ватанӣ, инчунин зиёда аз 230 меҳмон аз 27 кишвари дунё ширкат доранд.

Ҳамоиши илмии “Тоҷикистони соҳибистиқлол-пайвандгари тамаддуни ориёӣ”-ро президенти Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, академик Хушвахтзода Қобилҷон Хушвахт ифтитоҳ намуда, суханро ба Президенти кишвар муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дод.

Роҳбари давлат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон нахуст ҳамаи иштирокдорони ҳамоишро ба муносибати ҷашни фархундаи 35-умин солгарди Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон табрик намуда, меҳмонон - донишмандон, олимон, аҳли ҳунар, аъзои фаъоли Анҷумани “Пайванд”-ро ба Тоҷикистони озоду соҳибистиқлол - хонаи умеди тамоми тоҷикон ва форсизабонони ҷаҳон хайрамақдам гуфтанд.

Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон изҳор доштанд, ки Анҷумани байналмилалии Пайванд падидаи беназири даврони соҳибистиқлолии Тоҷикистон аст, ки тайи ин солҳо ба майдони паҳновари ҳамоиши тоҷикон ва форсизабонони ҷаҳон табдил ёфт.

Гуфта шуд, ки иштироки фаъоли меҳмонони гиромӣ дар ҷашни истиқлоли тоҷикон нишонаи равшани арҷгузорӣ ба забону фарҳанг, таъриху тамаддун ва арзишҳои муштараки маънавии мардумони форсизабон мебошад.

Ба андешаи Сарвари давлат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар замоне, ки ҷаҳони муосир ба раванди пуршиддати рақобати ҳувиятҳо, забонҳо, арзишҳо ва манфиатҳо ворид гардидааст, барои мо – мардумони форсизабон иттиҳоду ҳамбастагии маънавӣ ва фарҳангӣ аҳаммияти бузург дорад.

“Ҳанӯз 8 сентябри соли 1993 хотирнишон карда будам, ки ҳадафи асосии анҷумани мо эҷод ва истиқрори муносибатҳои таърихӣ ва вусъат додани робитаҳои илмиву фарҳангии мардумони форсизабон аст”, -иброз доштанд Роҳбари давлат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон.

Сарвари давлат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон саҳми тоҷикони бурунмарзӣ ва форсизабононро дар муаррифии Тоҷикистони соҳибистиқлол, дастовардҳо ва густариши эътибору обрӯи он дар арсаи байналмилалӣ шоиста арзёбӣ намуданд.

Таъкид гардид, ки аъзои Шуро ва Кумитаи иҷроияи Анҷумани Пайванд дар омодасозӣ ва баргузории ҳамоишҳои илмиву фарҳангӣ, аз ҷумла 1150-солагии падари адабиёти классикии тоҷику форс устод Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ, 680-солагии орифи бузурги Машриқзамин Мир Сайид Алии Ҳамадонӣ, 1400-солагии Борбади Марвазӣ, ҳазораи “Шоҳнома”-и Абулқосими Фирдавсӣ, 700-солагии Ҳофизи Шерозӣ, 675-солагии Камоли Хуҷандӣ, 600-солагии Абдурраҳмони Ҷомӣ ва 960-солагии ҳаким Умари Хайём саҳми арзишманд гузоштанд.

Хизмати онҳо дар баргузории ҷашни 1100-солагии давлати Сомониён, ҳамоишҳои байналмилалии “Авасто ва тамаддуни ҷаҳонӣ”, “Саҳми тоҷикон ва форсизабонон дар тамаддуни ҷаҳон: дирӯз ва имрӯз”, 2700-солагии шаҳри Кӯлоб ва бузургдошти “Соли тамаддуни ориёӣ” шоистаи таҳсин аст.

Муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба аъзои анҷуман муроҷиат карда, таъкид доштанд, ки мо бояд на танҳо ворисони ин тамаддуни бузург бошем, балки онро бо шаклу мазмуни нави мутобиқ ба руҳи замони муосир ва бо дастовардҳои нави илмӣ ғанӣ гардонем.

Сарвари давлат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон иброз доштанд, ки тамаддуни ориёӣ аслу решаи мост ва ояндаи мо ба он вобаста аст, ки мо то чӣ андоза ин аслро дар ҷаҳоншиносии зеҳниву миллии худ ҳифз хоҳем кард.

Дар ҳамоиши навбатии Анҷуман Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар бораи нашр ва дастрас кардани Шоҳномаи безаволи Абулқосим Фирдавсӣ ба мардуми Тоҷикистон, инчунин иқдоми дар шаҳри Душанбе бунёд кардани Конуни тамаддуни ориёӣ ва Маркази байналмилалии Наврӯз ба хотири ташаккул ва рушди тамаддуни бостонӣ андешаронӣ намуданд.

Гуфта шуд, ки Конуни тамаддуни ориёӣ маркази зиндаи фарҳангӣ, илмӣ ва маърифатӣ хоҳад буд, ки таърихи мардумони ориёиро чун ойинаи як тамаддуни созанда, эҷодгар ва таъсиргузор ба ҷаҳони бостон муаррифӣ хоҳад кард.

Зикр гардид, ки Маркази байналмилалии Наврӯз низ дар шаҳри Душанбе метавонад ба ниҳоди нодири фарҳанги ҷаҳонӣ табдил ёбад, ки дар он Наврӯз на танҳо ҷашни як рӯзу як фасл, балки чун фалсафаи ҷовидонаи зиндагӣ, сулҳ ва эҳё бо таҷдиди мақоми таърихиву фарҳангии он дар хизмати ҳадафҳои маънавии ҷаҳони муосир гузошта шавад.

Ба андешаи муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ин марказ саҳми арзишманди Тоҷикистон дар ҳифзи мероси фарҳангии инсоният, гуфтугӯи тамаддунҳо ва таҳкими мақоми меҳварии кишвар ҳамчун маркази тамаддуни Наврӯз хоҳад буд.

Президенти кишвар таъкид доштанд, ки Тоҷикон бояд дар даҳсолаҳои оянда на танҳо ҳамчун миллати дорои гузаштаи пурифтихор, балки ба сифати ҷомеаи пешоҳангу созанда, бо истеъдоду қобилияти тавлиди дониш, технология, фарҳанги муосир ва дипломатияи таъсиргузор шинохта шаванд.

“Дар ин ҷода Анҷумани Пайванд метавонад ба маркази ҳамоҳангсози неруҳои зеҳнӣ, иқтисодӣ ва фарҳангии тоҷикон дар саросари ҷаҳон мубаддал гардад”, - изҳор доштанд Сарвари давлат.

Зимни суханронӣ дар анҷуман муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, ҳамчунин, дар бораи дар даврони соҳибистиқлолӣ эҳё намудани суннатҳои миллӣ ва бостонӣ, аз қабили Наврӯз, Сада, Меҳргон ва Тиргон андешаронӣ намуданд.

Нашри шоҳасари аллома Бобоҷон Ғафуров “Тоҷикон”, “Шоҳнома”-и безаволи Абулқосими Фирдавсӣ ва ба ҳар хонадони мардуми Тоҷикистон дастрас кардани онҳо, инчунин, силсилаи “Ахтарони адаб” иқдомоти ҳукумат дар роҳи мустаҳкам намудани худогоҳии миллӣ, ифтихори таърихӣ ва пайванди мардуми мо бо мероси безаволи ниёгон номида шуд.

Забон бунёди ҳастии маънавии миллат арзёбӣ гардид.

Муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҳифзу гиромидошт ва дурнамои густариши забонро вазифаи меҳварии фаъолияти Анҷумани “Пайванд” унвон карданд.

“Мо бояд забонро на танҳо гиромӣ дорем, балки онро ба забони қудратманди илму фановарӣ, технологияҳои муосир ва иқтисоду дипломатия табдил диҳем”, - изҳор доштанд муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон.

Сарвари давлат хизмати мардумони ориёинажодро хотиррасон сохта, аз корномаи Куруши Бузург - бунёдгузори нахустин империя дар таърих ва муаллифи аввалин эъломияи ҳуқуқи башар хамчун намунаи адолатгустарӣ ва таҳаммулгароӣ ёдовар шуданд.

Таъкид шуд, ки рисолати худ мешуморем, то паёми сулҳ, гуфтугӯи тамаддунҳо, ҳамдигарфаҳмӣ, таҳаммул ва масъулияти муштаракро ба наслҳо ва ҷомеаҳо расонем.

Президенти кишвар муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бо қаноатмандӣ дар бораи Қатъномаи Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид оид ба эълон намудани “Даҳсолаи таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда”, ки чанде пеш бо ташаббуси Тоҷикистон қабул гардид, суханронӣ намуданд.

Муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон изҳор доштанд, ки бигзор, аз ҷаласаи имрӯза паёми равшан ба ҷаҳон ва ҷомеаи мо садо диҳад: тоҷикон миллати сулҳу сулҳофаранд, миллати тамкину таҳаммуланд, миллати фарҳангӣ ва созандаву бунёдкоранд.

Пешниҳод гардид, ки ҳамоиши имрӯза сароғози барномаи нави рушди Анҷумани “Пайванд” барои солҳои минбаъда эълон карда шавад. Барномае, ки дар он масъалаҳои забон, таърих, фарҳанг, илм, иқтисод, ҷавонон, инноватсия, рақамикунонӣ ва дипломатияи фарҳангӣ дар ҳамоҳангии мутақобилаи ҳамаи ин ҷанбаҳо ба назар гирифта шаванд.

Ҳамчунин, пешниҳод гардид, ки дар доираи барномарезии фаъолияти минбаъдаи Анҷумани “Пайванд” масъалаҳои сулҳу амният, обу иқлим ва рушди устувор пайваста бо ҳифзи сарватҳои таърихиву маънавӣ ҷойгоҳи муносиб дошта бошанд.

Дар фароварди сухан Пешвои миллат таъкид намуданд, ки Тоҷикистон дар даҳсолаҳои оянда бояд на танҳо кишвари суботу оромӣ ва ободониву бунёдкориҳо, балки маркази андешаҳои созанда, фарҳанги зинда, ташаббусҳои байналмилалӣ ва ҳамгироии ҳамзабонон гардад.

Пас аз суханронии Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон як гуруҳ иштирокдорони ҳамоиш сухан карда, ба нақши анҷуман дар ваҳдати мардумони тоҷику форс ва саҳми муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҳамчун раиси ин анҷуман дар эҳёи арзишҳои миллӣ, тамаддуни ориёӣ ва муаррифии дастовардҳои илмию фарҳангии ниёгон, баҳои баланд доданд.

Аз ҷумла, Алиризои Қиёматӣ, ки дар миёни тамоми мардумони фарҳангдӯст ҳамчун устоди Донишгоҳи Машҳад ва яке аз донишмандон ва пажуҳишгарони барҷастаи “Шоҳнома” шинохта шудааст ва доктор Муҳиддин Маҳдӣ - собиқ намояндаи мардум дар Маҷлиси намояндагони Ҷумҳурии Исломии Афғонистон, пажуҳишгари тавоно дар риштаҳои таърих, забоншиносӣ, адабиёт ва таърихи сиёсии Афғонистон, дар кори ҳамоиш андешаронӣ намуданд.

Суханварони ҳамоиш пешравиҳои ҳаёти сиёсиву иқтисодӣ ва илмию фарҳангии Тоҷикистонро натиҷаи талошҳои бурдборонаи халқи шарафманду покниҳоди тоҷик бо сарварии Президенти кишвар муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон арзёбӣ намуданд.

https://www.president.tj/event/news/57069

4 сентябри соли 2026 конференсияи назариявӣ-амалӣ дар мавзӯи «Истиқлол ва нерӯи зеҳнии миллат: саҳми барандагони Ҷоизаи ба номи Исмоили Сомонӣ дар рушди Тоҷикистони соҳибистиқлол», ки ба 35-солагии Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон бахшида шуда буд, баргузор гардид.

Дар кори конференсия муовини директори Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор Сангинзода Д.Ш. иштирок намуд.

Дар рафти конференсия истифодаи самарабахши дастовардҳои илмии барандагони ҷоиза дар рушди давлатдории миллӣ ва мустаҳкам намудани пояҳои ҳуқуқии кишвар мавриди муҳокима ва баррасӣ қарор гирифт.

То ба даст овардани истиқлолият, ҳалли баҳсҳои хоҷагидорӣ дар Тоҷикистон, ҳамчун ҷумҳурии тобеи Иттиҳоди Шӯравӣ, дар доираи мақомоти арбитражи давлатӣ анҷом дода мешуд. Таърихи фаъолияти ин мақомот ба соли 1924 ҳангоми таъсиси Комиссияи арбитражии назди Шӯрои меҳнат ва мудофиаи ИҶШС оғоз мегардад. Баъдтар, дар натиҷаи инкишофи муносибатҳои хоҷагидориву иқтисодӣ, таваҷҷуҳ ба фаъолияти арбитраж афзоиш ёфт ва дар соли 1931 Комиссияи олии арбитражии ИҶШС таъсис дода шуд.

Арбитражи давлатӣ дар сохтори ҳокимияти иҷроия ҷойгир буд ва аз истиқлолияти судӣ бархурдор набуд. Ин мақомот баҳсҳои байни корхонаҳои давлатӣ ва ташкилотҳои хоҷагидориро баррасӣ мекард, аммо мақоми он ҳамчун мақомоти судӣ эътироф намегардид. Ҳарчанд дар низоми арбитраж унсурҳои мурофиаи судӣ мавҷуд буданд, он ба таври куллӣ ба ҳокимияти иҷроия тобеъ буд ва санадҳои он хусусияти ҳатмӣ барои субъектҳои хоҷагидорӣ доштанд.

Дар Тоҷикистон, низоми арбитражи давлатӣ мутобиқи сохтори умумии ИҶШС фаъолият мекард. Шӯрои арбитражии назди Шӯрои Вазирони ҶШС Тоҷикистон мақоми марказии ҳалли баҳсҳои хоҷагидорӣ дар сатҳи ҷумҳуриявӣ буд. Бо вуҷуди он, ки арбитраж ба принсипҳои муайяни мурофиавӣ асос ёфта буд, он наметавонист ҳамчун мақоми мустақили судӣ фаъолият намояд, зеро дар асл ба яке аз шохаҳои ҳокимияти давлатӣ – ҳокимияти иҷроия дохил мешуд.

Бо эълони истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соли 1991 ва ташаккули муносибатҳои нави иқтисодӣ, зарурияти таъсиси як низоми мустақили судӣ барои ҳалли баҳсҳои иқтисодӣ ба миён омад. Ин зарурият аз тағйири куллии шаклҳои моликият, пайдоиши шаклҳои гуногуни соҳибкорӣ, ташаккули муносибатҳои бозорӣ ва афзоиши ҳаҷми баҳсҳои хоҷагидорӣ сарчашма мегирифт.

Эъломияи истиқлолияти Ҷумҳурии Тоҷикистон бори навин дар таърихи давлатдории тоҷик принсипи тақсими ҳокимияти давлатӣ ба шохаҳои мустақил – қонунгузор, иҷроия ва судиро муқаррар намуд. Ин принсип дар Конститутсияи соли 1994 таҳким ёфт, ки тибқи он ҳокимияти судӣ ҳамчун шохаи мустақили ҳокимияти давлатӣ эътироф гардид.

Бо бунёд ва рушди муносибатҳои иқтисодии бозоргонӣ, зарурияти таъсиси низоми судии дорои салоҳияти махсус, ки маҳз дар баррасии баҳсҳои иқтисодии байни субъектҳои хоҷагидорӣ масъуланд, ба миён омад. Арбитражи давлатии собиқ ба ин вазифаи нав ҷавобгӯ набуд, зеро мақоми вобаста ва сохтори қатъии он барои фаъолияти мустақил ва самаранок дар шароити нави иқтисодӣ монеъ эҷод мекард.

Марҳилаи ҳалкунанда дар ташаккули низоми судҳои иқтисодӣ соли 1995 буд, вақте ки ду санади муҳими ҳуқуқӣ қабул карда шуданд :

1. Қонуни конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи судҳои иқтисодии Ҷумҳурии Тоҷикистон» – ки мақом, сохтор ва ваколатҳои судҳои иқтисодиро муайян намуд. Ин санад барои бори нав дар Тоҷикистон муқаррар намуд, ки баҳсҳои иқтисодӣ бояд аз ҷониби мақомоти судии мустақил, на мақомоти иҷроия баррасӣ карда шаванд.

2. Кодекси мурофиаи хоҷагии Ҷумҳурии Тоҷикистон – ки тартиби мурофиавии баррасии парвандаҳоро дар судҳои иқтисодӣ танзим намуд. Ин Кодекс барои бори навин принсипҳои асосии мурофиаи хоҷагиро дар шароити истиқлолият муқаррар кард.

Тибқи ин санадҳо, мақомоти арбитражии қадимии кишвар ба додгоҳҳои ҳакамии мустақил табдил ёфтанд, ки барои ҳимояи ҳуқуқ ва манфиатҳои қонунии субъектҳои хоҷагидорӣ, аз ҷумла, корхонаҳо ва ташкилотҳо масъул буданд. Дар он замон таъкид карда мешуд, ки ин қабули қонунҳо на маъзарат, балки ивази оддии арбитражи маъмул ба судҳои иқтисодӣ намешуморад. Баҳри ба тартиби муайян даровардани баҳсҳои иқтисодӣ ва хоҷагидорӣ сохторҳои нав, ки бо риояи муқаррароти қонун ба ҳалли масъалаҳои иқтисодӣ машғуланд, таъсис дода шуданд.

Низоми судҳои иқтисодӣ дар ибтидо иборат буд аз Суди Олии иқтисодии Ҷумҳурии Тоҷикистон ва судҳои иқтисодии вилоятҳо, шаҳрҳо ва ноҳияҳо. Таъсиси ин система бори навин дар таърихи Тоҷикистон заминаи ҳуқуқии ҳимояи судии ҳуқуқҳои соҳибкоронро фароҳам овард.

Идомаи такмили қонунгузории низоми судӣ дар соли 2001 ба қабули Қонуни конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи судҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон» оварда расонид. Ин санад мавқеи судҳои иқтисодиро дар низоми ягонаи судии кишвар муқаррар намуда, принсипҳои асосии фаъолияти онҳоро – қонуният, истиқлолияти судяҳо, рақобатпазирӣ ва баробарии тарафҳо, ошкоро будани мурофиа таҳким бахшид.

Қонуни мазкур барои бори нав дар сатҳи конститутсионӣ муқаррар намуд, ки судҳои иқтисодӣ ҳамчун як қисми низоми ягонаи судии кишвар фаъолият мекунанд ва ваколатҳои онҳо дар баррасии баҳсҳои иқтисодӣ ва дигар парвандаҳои ба салоҳияташон дохилшаванда амалӣ мегарданд. Ин санад барои таъмини ягонагии амалияи судӣ ва ҳамоҳангсозии фаъолияти судҳои иқтисодӣ бо дигар мақомоти судӣ аҳамияти калон дошт.

Дар доираи таваҷҷуҳи доимии роҳбарияти кишвар ба масъалаҳои такмили низоми судӣ, 23 июни соли 2007 Барномаи ислоҳоти судӣ-ҳуқуқӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон бо Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон тасдиқ карда шуд. Ин Барнома барои такмили қонунгузории амалкунанда, қабули кодексҳо ва қонунҳои нав, таъсиси сохторҳои нави судӣ, аз ҷумла ҳайатҳои маъмурӣ ва оилавӣ, ҷорӣ намудани вазифаи судя-коромӯз ва таҳкими ҳокимияти судӣ равона карда шуд.

Барномаи ислоҳоти судӣ-ҳуқуқӣ барои судҳои иқтисодӣ низ аҳамияти калон дошт, зеро он такмили қонунгузории мурофиавии иқтисодиро пешбинӣ мекард. Дар доираи ин Барнома, зарурияти қабули Кодекси нави мурофиаи иқтисодӣ ба миён омад, ки ба талаботи замони муосир ва принсипҳои демократии мурофиа ҷавобгӯ бошад.

Дар идомаи ислоҳоти судӣ-ҳуқуқӣ, 5 январи соли 2008 Кодекси мурофиаи иқтисодии Ҷумҳурии Тоҷикистон қабул карда шуд, ки аз 1 апрели соли 2008 мавриди амал қарор гирифт. Ин Кодекс ба демократикунонии мурофиаи иқтисодӣ, таъмини истиқлолияти иштирокчиёни мурофиа, рақобатпазирӣ, васеъ намудани ҳуқуқҳо ва ӯҳдадориҳои тарафҳо, ҳамчунин кафолати истифодаи самараноки онҳо ва таҳкими нақши суд дар амалисозии адолати судӣ мусоидат намуд.

Кодекси нав дар муқоиса бо Кодекси мурофиаи хоҷагии соли 1995 як қатор навовариҳоро ҷорӣ намуд:

- принсипи рақобатпазирии тарафҳоро тақвият бахшид;

- ҳуқуқҳои тарафҳоро дар мурофиаи судӣ васеъ намуд;

- тартиби далелҷамъкуниро такмил дод;

- муҳлатҳои мурофиавиро танзим намуд;

- механизмҳои иҷрои санадҳои судиро беҳтар сохт.

Баъд аз анҷоми Барномаи аввал, дар идомаи таҳкими ҳокимияти судӣ ва такмили қонунгузорӣ, Барномаи нави ислоҳоти судӣ-ҳуқуқӣ барои солҳои 2019-2023 таҳия ва қабул гардид. Ин Барнома ба рушди минбаъдаи низоми судӣ, аз ҷумла судҳои иқтисодӣ, равона карда шуда, самтҳои афзалиятноки он иборат буданд:

- такмили қонунгузории мурофиавӣ;

- баланд бардоштани самаранокии фаъолияти судӣ;

- таъмини дастрасӣ ба адолати судӣ;

- ҷорӣ намудани технологияҳои иттилоотӣ дар раванди судӣ;

- такмили механизмҳои иҷрои санадҳои судӣ.

Тибқи Конститутсия ва қонунгузории амалкунанда, адолати судӣ дар соҳаи соҳибкорӣ ва дигар фаъолияти иқтисодиро судҳои иқтисодӣ амалӣ менамоянд.

Вазифаҳои асосии судҳои иқтисодӣ иборатанд аз:

- ҳифзи ҳуқуқҳои вайроншуда ё баҳсноки шаҳрвандон ва ташкилотҳо дар соҳаи фаъолияти соҳибкорӣ;

- мусоидат ба таҳкими қонуният ва пешгирии вайронкуниҳо дар соҳаи фаъолияти иқтисодӣ.

Дар доираи ин вазифаҳо, судҳои иқтисодӣ баҳсҳои байни субъектҳои хоҷагидориро дар соҳаҳои гуногуни муносибатҳои иқтисодӣ, аз ҷумла баҳсҳои шартномавӣ, баҳсҳои андозӣ, баҳсҳои қарзӣ, баҳсҳо оид ба амвол ва дигар баҳсҳои иқтисодиро баррасӣ мекунанд.

Дар Суди Олии иқтисодӣ Президиум фаъолият мекунад, ки таркибаш аз раиси суд, муовинони ӯ ва судяҳое, ки дар ҷаласаи умумии судяҳо интихоб карда мешаванд, иборат аст. Президиум барои ҳалли масъалаҳои муҳимтарин – масъалаҳои мубрами ташаккули амалияи судӣ, масъалаҳои таъмини ташкилии фаъолияти судҳо, ҷамъбасти натиҷаҳои кор дар давраи ҳисоботӣ ҷамъ меояд.

Дар суд барои ҳалли масъалаҳои ҷорӣ ҳармоҳа семинарҳо гузаронида мешаванд, ки дар онҳо сабабҳои бекор кардани санадҳои судии судҳои иқтисодӣ таҳлил карда мешаванд, амалияи судӣ, номаҳои иттилоотӣ ва шарҳҳо, қарорҳои Пленум ва Президиум, инчунин тағйироти қонунгузорӣ омӯхта мешаванд.

Дар тӯли 35 соли истиқлол сохтори судҳои иқтисодӣ чунин такмил ёфтааст:

- солҳои 1995-2000- ташаккули ибтидоии низома, муайян намудани салоҳият ва ваколатҳо;

- солҳои 2000-2008 - таҳкими сохтор, такмили қонунгузорӣ ва афзоиши шумораи судҳо;

- солҳои 2008-2026 - такмили минбаъдаи сохтор дар доираи ислоҳоти судӣ-ҳуқуқӣ, ҷорӣ намудани технологияҳои нав ва баланд бардоштани самаранокӣ.

Судҳои иқтисодӣ, тавре ки дар пажӯҳишҳои илмӣ қайд карда мешавад, "самараи истиқлолияти давлатӣ" буда, ба таҳкими ҳокимияти судӣ, ҳифзи ҳуқуқи соҳибкорон ва таъмини устувории иқтисодии кишвар мусоидат менамояд.

Таърихи ташаккул ва рушди судҳои иқтисодӣ дар Тоҷикистон нишон медиҳад, ки ин мақомоти судӣ дар тӯли 35 соли истиқлолият аз як сохтори ибтидоӣ ба низоми мукаммали судӣ табдил ёфтааст, ки ба стандартҳои байналмилалӣ мутобиқ буда, дар ҳифзи ҳуқуқу манфиатҳои иқтисодии шаҳрвандон ва ташкилотҳо нақши муҳим мебозад.

Гулзода Саймаҳмуд Сафаралӣ – унвонҷӯи Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, муовини раиси Суди иқтисодии шаҳри Душанбе.

Шоми 3 август дар варзишгоҳи марказии шаҳри Панҷакент бо иштироки намояндагони Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон, мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии вилояти Суғд ва шаҳри Панҷакент, меҳмонон — намояндагони мақомоти ҳокимияти давлатии ҳамсояноҳияҳои Ургут, Тайлоқ ва Ҷонбойи вилояти Самарқанди Ҷумҳурии Ӯзбекистон, инчунин беш аз даҳ ҳазор нафар сокинони шаҳр ва деҳоти он, намояндагони ҷомеаҳои меҳнатии корхонаю муассисаҳо ва дигар қишрҳои ҷомеа тантанаҳои ҷашни 35-солагии Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон бо шукӯҳу шаҳомати хосса баргузор гардид.

Дар оғози чорабинии идона сокинону меҳмонони шаҳрро президенти Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, академик Хушвахтзода Қобилҷон Хушвахт аз номи Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон, муовини якуми раиси вилояти Суғд Суҳайлӣ Қурбонзода аз номи муовини якуми раиси Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, раиси вилояти Суғд муҳтарам Раҷаб Аҳмадзода ва раиси шаҳри Панҷакент Абдухолиқ Холиқзода ба муносибати ин ҷашни бузурги давлатӣ ва миллӣ самимона табрик намуданд.

Зимни суханрониҳо бо истинод ба таъкиди Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, ки дар суханронӣ ба муносибати Рӯзи дониш баён гардидааст, таъкид шуд, ки истиқлолу озодӣ ва сулҳу оромӣ муқаддастарин неъмат ва бузургтарин дастоварди мардуми тоҷик буда, мояи ифтихору нангу номуси ватандорӣ, рамзи ҳастии миллат ва шарти хушбахтиву сарбаландии тамоми сокинони Тоҷикистон мебошад.

Қайд гардид, ки Тоҷикистон таҳти роҳбарии абармарди таърих ва сиёсатмадори арсаи ҷаҳонӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон роҳи пурифтихореро тай намуда, аз имтиҳонҳои сангини таърихӣ гузаштааст, ки ба садсолаҳо баробар мебошад.

Ба шарофати соҳибистиқлолӣ халқи тоҷик соҳиби рамзҳои давлатии худ — Парчам, Нишон, Суруди миллӣ ва Конститутсия гардид. Дар ин давра дар тамоми соҳаҳои ҳаёти сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангӣ корҳои бузурги созандагиву ободонӣ амалӣ гардида, Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун давлати соҳибистиқлол дар арсаи байналмилалӣ мавқеи устувор пайдо намуд.

Таъкид шуд, ки бузургтарин дастоварди таърихии миллати тоҷик ба даст овардани Истиқлоли давлатӣ мебошад, ки орзуи дерина ва чандинасраи мардуми тоҷик баъди аз байн рафтани давлати Сомониён ба шумор мерафт.

Дар расидан ба ҳадафҳои миллӣ, таҳкими ҳувияти миллӣ ва пойдории давлатдории навини тоҷикон Иҷлосияи XVI Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон нақши таърихиву арзишманд дорад. Маҳз дар ҳамин иҷлосияи тақдирсоз зимоми давлатдорӣ ба фарзанди фарзонаи миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон вогузор гардид. Нидои таърихии «Ман ба шумо сулҳ меорам» дар қалби мардуми ҷангзадаи Тоҷикистон умед ба фардои осоишта ва зиндагии шоистаро бедор намуд.

Зикр гардид, ки шаҳри Панҷакент низ дар даврони соҳибистиқлолӣ дар заминаи сиёсати созандаву ободгаронаи Пешвои миллат рӯ ба рушд ниҳода, симои он ба куллӣ дигаргун шудааст. Танҳо дар солҳои 2021–2026 дар шаҳри Панҷакент дар доираи нақшаи омодагӣ ба ҷашни 35-солагии Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон бо ҷалби манбаъҳои гуногуни маблағгузорӣ, саҳми соҳибкорон ва сокинони ободгару созандаи шаҳр 1172 иншооти таъиноти гуногун сохта, ба истифода дода шуданд, ки нисбат ба нақшаи пешбинишуда 188 иншоот зиёд мебошад.

Айни замон дар шаҳри Панҷакент сохтмони 48 бинои баландошёнаи истиқоматӣ бо марказҳои тиҷоративу хизматрасонӣ ва 15 бинои нави муассисаҳои таълимӣ идома дорад.

Дар идомаи тантанаҳои идона барои иштирокчиёни ҷашнвора намоиши театрикунонидашуда ва барномаи рангину ҷолиби фарҳангӣ-ҳунарӣ пешкаш гардид. Дар барнома дастовардҳои даврони соҳибистиқлолӣ, ваҳдати миллӣ, сулҳу оромӣ, озодиву ободии Ватан ва меҳри Тоҷикистони соҳибистиқлол тараннум карда шуданд.

Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон барои ташаккули низоми мустақили сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ, ҳуқуқӣ ва илмии мамлакат заминаҳои сифатан нав фароҳам овард. Яке аз самтҳои муҳимми ин раванд ташаккули сиёсати мустақили илмӣ ва низоми миллии омодасозӣ ва аттестатсияи кадрҳои илмии тахассуси олӣ мебошад.

Дар шароити давлатдории соҳибистиқлол рушди устувори илм бидуни мавҷудияти низоми самараноки тайёр намудани муҳаққиқон, баҳодиҳии натиҷаҳои таҳқиқоти илмӣ ва эътирофи давлатии дараҷа ва унвонҳои илмӣ имконнопазир мебошад. Аз ин рӯ, ташаккули низоми миллии аттестатсия бояд ҳамчун қисми таркибии сиёсати давлатии илмӣ ва яке аз зуҳуроти истиқлоли илмии Ҷумҳурии Тоҷикистон арзёбӣ карда шавад.

Дар ин раванд таъсис ва фаъолияти Комиссияи олии аттестатсионии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон (минбаъд - Комиссия ё КОА) аҳаммияти махсус дорад. Комиссия тадриҷан ба яке аз ниҳодҳои калидии танзим ва таъмини сифати омодасозии кадрҳои илмӣ ва илмию педагогии тахассуси олӣ табдил ёфтааст.

Аҳаммияти фаъолияти КОА барои илми ҳуқуқшиносӣ бештар эҳсос мегардад. Илми ҳуқуқшиносӣ бо ташаккули низоми ҳуқуқии миллӣ, рушди қонунгузорӣ, таъмини волоияти қонун, ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон, фаъолияти мақомоти судӣ ва ҳифзи ҳуқуқ ва татбиқи сиёсати ҳуқуқии давлат робитаи бевосита дорад. Аз ин рӯ, сифати омодасозии номзадҳо ва докторони илмҳои ҳуқуқшиносӣ на танҳо масъалаи дохилии ҷомеаи илмӣ, балки масъалаи дорои аҳаммияти давлатӣ мебошад.

Ҳадафи мақолаи мазкур муайян намудани нақши Комиссияи олии аттестатсионии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар рушди илми ҳуқуқшиносӣ, арзёбии самтҳои асосии фаъолияти он ва нишон додани таъсири низоми миллии аттестатсия ба ташаккули мактабҳои илмӣ ва баланд бардоштани сифати таҳқиқоти ҳуқуқшиносӣ мебошад.

Ташкили низоми миллии аттестатсияи кадрҳои илмӣ яке аз марҳилаҳои муҳимми ташаккули фазои мустақили илмии Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошад. Қабули санадҳои меъёрии ҳуқуқии дахлдор, таъсиси Комиссияи олии аттестатсионӣ ва ба роҳ мондани фаъолияти шуроҳои диссертатсионӣ имконият фароҳам овард, ки давлат сиёсати худро дар соҳаи омодасозӣ ва аттестатсияи кадрҳои илмӣ мустақилона амалӣ намояд.

Заминаҳои ташкиливу ҳуқуқии низоми мазкур, аз ҷумла, тавассути санадҳои танзимкунандаи фаъолияти Комиссия, шуроҳои диссертатсионӣ, шуроҳои экспертӣ ва тартиби додани дараҷа ва унвонҳои илмӣ ташаккул ёфтанд.

Аз нуқтаи назари назариявӣ ташкили низоми миллии аттестатсияро метавон яке аз унсурҳои истиқлоли илмии давлат арзёбӣ намуд. Мафҳуми истиқлоли илмӣ дар ин маврид қобилияти давлатро барои мустақилона муайян намудани сиёсати кадрии илмӣ, муқаррар кардани меъёрҳои сифат, ташкили экспертизаи илмӣ ва эътирофи давлатии натиҷаҳои фаъолияти илмӣ ифода мекунад.

Барои илми ҳуқуқшиносӣ ин раванд аҳаммияти махсус дошт. Давлати соҳибистиқлол ба олимони ҳуқуқшиносе ниёз дорад, ки масъалаҳои ташаккул ва рушди давлатдории миллӣ, низоми ҳуқуқӣ, қонунгузорӣ ва амалияи ҳуқуқтатбиқкуниро бо назардошти хусусиятҳои ҷомеаи Тоҷикистон мустақилона таҳқиқ намоянд.

Ба роҳ мондани ҳимояи диссертатсияҳо дар дохили мамлакат барои рушди мактабҳои миллии ҳуқуқшиносӣ, идомаи робитаи устоду шогирд, ташаккули насли нави муҳаққиқон ва тақвияти иқтидори муассисаҳои илмӣ ва таҳсилоти олии касбӣ имкониятҳои васеъ фароҳам овард.

Нақши КОА-ро танҳо бо тасдиқи дараҷа ва унвонҳои илмӣ маҳдуд намудан дуруст нест. Комиссия дар низоми муосири илм вазифаи васеътар - таъмини талаботи ягона ба сифати омодасозии кадрҳои илмӣ ва фаъолияти шуроҳои диссертатсиониро иҷро менамояд. Ин вазифа тавассути таъсис ва назорати фаъолияти шуроҳои диссертатсионӣ, экспертизаи парвандаҳои аттестатсионӣ, танзими талабот нисбат ба диссертатсия ва автореферат, муайян намудани талабот ба интишори натиҷаҳои таҳқиқот, ташкили фаъолияти шуроҳои экспертӣ ва дигар механизмҳо амалӣ мегардад.

Дар соҳаи ҳуқуқшиносӣ фаъолияти КОА ба ташаккули муҳити ягонаи аттестатсионӣ мусоидат менамояд. Муҳаққиқ новобаста аз муассисае, ки дар он таҳқиқот анҷом медиҳад, бояд ба талаботи умумии муқарраршуда ҷавобгӯ бошад. Ин принсип барои ҳифзи эътибори дараҷаҳои илмӣ аҳаммияти калон дорад. Дараҷаи илмӣ бояд нишонаи воқеии салоҳияти илмӣ, мустақилияти фикрӣ ва қобилияти муҳаққиқ барои ҳалли масъалаҳои илмӣ бошад.

Дар рушди фаъолияти Комиссияи олии аттестатсионӣ марҳилаи солҳои охир таҳти роҳбарии доктори илмҳои биологӣ, профессор, узви вобастаи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон Давлатзода Сайфиддин Хайриддин сазовори таваҷҷуҳи махсус мебошад. Дар ин марҳила фаъолияти Комиссия ҷоннок гардида, корҳои таҳлилӣ, методӣ ва пешгирикунанда тақвият ёфтаанд. Хусусияти муҳими чунин равиш дар он аст, ки фаъолияти КОА танҳо бо ошкор намудани камбудиҳо баъди анҷоми ҳимоя маҳдуд намегардад. Баръакс, кӯшиш ба харҷ дода мешавад, ки камбудиҳо дар фаъолияти шуроҳо ва омодасозии диссертатсияҳо пешакӣ муайян ва бартараф карда шаванд.

Баргузории ҷаласаҳои корӣ, семинарҳои омӯзишӣ ва мулоқотҳо бо роҳбарони муассисаҳои илмӣ ва таҳсилоти олӣ, раисону котибони илмии шуроҳои диссертатсионӣ, олимон ва муҳаққиқон яке аз шаклҳои чунин фаъолият мебошад. Дар ин мулоқотҳо масъалаҳои риояи талаботи санадҳои меъёрӣ, сифати диссертатсияҳо, дурустии барасмиятдарории парвандаҳои аттестатсионӣ, фаъолияти шуроҳои диссертатсионӣ ва камбудиҳои ҷойдошта мавриди баррасӣ қарор мегиранд.

Аҳаммияти махсусро таҳлилҳои солонаи фаъолияти шуроҳои диссертатсионӣ ва самтҳои алоҳидаи илм касб мекунанд. Чунин таҳлилҳо имконият медиҳанд, ки мушкилоти низомӣ муайян гардида, роҳҳои ислоҳи онҳо пешниҳод карда шаванд.

Аз нуқтаи назари идоракунии илм чунин муносибатро метавон гузариш аз назорати пасини аттестатсионӣ ба пешгирии хавфҳои илмӣ ва аттестатсионӣ арзёбӣ намуд. Махсусан, таҳлили фаъолияти олимони соҳа, шуроҳои диссертатсионӣ ва сифати таҳқиқоти пешниҳодшаванда метавонад ба ташаккули фарҳанги нави масъулияти илмӣ мусоидат намояд. Танқиди асосноки камбудиҳои илмӣ бояд на ҳамчун муносибати манфӣ нисбат ба олим, балки ҳамчун шарти зарурии рушди дониш қабул карда шавад.

Аз ин ҷиҳат, фаъолияти таҳлилии роҳбарияти КОА метавонад барои ташаккули фарҳанги худтанқидкунии илмӣ ва масъулияти академӣ аҳаммияти назаррас дошта бошад.

Яке аз натиҷаҳои муҳимми фаъолияти КОА ташаккул ва рушди шабакаи шуроҳои диссертатсионӣ мебошад. Шурои диссертатсионӣ танҳо мақоми гузаронидани ҳимоя нест. Он бояд маркази экспертизаи илмӣ, мубоҳисаи академӣ ва ташаккули мактабҳои илмӣ бошад.

Дар низоми миллии аттестатсия шуроҳои диссертатсионии соҳаи ҳуқуқшиносӣ дар як қатор муассисаҳои бонуфузи илмӣ ва таълимии мамлакат фаъолият менамоянд. Аз ҷумла, дар назди Донишгоҳи миллии Тоҷикистон шуроҳои диссертатсионӣ аз рӯйи самтҳои гуногуни ҳуқуқшиносӣ фаъолият дошта, таҳқиқоти назарияи давлат ва ҳуқуқ, ҳуқуқи конститутсионӣ, ҳуқуқи ҷиноятӣ ва дигар соҳаҳои илми ҳуқуқро фаро мегиранд. Мавҷудияти чунин шуроҳо дар Донишгоҳи миллӣ боиси тақвияти мавқеи он ҳамчун яке аз марказҳои асосии омодасозии кадрҳои илмии ҳуқуқшиносӣ гардидааст.

Дар Академияи Вазорати корҳои дохилии Ҷумҳурии Тоҷикистон низ шурои диссертатсионӣ дар самти фаъолияти ҳифзи ҳуқуқ амал менамояд. Фаъолияти он барои рушди таҳқиқоти криминалистӣ, оперативӣ-ҷустуҷӯӣ, фаъолияти мақомоти корҳои дохилӣ ва дигар масъалаҳои ҳифзи ҳуқуқ аҳаммияти муҳим дорад.

Дар Академияи идоракунии давлатии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон низ шурои диссертатсионии ҳуқуқшиносӣ фаъолият намуда, дар он таҳқиқоти соҳаҳои ҳуқуқи маъмурӣ, идоракунии давлатӣ ва дигар самтҳои дахлдор баррасӣ мегарданд.

Ҳамин тавр, ташаккули шабакаи шуроҳо имконият фароҳам овардааст, ки соҳаҳои гуногуни илми ҳуқуқ дар дохили кишвар бо кадрҳои илмӣ таъмин карда шаванд.

Дар низоми омодасозӣ ва аттестатсияи кадрҳои илмии ҳуқуқшиносӣ мавқеи Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон махсус мебошад. Институт ҳамчун муассисаи академии соҳавӣ яке аз марказҳои асосии таҳқиқоти бунёдӣ ва амалии ҳуқуқшиносӣ ба ҳисоб рафта, дар ташаккули мактабҳои илмӣ ва омодасозии кадрҳои тахассуси олӣ саҳми назаррас дорад.

Дар назди Институт зиёда аз ду сол шурои диссертатсионӣ аз рӯйи самтҳои 5.5.5 - ҳуқуқи меҳнат ва ҳуқуқи таъминоти иҷтимоӣ ва 5.5.10 - ҳуқуқи байналмилалӣ ва ҳуқуқи Аврупо фаъолият намуда, барои омодасозӣ ва аттестатсияи кадрҳои илмӣ дар ин соҳаҳо заминаи устувор фароҳам овардааст.

Дар соли 2026 фаъолияти ин самтҳо дар шакли нав идома пайдо намуда, шурои диссертатсионӣ аз нав таъсис дода шуд. Ин ҳолат нишон медиҳад, ки таъсиси шуро дар Институт иқдоми якдафъаина набуда, ба мактабҳои илмӣ, таҷрибаи мавҷуда ва иқтидори кадрии муассиса такя менамояд.

Аҳаммияти фаъолияти ин шуро аз он иборат аст, ки ҳар ду самти мазкур барои рушди давлат ва ҷомеаи Тоҷикистон аҳаммияти рӯзафзун доранд. Тағйирёбии шаклҳои шуғл, рақамикунонии муносибатҳои меҳнатӣ, муҳоҷирати меҳнатӣ ва масъалаҳои таъминоти иҷтимоӣ таҳқиқоти нави илмиро талаб мекунанд. Ҳамзамон, густариши муносибатҳои байналмилалии Тоҷикистон, татбиқи уҳдадориҳои байналмилалӣ ва рушди ҳамкории минтақавӣ зарурати таҳқиқоти амиқро дар соҳаи ҳуқуқи байналмилалӣ тақозо менамояд.

Дар баробари ин, тибқи маълумоти охирин, дар Институти давлат ва ҳуқуқ шурои диссертатсионии дигар низ аз рӯйи ихтисосҳои 5.5.1 - назария ва таърихи ҳуқуқ ва давлат; таърихи таълимот дар бораи ҳуқуқ ва давлат; 5.5.2 - ҳуқуқи конститутсионӣ; ҳуқуқи мурофиаи судии конститутсионӣ; танзими ҳуқуқии ҳокимияти маҳаллӣ ва 5.5.3 - ҳуқуқи маданӣ; ҳуқуқи соҳибкорӣ; ҳуқуқи оилавӣ; ҳуқуқи байналмилалии хусусӣ таъсис дода шудааст. Таъсиси чунин шуро имконият медиҳад, ки дар як муассисаи академӣ самтҳои бунёдии илми ҳуқуқшиносӣ - аз назарияи умумии ҳуқуқ то ҳуқуқи хусусӣ, ҳуқуқи меҳнат ва ҳуқуқи байналмилалӣ - ба ҳам пайваст карда шаванд.

Дар ин замина мавҷудияти «Маҷаллаи академии ҳуқуқ», ки натиҷаҳои таҳқиқоти ҳуқуқшиносиро аз рӯйи самтҳои дахлдор нашр менамояд, низ аҳаммияти махсус дорад. Илова бар ин, дар Институти давлат ва ҳуқуқ маҷаллаи нав бо унвонии «Давлат ва ҳуқуқ» таъсис дода шуд.

Ҳамин тариқ, дар Институти давлат ва ҳуқуқ робитаи се унсури асосии рушди илм - мактаби илмӣ, шурои диссертатсионӣ ва нашрияи илмии тақризшаванда - ташаккул меёбад. Ҳамоҳангии ин се унсур метавонад ба баланд шудани сифати таҳқиқоти диссертатсионӣ ва омодасозии насли нави олимони ҳуқуқшинос мусоидат намояд.

Яке аз равандҳои нави мусбат васеъ гардидани ҷуғрофияи фаъолияти шуроҳои диссертатсионии ҳуқуқшиносӣ мебошад. Дар ин самт таъсиси шурои диссертатсионӣ дар назди Донишгоҳи давлатии ҳуқуқ, бизнес ва сиёсати Тоҷикистон дар шаҳри Хуҷанд аҳаммияти махсус дорад. Ташкили чунин шуро имконият медиҳад, ки муҳаққиқони минтақаҳо барои иштирок дар фаъолияти илмӣ ва ҳимояи диссертатсия имконияти бештар пайдо намоянд. Ҳамзамон, ин иқдом метавонад ба ташаккули мактабҳои илмии ҳуқуқшиносӣ дар минтақаҳо мусоидат кунад. Бо вуҷуди ин, ғайримарказикунонии низоми аттестатсия набояд бо афзоиши механикии шумораи шуроҳо омехта карда шавад.

Шурои диссертатсионӣ бояд дар муассисае таъсис дода шавад, ки дар он мактаби воқеии илмӣ, шумораи кофии олимони соҳибихтисос, анъанаи таҳқиқотӣ, пойгоҳи илмӣ ва муҳити зарурии академӣ вуҷуд дошта бошад. Дар ин сурат таъсиси шуро на воситаи сунъии ташкили мактаби илмӣ, балки натиҷаи табиии рушди он мегардад.

Самти дигари муҳимми фаъолияти КОА таҳлили мунтазам ва ҳисоботдиҳии фаъолияти шуроҳои диссертатсионӣ мебошад. Ҳисоботи ҳарсолаи солона имкон медиҳад, ки фаъолияти шуро на танҳо аз рӯйи шумораи диссертатсияҳои ҳимояшуда, балки аз ҷиҳати риояи талаботи муқарраршуда ва сифати кори илмӣ арзёбӣ карда шавад. Аммо дар марҳилаи минбаъда ба мақсад мувофиқ аст, ки чунин таҳлил боз ҳам бештар хусусияти сифатӣ касб намояд.

Ба андешаи мо, ҳангоми арзёбии фаъолияти шуроҳои диссертатсионии ҳуқуқшиносӣ бояд нишондиҳандаҳои зерин ба назар гирифта шаванд:

- навгонии воқеии илмии диссертатсияҳои ҳимояшуда;

- сатҳи назариявӣ ва методологии таҳқиқот;

- сифати тақриз ва экспертизаи диссертатсия;

- сатҳи мубоҳисаи илмӣ дар ҷараёни ҳимоя;

- фаъолияти илмии аъзои шуро;

- риояи меъёрҳои одоби илмӣ ва асолати матн;

- татбиқи натиҷаҳои диссертатсия дар қонунгузорӣ;

- истифодаи натиҷаҳо дар амалияи судӣ ва ҳуқуқтатбиқкунӣ;

- ташаккули мактабҳои илмӣ ва тарбияи шогирдон;

- фаъолияти минбаъдаи илмии шахсоне, ки соҳиби дараҷаи илмӣ гардидаанд.

Маҳз чунин меъёрҳо метавонанд нишон диҳанд, ки фаъолияти шурои диссертатсионӣ то кадом андоза ба рушди воқеии илм мусоидат мекунад.

Яке аз самтҳои муҳими фаъолияти КОА такмили мунтазами заминаи меъёрии ҳуқуқии аттестатсияи кадрҳои илмӣ мебошад. Дар ин соҳа Низомномаи Комиссияи олии аттестатсионӣ, Низомномаи шурои диссертатсионӣ, Низомномаи шурои экспертӣ, Тартиби додани дараҷаҳои илмӣ, Тартиби додани унвонҳои илмӣ ва дигар санадҳои дахлдор амал менамоянд.

Таҷрибаи солҳои охир нишон медиҳад, ки санадҳои мазкур мунтазам мавриди омӯзиш ва бозбинӣ қарор мегиранд. Чунин муносибат қобили дастгирӣ мебошад, зеро муносибатҳои илмӣ низ таҳти таъсири равандҳои нави технологӣ ва иҷтимоӣ тағйир меёбанд.

Рақамикунонии фаъолияти илмӣ, рушди пойгоҳҳои электронии маълумот, низомҳои муайян намудани монандии матн, нашрияҳои электронӣ ва истифодаи технологияҳои зеҳни сунъӣ масъалаҳои наверо ба миён овардаанд, ки танзими дахлдори меъёриро талаб мекунанд. Махсусан, зарур аст меъёрҳои истифодаи технологияҳои зеҳни сунъӣ ҳангоми таҳияи диссертатсия ва мақолаҳои илмӣ муайян карда шаванд. Зеҳни сунъӣ метавонад воситаи техникии мусоидаткунанда бошад, аммо набояд ҷойгузини фаъолияти мустақили зеҳнӣ ва эҷодии муҳаққиқ гардад.

Такмили санадҳои меъёрӣ бояд на танҳо ба талаботи техникии барасмиятдарории диссертатсия, балки ба таъмини сифати мазмунии таҳқиқот низ равона карда шавад.

Яке аз масъалаҳои калидии рушди минбаъдаи илми ҳуқуқшиносӣ баланд бардоштани талабот нисбат ба навгонии илмии диссертатсияҳо мебошад. Дар баъзе ҳолатҳо навгонии илмӣ ба пешниҳод намудани тағйиру иловаҳои ҷудогона ба қонунгузорӣ маҳдуд карда мешавад. Аммо ҳар як пешниҳоди таҳрири меъёри ҳуқуқӣ наметавонад худ аз худ навгонии илмӣ ҳисобида шавад.

Навгонии воқеии илмӣ бояд бо кашфи қонуниятҳои нав, таҳияи консепсияи муаллифӣ, асоснок намудани категория ё мафҳуми нав, пешниҳоди муносибати нави методологӣ ё ҳалли илмии масъалаи дорои аҳаммияти назариявӣ ва амалӣ алоқаманд бошад.

Аз ин рӯ, яке аз вазифаҳои муҳимми шуроҳои диссертатсионӣ ва шуроҳои экспертии КОА бояд фарқ гузоштан байни навгонии шаклӣ ва навгонии воқеии илмӣ бошад. Ин талабот метавонад сифати таҳқиқоти ҳуқуқшиносиро ба таври назаррас баланд бардорад.

Нақши КОА дар рушди илм танҳо тавассути санадҳои маъмурӣ ва механизмҳои назоратӣ амалӣ намегардад. Фаъолияти он метавонад ба ташаккули фарҳанги нави академӣ низ таъсир расонад. Ин фарҳанг пеш аз ҳама мустақилияти фикрии муҳаққиқ, масъулияти роҳбари илмӣ ва мушовири илмӣ, риояи одоби илмӣ, дурустии иқтибосоварӣ, эҳтиром ба ҳуқуқи муаллиф, мубоҳисаи озоди илмӣ ва муносибати оштинопазир ба сохтакорӣ ва асардуздиро дар бар мегирад.

Дар ин самт таҳлилҳои ошкорои фаъолияти шуроҳои диссертатсионӣ ва олимони соҳа, ки солҳои охир аз ҷониби роҳбарияти КОА бештар анҷом дода мешаванд, аҳаммияти тарбиявӣ ва пешгирикунанда доранд.

Олим бояд дарк намояд, ки дараҷаи илмӣ на танҳо мақоми иҷтимоӣ, балки пеш аз ҳама масъулияти илмӣ мебошад. Аз ин рӯ, фаъолияти олимони дорои дараҷаи илмӣ бояд на танҳо аз рӯйи шумораи мақолаҳо, балки аз рӯйи саҳми воқеии онҳо дар рушди илм, ташаккули мактабҳои илмӣ, омодасозии шогирдон ва ҳалли масъалаҳои муҳимми давлату ҷомеа арзёбӣ карда шавад.

Бо дарназардошти таҷрибаи ташаккулёфта, барои баланд бардоштани минбаъдаи нақши КОА дар рушди илми ҳуқуқшиносӣ татбиқи як қатор тадбирҳо мувофиқи мақсад мебошад.

Якум, экспертизаи мазмунии диссертатсияҳо бояд тақвият дода шавад. Риояи талаботи расмӣ муҳим аст, аммо он набояд ҷойгузини арзёбии аслии илмии таҳқиқот гардад.

Дуюм, масъулияти роҳбарон ва мушовирони илмӣ барои сифати диссертатсияҳои таҳти роҳбарии онҳо таҳким дода шавад.

Сеюм, таъсиси махзани ягонаи электронии диссертатсияҳои дар Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳимояшуда зарур мебошад. Чунин махзан на танҳо шаффофиятро таъмин мекунад, балки барои пешгирии такрори мавзуъҳо ва истифодаи ғайриқонунии натиҷаҳои таҳқиқоти қаблӣ низ мусоидат менамояд.

Чорум, мониторинги татбиқи натиҷаҳои диссертатсияҳои ҳуқуқшиносӣ дар амалия ба роҳ монда шавад. Зарур аст муайян карда шавад, ки пешниҳодҳои дар диссертатсияҳо асоснокшуда то кадом андоза дар қонунгузорӣ, фаъолияти судӣ, мақомоти ҳифзи ҳуқуқ, идоракунии давлатӣ ва раванди таълим истифода мешаванд.

Панҷум, рушди ҳамкории байналмилалии шуроҳои диссертатсионӣ ва ҷалби олимони хориҷӣ ба экспертиза ва мубоҳисаҳои илмӣ метавонад ба баланд гардидани рақобатпазирии илми ҳуқуқшиносии Тоҷикистон мусоидат намояд.

Шашум, ҳангоми таъсиси шуроҳои нави диссертатсионӣ мавҷудияти мактаби воқеии илмӣ бояд яке аз меъёрҳои асосӣ бошад.

Ҳафтум, таҳлилҳои соҳавии КОА оид ба вазъи илми ҳуқуқшиносӣ бояд идома дода шуда, натиҷаҳои онҳо бо иштироки олимони пешбари мамлакат мавриди муҳокима қарор гиранд.

Таҳлили фаъолияти Комиссияи олии аттестатсионии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон нишон медиҳад, ки ташаккули низоми миллии аттестатсияи кадрҳои илмӣ яке аз дастовардҳои муҳимми даврони Истиқлоли давлатӣ мебошад.

Ба вуҷуд омадани чунин низом ба Ҷумҳурии Тоҷикистон имконият дод, ки сиёсати мустақили худро дар соҳаи омодасозӣ ва аттестатсияи кадрҳои илмӣ амалӣ намуда, талаботи ягонаи миллиро нисбат ба сифати таҳқиқоти диссертатсионӣ муқаррар намояд.

Дар рушди илми ҳуқуқшиносӣ нақши КОА пеш аз ҳама дар таъсис ва танзими фаъолияти шуроҳои диссертатсионӣ, ташкили экспертизаи илмӣ, баланд бардоштани талабот нисбат ба диссертатсияҳо, рушди низоми нашрияҳои тақризшаванда, такмили санадҳои меъёрӣ ва ташаккули фарҳанги масъулияти академӣ зоҳир мегардад.

Марҳилаи муосири фаъолияти Комиссия таҳти роҳбарии доктори илмҳои биологӣ, профессор, узви вобастаи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон Давлатзода Сайфиддин Хайриддин бо ҷоннок гардидани фаъолияти таҳлилӣ, методӣ ва ташкилӣ фарқ мекунад. Баргузории мулоқоту семинарҳо, таҳлили фаъолияти шуроҳои диссертатсионӣ ва олимони соҳа, муайян намудани камбудиҳо ва пешниҳоди роҳҳои ислоҳи онҳо, бозбинии санадҳои меъёрӣ ва таъсису азнавтаъсисдиҳии шуроҳои диссертатсионӣ нишон медиҳанд, ки фаъолияти Комиссия тадриҷан хусусияти фарогири таъмини сифати илмро касб менамояд.

Рушди шабакаи шуроҳои ҳуқуқшиносӣ дар Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, Донишгоҳи миллии Тоҷикистон, Академияи Вазорати корҳои дохилӣ, Академияи идоракунии давлатӣ ва Донишгоҳи давлатии ҳуқуқ, бизнес ва сиёсати Тоҷикистон имкониятҳои нави омодасозии кадрҳои илмиро фароҳам овардааст.

Дар ин миён рушди шуроҳои диссертатсионии Институти давлат ва ҳуқуқ аҳаммияти махсус дорад. Фаъолияти шуро аз рӯйи ихтисосҳои 5.5.5 ва 5.5.10 ва таъсиси шурои нав аз рӯйи ихтисосҳои 5.5.1, 5.5.2 ва 5.5.3 метавонад иқтидори Институтро ҳамчун яке аз марказҳои асосии академии илми ҳуқуқшиносии мамлакат боз ҳам тақвият диҳад.

Дар баробари ин, афзоиши шумораи шуроҳои диссертатсионӣ набояд ҳамчун ҳадафи мустақил қабул карда шавад. Вазифаи стратегӣ бояд баланд бардоштани сифати фаъолияти шуроҳо ва диссертатсияҳои ҳимояшаванда бошад.

Дар марҳилаи нави рушди илми Тоҷикистон самаранокии низоми аттестатсияро на танҳо аз рӯйи шумораи диссертатсияҳои ҳимояшуда ва дараҷаҳои илмии додашуда, балки аз рӯйи таъсири натиҷаҳои илмӣ ба рушди назарияи ҳуқуқ, қонунгузорӣ, фаъолияти судӣ ва амалияи ҳуқуқтатбиқкунӣ арзёбӣ намудан зарур аст.

Аз ин рӯ, метавон хулоса кард, ки фаъолияти Комиссияи олии аттестатсионии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар шароити Истиқлоли давлатӣ аз доираи механизми одии додани дараҷаҳои илмӣ берун рафта, тадриҷан ба яке аз механизмҳои институтсионалии ташаккул ва рушди илми миллӣ табдил ёфтааст.

Барои илми ҳуқуқшиносии Тоҷикистон натиҷаи ниҳоии фаъолияти КОА бояд на танҳо афзоиши шумораи кадрҳои дорои дараҷаи илмӣ, балки ташаккули олими соҳибмактаб, муҳаққиқи мустақил, таҳқиқоти асил ва натиҷаи илмие бошад, ки барои рушди давлат, ҷомеа, қонунгузорӣ ва низоми ҳуқуқии Ҷумҳурии Тоҷикистон арзиши воқеӣ дорад.

Бобоҷонзода Исрофил Ҳусейн – мудири шуъбаи масоили назариявии давлат ва ҳуқуқи муосири

Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор.

(бахшида ба 75-солагии доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор Саидумар Раҷабов)

Дар таърихи ҳар як миллат шахсиятҳое ҳастанд, ки арзиши фаъолияти онҳо танҳо бо шумораи солҳои умр ё вазифаҳои ишғолкардаашон чен намешавад. Меъёри аслии бузургии чунин инсонҳо дар он зоҳир мегардад, ки онҳо то чӣ андоза тавонистаанд ба пешрафти маънавӣ, илмӣ ва касбии ҷомеа таъсир расонанд, мактабе бунёд намоянд ва пас аз худ шогирдоне гузоранд, ки роҳи оғозкардаи устодро идома медиҳанд. Дар илми ҳуқуқшиносии Тоҷикистони соҳибистиқлол профессор Саидумар Раҷабов аз ҷумлаи ҳамин гуна шахсиятҳои мактабсоз мебошад. 1 сентябри соли 2026 ин олими шинохта ба синни мубораки 75 қадам мегузорад, вале фаъолияти пурбори илмӣ, эҷодӣ ва ҷамъиятии ӯ ҳамоно бо неруи ҷавонӣ идома дорад.

Номи профессор Саидумар Раҷабов имрӯз пеш аз ҳама бо ташаккул ва таҳкими илми ҳуқуқи байналмилалӣ дар Тоҷикистон пайванд хӯрдааст. Ӯ аз нахустин муҳаққиқонест, ки дар давраи соҳибистиқлолӣ зарурати ташкили таҳқиқоти низомманд дар ин соҳа, омода намудани кадрҳои миллӣ, ба забони тоҷикӣ таҳия кардани адабиёти таълимӣ ва коркарди масъалаҳои муҳими байналмилалӣ-ҳуқуқиро ба миён гузошт. Аз ҳамин ҷиҳат, 75-солагии ӯ танҳо ҷашни шахсии як донишманд нест. Ин сана барои муҳити ҳуқуқшиносии кишвар фурсати муносибест, то ба роҳи тайкардаи яке аз поягузорони мактаби миллии ҳуқуқи байналмилалӣ назар афканем ва аҳаммияти мероси илмии ӯро аз дидгоҳи имрӯз арзёбӣ намоем.

Саидумар Раҷабов 1 сентябри соли 1951 дар деҳаи Меҳнати ноҳияи Сариосиёи Ҷумҳурии Ӯзбекистон дар оилаи заҳматкаш ба дунё омадааст. Солҳои кӯдакӣ ва наврасии ӯ дар муҳите гузаштаанд, ки меҳнатдӯстӣ, эҳтироми омӯзгор ва талош барои дониш арзиши баланд доштанд. Пас аз хатми мактаби миёна ӯ соли 1966-1967 курсҳои яксолаи тайёр намудани муаллимони синфҳои ибтидоиро гузашта, ҳанӯз дар синни ҷавонӣ фаъолияти омӯзгориро оғоз намуд. Соли 1968 ба факултаи забонҳои хориҷии Донишкадаи давлатии омӯзгории Запорожйе дохил шуда, соли 1972 онро бо дипломи аъло хатм кард. Ихтисоси аввалини ӯ омӯзгори забони англисӣ буд ва маҳз ҳамин заминаи қавии забонӣ баъдтар дар тамоми фаъолияти илмӣ ва байналмилалии ӯ нақши муҳим бозид.

Солҳои 1972-1973 ва баъдан 1974-1977 Саидумар Раҷабов дар мактаби миёна ҳамчун омӯзгори забони англисӣ кор кард. Байни ин ду марҳила, солҳои 1973-1974, хизмати ҳарбиро дар Қувваҳои Мусаллаҳи Иттиҳоди Шӯравӣ адо намуд. Аз соли 1977 марҳилаи нав ва хеле масъули ҳаёти ӯ оғоз шуд: кор ва таҳсил дар сохторҳои амнияти давлатӣ. Солҳои 1987-1990 дар аспирантураи рӯзонаи Мактаби олии Кумитаи амнияти давлатии ИҶШС дар Москва таҳсил намуда, соли 1991 рисолаи номзадии худро ҳимоя кард. Ин таҷриба ба ӯ имкон дод, ки ҳуқуқро на танҳо аз мавқеи назариявӣ, балки аз дидгоҳи амнияти давлатӣ, масъулияти хизматӣ ва ҳифзи манфиатҳои миллӣ дарк намояд.

Моҳи июли соли 1992 ӯ ба Душанбе баргашт ва то соли 1998 дар мақомоти роҳбарикунандаи Кумитаи давлатии амнияти миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон фаъолият намуд. Дар ҳамин давраи ҳассос, ки давлати ҷавони тоҷик ба сулҳу субот ва таҳкими сохторҳои давлатӣ ниёз дошт, Саидумар Раҷабов дар таъсиси Мактаби олии мақомоти амнияти давлатӣ саҳм гузошта, ба ҳайси муовини роҳбар оид ба таълим ва илм ва иҷрокунандаи вазифаи роҳбар фаъолият кард. Соли 1998 бо рутбаи полковник ба истеъфо баромад, аммо таҷрибаи хизматӣ дар тамоми фаъолияти минбаъдаи ӯ ҳамчун як мактаби интизом, масъулият ва садоқат ба давлат боқӣ монд.

Аз моҳи сентябри соли 1998 то апрели соли 2006 фаъолияти ӯ бо Донишгоҳи славянии Русия ва Тоҷикистон пайваст гардид. Дар ин муассиса ба сифати дотсент, мудири кафедраи забони англисӣ ва профессори кафедраи муносибатҳои байналмилалӣ кор кард. Соли 2002 соҳиби унвони илмии дотсент шуд. Маҳз дар ҳамин давра таваҷҷуҳи илмии ӯ ҳарчи бештар ба масъалаҳои ҳуқуқи байналмилалӣ, ҳуқуқи байналмилалии башардӯстӣ, низоъҳои мусаллаҳона ва муносибатҳои байналмилалӣ равона гардид.

Марҳилаи ҳалкунанда дар зиндагии илмии профессор соли 2008 фаро расид. 5 ноябри ҳамон сол ӯ дар Донишгоҳи дӯстии халқҳои Русия дар шаҳри Москва рисолаи доктории худро дар мавзӯи «Имплементатсияи меъёрҳои ҳуқуқи байналмилалии башардӯстӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон: проблемаҳои назариявӣ ва амалӣ» аз рӯйи ихтисоси 12.00.10 — ҳуқуқи байналмилалӣ; ҳуқуқи аврупоӣ бомуваффақият ҳимоя намуд. Бо ин ҳимоя ӯ аввалин доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ дар Тоҷикистон аз рӯйи ихтисоси ҳуқуқи байналмилалӣ ва ҳуқуқи аврупоӣ гардид. Соли 2023 ба ӯ унвони илмии профессор дода шуд.

Аз 6 апрели соли 2006 сар карда, фаъолияти асосии илмии Саидумар Раҷабов бо Академияи илмҳо, имрӯз Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, пайвастааст. Ӯ дар тӯли солҳои зиёд роҳбарии шуъбаи ҳуқуқи байналмилалиро ба уҳда дошт: нахуст дар Институти давлат ва ҳуқуқ, баъдан пас аз тағйироти сохторӣ дар Институти фалсафа, сиёсатшиносӣ ва ҳуқуқ ба номи А. Баҳоваддинов ва аз декабри соли 2025, баъди аз нав ҷудо шудани пажӯҳишгоҳҳо, ҳамчун мудири шуъбаи ҳуқуқи байналмилалии Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон фаъолият дорад. Ин пайдарҳамӣ нишон медиҳад, ки номи ӯ бо худи ташаккул ва устувории ин самти илмӣ дар низоми академии кишвар тавъам аст.

Фаъолияти илмии профессор С. Раҷабов аз нигоҳи мавзӯӣ васеъ, вале аз нигоҳи мантиқӣ муттаҳид аст. Агар осори ӯро дар маҷмӯъ таҳлил намоем, метавон дид, ки дар маркази аксари таҳқиқот масъалаи ҳифзи инсон, амнияти давлат, сулҳу субот, ҳамкории байналмилалӣ ва ҳимояи манфиатҳои Тоҷикистон қарор дорад. Дар китобномаи 70-солагии устод шаш самти асосии таваҷҷуҳи илмии ӯ муайян шуда буд: масъалаҳои мубрами ҳуқуқи байналмилалӣ; низоъшиносӣ; омили исломӣ дар сиёсати ҷаҳонӣ; мубориза бо ҷинояткории байналмилалӣ; ҳуқуқи байналмилалии об ва муҳити зист; инчунин масъалаҳои забоншиносӣ ва таълими забонҳои хориҷӣ. Осори панҷ соли охир нишон медиҳад, ки ин самтҳо на танҳо идома ёфтаанд, балки бо масъалаҳои нав — амнияти иттилоотӣ, киберҷинояткорӣ, дипломатияи сулҳ, ҳифзи арзишҳои фарҳангӣ, ислоҳоти Созмони Милали Муттаҳид ва таҳаввули низоми байналмилалӣ — ғанӣ гардидаанд.

Самти аввал ва меҳварии фаъолияти ӯ — назария ва таърихи ҳуқуқи байналмилалӣ мебошад. Профессор дар осори худ ҳуқуқи байналмилалиро ҳамчун низоми зиндаи меъёрҳо ва принсипҳо арзёбӣ мекунад, ки ҳамзамон бо рушди давлатдорӣ ва муносибатҳои байни халқҳо тағйир меёбад. Аз ин ҷиҳат, асарҳои «Ҳуқуқи байналмилалӣ», «Ҳуқуқи робитаҳои беруна», «Фарҳанги ҳуқуқи байналмилалӣ», «Универсальная юрисдикция в международном уголовном праве», «Международные суды и трибуналы» ва дигар китобу мақолаҳои ӯ на танҳо барои омӯзиши назарияи соҳа, балки барои ташаккули забони илмии ҳуқуқи байналмилалӣ дар Тоҷикистон аҳаммият доранд.

Дар ин самт махсусан силсилаи шашҷилдаи «Таърихи ҳуқуқи байналмилалӣ дар минтақаи Осиёи Марказӣ» ҷойгоҳи хос дорад. Қисмҳои ин асар солҳои 2019-2024 ба табъ расидаанд. Арзиши асосии силсила дар он аст, ки муаллиф таърихи ҳуқуқи байналмилалиро танҳо аз нуқтаи назари анъанаи аврупоӣ баррасӣ намекунад, балки саҳми тамаддунҳои Осиёи Марказӣ, анъанаҳои давлатдорӣ, аҳдномаҳо, афкори мутафаккирон ва таҷрибаи дипломатии халқҳои минтақаро ба доираи таҳқиқ меорад. Ин равиш барои илми миллӣ аҳаммияти усулӣ дорад: он ба насли ҷавон нишон медиҳад, ки фарҳанги ҳуқуқӣ ва дипломатии тоҷикон решаҳои таърихии амиқ дошта, мероси миллӣ метавонад қисми муҳими таърихи умумии ҳуқуқи байналмилалӣ бошад.

Китоби дарсии «Ҳуқуқи байналмилалӣ» барои магистрантон ва докторантони PhD, ки соли 2025 дар ҳаҷми 500 саҳифа нашр шудааст, идомаи мантиқии фаъолияти дарозмуддати омӯзгории профессор мебошад. Дар ин асар таҷрибаи чандинсолаи таълими фан, таҳқиқоти назариявӣ ва зарурати мутобиқ намудани донишҳои байналмилалӣ-ҳуқуқӣ ба ниёзҳои таҳсилоти олии кишвар ба ҳам омадаанд. Барои илми Тоҷикистон чунин китобҳо аҳаммияти стратегӣ доранд, зеро бе адабиёти босифати миллӣ ташаккули мутахассиси мустақил ва тафаккури ҳуқуқии миллӣ имконнопазир аст.

Самти дуюми муҳими таҳқиқоти профессор — ҳуқуқи байналмилалии башардӯстӣ ва низоъҳои мусаллаҳона мебошад. Мавзӯи рисолаи доктории ӯ низ маҳз ба имплементатсияи меъёрҳои ҳуқуқи байналмилалии башардӯстӣ дар Тоҷикистон бахшида шуда буд. Дар асарҳои «Международное гуманитарное право в Республике Таджикистан», «Международно-правовые аспекты урегулирования вооруженного конфликта в Таджикистане», «Военные преступления как серьезные нарушения норм международного гуманитарного права» ва таҳқиқоти сершумори баъдӣ масъалаҳои ҳифзи қурбониёни низоъ, таснифи низоъҳои мусаллаҳона, ҷиноятҳои ҷангӣ, нақши СММ ва роҳҳои сулҳомези ҳалли муноқишаҳо таҳлил шудаанд.

Аҳаммияти ин самт барои Тоҷикистон аз таҷрибаи таърихии худи кишвар бармеояд. Миллати тоҷик дар солҳои 1990-ум талхии низои дохилиро чашид ва баъдан бо иродаи сиёсӣ ва хиради миллӣ ба сулҳу ризоият расид. Профессор С. Раҷабов ин таҷрибаро на танҳо ҳамчун як воқеаи сиёсӣ, балки ҳамчун объекти таҳқиқи ҳуқуқи байналмилалӣ арзёбӣ кардааст. Осори нави ӯ дар бораи таҷрибаи сулҳи тоҷикон ва аҳаммияти он барои амнияти минтақавию ҷаҳонӣ ин хатти таҳқиқотро идома медиҳад. Ин ҷо илм бо ватандӯстӣ пайваст мешавад: таҳқиқи сулҳи тоҷикон барои ӯ ҳамзамон таҳқиқи як арзиши миллӣ ва пешниҳоди таҷрибаи Тоҷикистон ба ҷомеаи ҷаҳонӣ мебошад.

Самти сеюм — ҳуқуқи байналмилалии ҷиноятӣ ва мубориза бо ҷинояткории байналмилалӣ мебошад. Профессор аз аввалин муҳаққиқони кишвар аст, ки масъалаҳои фаъолияти Суди байналмилалии ҷиноятӣ, юрисдиксияи универсалӣ, терроризм, гаравгонгирӣ, зархаридӣ ва ҷиноятҳои байналмилалиро ба таври муназзам таҳқиқ кардааст. Монографияҳои «Становление и развитие Международного уголовного суда», «Универсальная юрисдикция в международном уголовном праве» ва «Актуальные проблемы борьбы с преступностью в международном уголовном праве» ба ин раванд заминаи назариявӣ гузоштанд. Дар солҳои охир ин самт бо таҳқиқоти киберҷинояткорӣ ва таҳдидҳои нави фаромиллӣ васеъ шудааст.

Самти чорум — ҳуқуқи байналмилалии об ва ҳифзи муҳити зист мебошад. Тоҷикистон ҳамчун кишвари дорои захираҳои бузурги об ва ташаббускори барномаҳои глобалии обӣ ниёзманд ба таҳқиқоти мустаҳками ҳуқуқӣ дар ин самт аст. Профессор С. Раҷабов дар монография ва мақолаҳои худ масъалаҳои истифодаи обҳои фаромарзӣ, ҳамкории давлатҳои Осиёи Марказӣ, дипломатияи об, амнияти экологӣ ва имплементатсияи ташаббусҳои байналмилалии Тоҷикистонро баррасӣ намудааст. Монографияи «Масоили актуалии ҳуқуқи байналмилалии об», ки соли 2018 дар ҳаммуаллифӣ ба нашр расид, аз ҷумлаи корҳои муҳими ин самт мебошад. Бо ҳамин, ӯ дар ташаккули заминаи назариявии ҳуқуқи байналмилалии об дар кишвар низ саҳми арзанда гузоштааст.

Самти панҷум — омӯзиши робитаи тамаддун, дин ва ҳуқуқи байналмилалӣ аст. Осори ӯ оид ба омили исломӣ, ҳуқуқи башардӯстии мусулмонӣ, афкори Имоми Аъзам, саҳми мутафаккирони тоҷик ва исломофобия нишон медиҳад, ки профессор кӯшиш мекунад падидаҳои муосири сиёсиву ҳуқуқиро дар заминаи тамаддунӣ таҳлил намояд. Ин равиш имконият медиҳад, ки байни арзишҳои умумибашарӣ ва мероси маънавии минтақа робитаи илмӣ пайдо карда шавад ва ҳамзамон аз истифодаи сиёсишудаи дин барои ифротгароӣ ва хушунат фарқ гузошта шавад.

Самти шашум — забоншиносӣ ва фарҳанги забонӣ мебошад. Шояд дар назари аввал ин самт аз ҳуқуқи байналмилалӣ дур намояд, аммо дар зиндагии илмии профессор чунин нест. Донистани забон барои ҳуқуқшиноси байналмилалӣ воситаи мустақими дастрасӣ ба сарчашма, муошират бо муҳаққиқони хориҷӣ ва иштирок дар муҳокимаҳои касбӣ аст. Профессор забонҳои тоҷикӣ, русӣ, англисӣ ва ӯзбекиро ба дараҷаи аъло медонад. Осори ӯ ба забонҳои тоҷикӣ, русӣ ва англисӣ нашр шудааст; ӯ ҳамчунин муаллифи корҳои забоншиносӣ ва луғатҳои махсус мебошад. Ин қобилияти чандзабонӣ ба таҳқиқоти ӯ паҳнои байналмилалӣ бахшида, дар тарбияи шогирдон низ ҳамчун намунаи касбӣ хизмат мекунад.

Рӯйхати осори профессор С. Раҷвбов ҳоло зиёда аз 451 номгӯйро дар бар мегирад. Ин рақам танҳо нишондиҳандаи миқдорӣ нест; он бозгӯи интизоми эҷодӣ, пайгирии пайвастаи рӯйдодҳои байналмилалӣ ва қобилияти пайвастани назарияи ҳуқуқ бо масъалаҳои рӯз мебошад.

Дар миёни осори солҳои охир китобу таҳқиқоти калонҳаҷм, мақолаҳои илмӣ, маводи конференсияҳо ва корҳои илмӣ-оммавӣ ба забонҳои гуногун ҷой доранд. «Международные суды и трибуналы» (2024), қисми шашуми «Таърихи ҳуқуқи байналмилалӣ дар минтақаи Осиёи Марказӣ» (2024) ва «Ҳуқуқи байналмилалӣ» барои магистрантону докторантони PhD (2025) нишон медиҳанд, ки профессор дар синни беш аз ҳафтодсолагӣ ҳамоно ба таҳияи асарҳои бунёдӣ машғул аст.

Дар солҳои 2025-2026 доираи масъалаҳои мавриди таваҷҷуҳи ӯ боз ҳам васеъ гардидааст: паноҳгоҳи дипломатӣ, имтиёз ва масуниятҳои дипломатӣ, таърихи дипломатияи тоҷик, нақши мурофиаи Нюрнберг, ҳифзи қабати озон ва тағйирёбии иқлим, ислоҳоти СММ, фарҳанги сулҳ, киберҷинояткорӣ, ҳифзи арзишҳои фарҳангӣ дар доираи СҲШ, ҳифзи кӯдакон дар низоъҳои мусаллаҳона, таҷрибаи сулҳи тоҷикон ва ташаббусҳои байналмилалии Тоҷикистон дар соҳаи сулҳ. Чунин гуногунмавзӯӣ танҳо дар ҳолате самаранок аст, ки муҳаққиқ дорои заминаи васеи назариявӣ ва таҷрибаи амиқи байналмилалӣ бошад. Дар мавриди профессор Раҷабов маҳз ҳамин ду омил бо ҳам пайвастаанд.

Қобили таваҷҷуҳ аст, ки як қисми осори нав ба масъалаҳои сиёсати хориҷӣ ва ташаббусҳои ҷаҳонии Тоҷикистон бахшида шудааст. Ин ҷиҳат фаъолияти ӯро аз доираи таҳқиқоти «кабинетӣ» берун мебарорад. Олим рӯйдодҳои байналмилалиро аз мавқеи ҳуқуқӣ шарҳ медиҳад, моҳияти ташаббусҳои кишварро ба забони илм ва омма мефаҳмонад ва бо ҳамин дар рушди фарҳанги ҳуқуқии ҷомеа саҳм мегузорад. Барои ҳуқуқшиноси байналмилалӣ чунин фаъолият муҳим аст, зеро ҳуқуқи байналмилалӣ танҳо маҷмӯи шартномаҳо нест; он забони ҳуқуқии сиёсати хориҷӣ ва яке аз василаҳои ҳимояи манфиатҳои миллӣ дар арсаи ҷаҳонӣ мебошад.

Яке аз меъёрҳои асосии арзёбии шахсияти олим на танҳо шумораи асарҳояш, балки қобилияти ӯ дар омода намудани насли нави муҳаққиқон мебошад. Аз ин ҷиҳат, саҳми профессор Саидумар Раҷабов дар илми ҳуқуқи байналмилалии Тоҷикистон аҳаммияти махсус дорад. Ӯ орзуи ташаккули мактаби тавонои миллии ҳуқуқи байналмилалиро дошт — мактабе, ки «бриллиантҳои» худро ба майдони илми ҷаҳонӣ мебарорад ва манфиатҳои Тоҷикистонро бо забони ҳуқуқи байналмилалӣ ҳимоя мекунад. Имрӯз метавон гуфт, ки ин орзу ба воқеият табдил ёфтааст.

Таҳти роҳбарии ӯ як рисолаи докторӣ ва нӯҳ рисолаи номзадӣ ҳимоя шудаанд. Дар солҳои охир низ шогирдони ӯ аз рӯйи ихтисоси ҳуқуқи байналмилалӣ ва ҳуқуқи аврупоӣ рисолаҳои худро бомуваффақият дифоъ кардаанд. Аз ҷумла, рисолаҳо оид ба истифодаи ҳуқуқии обҳои фаромарзӣ, принсипи юрисдиксияи универсалӣ, танзими муҳоҷирати меҳнатӣ ва ҳамкории байналмилалӣ дар соҳаи ҳифзи муҳити зист бо роҳбарӣ ё мушовирии илмии профессор анҷом ёфтаанд. Ин гуногунмавзӯӣ нишон медиҳад, ки мактаби илмии ӯ ба як мавзӯъ маҳдуд нест. Меҳвари он методологияи ҳуқуқи байналмилалӣ, таҳлили манбаъҳо, пайванди меъёрҳои байналмилалӣ бо қонунгузории миллӣ ва ҳимояи манфиатҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошад.

Мактаби илмӣ танҳо рӯйхати шогирдон нест. Мактаб пеш аз ҳама фарҳанги муносибат ба илм аст: талабот ба манбаъ, эҳтиром ба далел, масъулият дар иқтибос, таҳаммул ба андешаи дигар, пайвастани назария ба амал ва омодагӣ ба ҳимояи мавқеи илмӣ. Дар фаъолияти профессор Раҷабов ин унсурҳо бо анъанаи устодиву шогирдӣ пайваст шудаанд. Онҳое, ки дар назди ӯ кору таҳқиқ кардаанд, на танҳо машварати илмӣ, балки мактаби интизом, кор бо матн, ҷустуҷӯи сарчашма ва масъулияти касбиро гузаштаанд.

Саҳми профессор дар ташкили муҳити институтсионалии илм низ ба ҳамин мактабсозӣ иртибот дорад. Ӯ солҳои зиёд узв ва роҳбари шӯроҳои диссертатсионӣ буда, дар арзёбии рисолаҳои номзадӣ ва докторӣ иштирок кардааст. Ҳамзамон дар гурӯҳи кории Комиссияи татбиқи ҳуқуқи байналмилалии башардӯстӣ назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон, шӯроҳои ҳамоҳангсозии таълими ҳуқуқи байналмилалии башардӯстӣ ва ҳайатҳои таҳририяи маҷаллаҳои илмӣ фаъолият мекунад. Яъне мактаби илмии ӯ на танҳо аз шогирдони мустақим, балки аз муҳити илмие иборат аст, ки дар ташаккули он саҳм гузоштааст.

Имрӯз, вақте ки дар Тоҷикистон шумораи мутахассисони ҳуқуқи байналмилалӣ тадриҷан меафзояд ва рисолаҳои илмӣ дар худи кишвар низ ҳимоя мешаванд, арзиши заҳмати насли аввалини мактабсозон боз ҳам равшантар мегардад. Дар оғози ин роҳ имкониятҳо маҳдуд буданд: адабиёти миллӣ кам, шӯроҳои соҳавӣ вуҷуд надоштанд, дастрасӣ ба сарчашмаҳои хориҷӣ осон набуд. Ташкили шуъба, ҷалби кадрҳо, омода намудани барномаи таҳқиқотӣ, тарбияи аспирантон ва нашри китобҳои миллӣ дар чунин шароит кори маъмурӣ набуд. Он як лоиҳаи дарозмуддати бунёди соҳаи илмӣ буд. Профессор Саидумар Раҷабов дар ин лоиҳа нақши марказӣ дошт.

Дар ҷаҳонбинии профессор С. Раҷабов илм аз давлатдорӣ ҷудо нест. Таҷрибаи ӯ дар мақомоти давлатӣ, донишгоҳ ва Академияи миллии илмҳо боиси он гардидааст, ки масъалаҳои ҳуқуқи байналмилалӣ ҳамеша аз дидгоҳи манфиатҳои миллӣ низ арзёбӣ шаванд. Ин маънои сиёсӣ кардани илмро надорад; баръакс, сухан дар бораи дарки масъулияти олим дар назди ҷомеа ва давлат меравад. Ҳуқуқшиноси байналмилалӣ бояд меъёрҳои умумиэътирофшуда, таҷрибаи ҷаҳонӣ ва принсипҳои ҳуқуқиро амиқ бидонад, аммо ҳамзамон тавонад ҷойгоҳ ва манфиатҳои давлати худро дар дохили ин низом дуруст шарҳ диҳад.

Осори профессор оид ба сулҳи тоҷикон, ташаббусҳои обии Тоҷикистон, дипломатияи сулҳ, масъалаҳои сарҳадӣ, ислоҳоти созмонҳои байналмилалӣ ва ҳифзи арзишҳои миллӣ маҳз чунин муносибатро инъикос мекунанд. Барои ӯ ватандӯстӣ шиори холӣ нест; он дар таҳқиқи илмӣ, таълифи китоб, тарбияи шогирд ва муаррифии таҷрибаи Тоҷикистон дар муҳити байналмилалӣ таҷассум меёбад. Ватандӯстии олим, пеш аз ҳама, дар он зоҳир мешавад, ки ӯ дониш ва таҷрибаи худро барои таҳкими давлат, боло бурдани нуфузи илми миллӣ ва омода намудани кадрҳои рақобатпазир сафарбар месозад.

Дар ин замина донистани чанд забон низ аҳаммияти хос мегирад. Профессор Саидумар Раҷабов забонҳои тоҷикӣ, русӣ, англисӣ ва ӯзбекиро ба дараҷаи аъло медонад. Ӯ ба забонҳои тоҷикӣ, русӣ ва англисӣ асарҳои илмӣ ва таълимӣ навиштааст. Барои ҳуқуқшиноси байналмилалӣ ин на танҳо бартарии шахсӣ, балки василаи мустақими дифои манфиатҳои илмӣ ва миллист: сарчашмаро бевосита хондан, бо ҳамтоёни хориҷӣ муошират намудан, андешаи худро бе миёнарав баён кардан ва илми Тоҷикистонро ба доираи васеи хонандагон муаррифӣ кардан.

Фаъолияти ҷамъиятӣ ва экспертии профессор низ идомаи ҳамин ҷаҳонбинӣ мебошад. Узвият дар комиссияҳо ва шӯроҳо, иштироки фаъол дар конференсияҳои байналмилалӣ, ҳамкорӣ бо созмонҳои байналмилалӣ, таҳрири маҷаллаҳои илмӣ ва суханрониҳои мунтазам дар чорабиниҳои илмӣ ӯро ба пайвандгари илм, таълим ва амалияи ҷамъиятӣ табдил додаанд. Ин навъи фаъолият барои ташаккули нуфузи олим муҳим аст: муҳаққиқ танҳо нависандаи китоб нест, балки иштирокчии фаъоли ҳаёти илмӣ ва иҷтимоӣ мебошад.

Заҳмати бисёрсолаи профессор Раҷабов дар давраҳои гуногун бо мукофоту ифтихорномаҳо қадрдонӣ шудааст. Дар миёни онҳо медалҳои ҷашнии «60-солагии Қувваҳои Мусаллаҳи СССР» ва «70-солагии Қувваҳои Мусаллаҳи СССР», медалҳои «Барои хизмати бенуқсон» дараҷаҳои III ва II, нишони «Аълочии маорифи Ҷумҳурии Тоҷикистон», ифтихорномаҳои Академияи илмҳо ва «Медали тиллоии сулҳ»-и Бунёди сулҳ зикр мешаванд. Ин қадрдониҳо ба соҳаҳои гуногуни фаъолияти ӯ — хизмати давлатӣ, маориф, илм ва кори ҷамъиятӣ — марбутанд.

Бо вуҷуди ин, мукофоти бузургтарини ҳар як устод, пеш аз ҳама, эътимоди шогирдон, эҳтироми ҳамкорон ва зинда мондани андешаҳои ӯ дар корҳои насли баъдӣ мебошад. Аз ин нигоҳ, профессор С. Раҷабов соҳиби сармояи нодири маънавист: шогирдони ӯ дар мақомоти давлатӣ, муассисаҳои илмӣ, донишгоҳҳо ва дигар сохторҳо фаъолият доранд, китобҳои ӯ дар таълим истифода мешаванд ва таҳқиқоти оғозкардаи ӯ дар рисолаҳои нав идома меёбанд.

Феҳристи осори профессор С. Раҷабов нишон медиҳад, ки ӯ ба рӯйдодҳои нав вокуниши илмӣ нишон медиҳад, мақола менависад, шогирд тарбия мекунад ва дар кори шуъбаву шӯроҳо иштирок менамояд. Қимати чунин устувории эҷодӣ дар он аст, ки насли ҷавон мебинад: илм фаъолияти мавсимӣ нест; он тарзи зиндагӣ, одати фикр кардан ва масъулияти ҳаррӯза мебошад.

Хусусияти дигари шахсияти ӯ омезиши таҷрибаҳои гуногун аст. Омӯзгори забони англисӣ, афсари касбӣ, роҳбари муассисаи таълимӣ, профессори донишгоҳ, муҳаққиқи академӣ ва роҳбари мактаби илмӣ — ҳамаи ин марҳилаҳо дар як зиндагиномаи ягона ҷамъ омадаанд. Аз ҳамин сабаб, осори ӯ низ ҳамеша аз як дидгоҳи маҳдуд навишта нашудааст: дар он забоншиносӣ, амният, дипломатия, ҳуқуқ, сиёсат ва таърих бо ҳам пайваст мешаванд. Ин хусусият ба таҳқиқоти ӯ ранги вижа мебахшад.

Барои шогирдон ва ҳамкорон профессор С. Раҷабов пеш аз ҳама Устод аст. Мафҳуми «устод» дар фарҳанги мо танҳо мақоми академӣ нест. Устод касест, ки роҳ нишон медиҳад, имконият медиҳад, талаб мекунад, ислоҳ мекунад ва дар лаҳзаи зарурӣ пуштибонӣ менамояд. Мактаби илмӣ маҳз дар чунин муносибати зиндаи инсонӣ ба вуҷуд меояд. Асарҳои зиёду вазифаҳои баланд метавонанд номи олимро машҳур гардонанд, аммо танҳо шогирдон метавонанд мактабро зинда нигоҳ доранд.

Аз ин рӯ, вақте аз саҳми Саидумар Раҷабов дар илми миллӣ сухан мегӯем, бояд се натиҷаи бузурги фаъолияти ӯро якҷо бинем: якум, бунёд ва таҳкими заминаи назариявии ҳуқуқи байналмилалӣ дар Тоҷикистон; дуюм, таълифи адабиёти илмӣ ва таълимӣ ба забонҳои тоҷикӣ, русӣ ва англисӣ; сеюм, тарбияи насли нави ҳуқуқшиносони байналмилалӣ ва ташаккули муҳити касбии соҳавӣ. Маҳз ҷамъбасти ҳамин се самт ба мо иҷозат медиҳад бигӯем, ки ӯ дорои мактаби илмии худ мебошад.

Ҳафтоду панҷ соли умри профессор Саидумар Раҷабов қиссаи пайвастаи омӯзиш, хизмат ва эҷод аст. Аз синфхонаи мактаби деҳот то кафедраи донишгоҳ, аз хизмати давлатӣ то минбари илми академӣ, аз аввалин корҳои забоншиносӣ то садҳо таҳқиқоти ҳуқуқи байналмилалӣ — ин роҳ бо меҳнати доимӣ тай шудааст. Дар ин роҳ вазифаҳо иваз шудаанд, муассисаҳо тағйир ёфтаанд, низоми байналмилалӣ дигаргун шудааст, аммо як чиз устувор мондааст: садоқат ба дониш ва бовар ба зарурати тарбияи кадрҳои миллӣ.

Имрӯз, ки Ҷумҳурии Тоҷикистон дар арсаи байналмилалӣ бо ташаббусҳои созанда, сиёсати сулҳҷӯёна ва мавқеи фаъоли дипломатӣ ҳузур дорад, нақши ҳуқуқшиносони байналмилалии соҳибкасб бештар аз ҳар вақти дигар муҳим аст. Профессор С. Раҷабов дар тӯли даҳсолаҳо барои ба вуҷуд омадани ҳамин захираи зеҳнӣ заҳмат кашидааст. Китобҳояш дониш медиҳанд, мақолаҳояш масъала мегузоранд, шогирдонаш роҳро идома медиҳанд ва мактаби илмии ӯ ба тадриҷ ба як ҷузъи устувори илми ҳуқуқшиносии Тоҷикистон табдил ёфтааст.

Дар рӯзи 75-солагӣ ба Устоди гиромӣ пеш аз ҳама саломатии бардавом, умри дароз, неруи тозаи эҷодӣ ва идомаи муваффақонаи корҳои илмӣ орзу менамоем. Бигзор ҳар асари нав, ҳар шогирди нав ва ҳар дастоварди мактаби илмии ӯ ба таҳкими илми миллӣ, давлатдории соҳибистиқлол ва нуфузи Тоҷикистони азиз дар арсаи байналмилалӣ хизмат намояд. Ҳаёти пурифтихори чунин олимон собит месозад, ки хизмат ба илм дар асл хизмат ба Ватан аст ва мероси ҳақиқии донишманд дар қалбу тафаккури наслҳое идома меёбад, ки ӯ тарбия кардааст.

75-солагии профессор Саидумар Раҷабов муборак бод!

Ҷабборов Ф.Н. - номзади илмҳои ҳуқуқшиносӣ, ходими пешбари илмии шуъбаи илмҳои

ҳуқуқи байналмилалии Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон;

Раҳмонзода Ш.Қ. – номзади илмҳои ҳуқуқшиносӣ.

Санаи 2 сентябри соли 2026 дар Радиои Тоҷикистон мутахассиси шинохтаи соҳаи ҳуқуқ, мудири шуъбаи илмҳои ҳуқуқи хусусии Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор Абдуҷалилов Абдуҷабор суханронӣ намуданд.

Дар баромади худ профессор А. Абдуҷалилов ба мавзӯи мубрами рӯз — "Масъалаҳои мубрами зеҳни сунъӣ" бахшида, дар бораи ҷанбаҳои ҳуқуқии истифодаи технологияҳои зеҳни сунъӣ дар ҷомеаи муосир сухан ронд.

Эшон дар баромади худ ба саволҳои зер посух доданд:

 Зеҳни сунъӣ то чӣ андоза ба соҳаи ҳуқуқ таъсир мерасонад?

 Кадом масъалаҳои ахлоқӣ ва ҳуқуқӣ дар истифодаи зеҳни сунъӣ ба миён меоянд?

 Оё қонунгузории Тоҷикистон барои танзими муносибатҳои марбут ба зеҳни сунъӣ омода аст?

Профессор А. Абдуҷалилов таъкид доштанд, ки ҷомеаи илмии Тоҷикистон дар пажӯҳиши ин самти навоварона фаъолона ширкат дорад ва зарурати таҳияи механизмҳои ҳуқуқӣ барои истифодаи бехатар ва самараноки зеҳни сунъӣ рӯз аз рӯз афзоиш меёбад.

Ин баромад дар доираи барномаҳои таҳлилии Радиои Тоҷикистон барои баланд бардоштани саводи ҳуқуқӣ ва огоҳии мардум аз технологияҳои муосир пешбинӣ шудааст.

(Дар ҳошияи суханронии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба муносибати Рӯзи дониш ва Дарси сулҳ 31 августи соли 2026)

Дар шароити муосири рушди ҷомеа сифати неруи инсонӣ ба яке аз омилҳои муайянкунандаи пешрафти давлат табдил ёфтааст. Рушди босуръати илму техника, рақамикунонии муносибатҳои ҷамъиятӣ, густариши технологияҳои иттилоотӣ, пайдоиши воситаҳои зеҳни сунъӣ ва тағйирёбии пайвастаи талаботи бозори меҳнат масъалаи омода намудани инсони донишманд, соҳибмаърифат, эҷодкор ва қобили мутобиқшавӣ ба шароити навро ба мадди аввал мебароранд.

Дар чунин шароит маорифро танҳо ҳамчун низоми интиқоли дониш аз як насл ба насли дигар арзёбӣ кардан кофӣ нест. Маориф ба яке аз ниҳодҳои асосии ташаккули сармояи инсонӣ, рушди тафаккур, тарбияи шахсият ва таъмини устувории иҷтимоии давлат табдил меёбад. Илм низ танҳо соҳаи фаъолияти гурӯҳи муайяни муҳаққиқон набуда, балки яке аз сарчашмаҳои асосии донишҳои нав, технология, навоварӣ ва рушди иқтисодию иҷтимоӣ мебошад.

Аз ҳамин нуқтаи назар, робитаи таълим, тарбия, илм ва маърифат аҳаммияти махсуси методологӣ пайдо менамояд. Таълим ба шахс дониш ва малака медиҳад; тарбия самти ахлоқию иҷтимоии истифодаи онҳоро муайян мекунад; илм имконияти тавлиди донишҳои навро фароҳам меорад; маърифат бошад, донишро ба унсури ҷаҳонбинӣ ва фарҳанги шахс табдил медиҳад.

Масъалаҳои мазкур дар Паёмҳо ва суханрониҳои Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон пайваста мавриди таваҷҷуҳ қарор гирифтаанд. Дар онҳо рушди маориф ва илм бо ояндаи давлат, сифати неруи инсонӣ, омода намудани кадрҳои баландихтисос ва тарбияи насли соҳибмаърифату созанда робитаи мустақим пайдо мекунад. [1; 2; 3].

Суханронии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба муносибати Рӯзи дониш ва Дарси сулҳ аз 31 августи соли 2026 дар ин самт аҳаммияти махсус дорад. Суханронии мазкур дар остонаи 35-солагии Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон ироа гардида, дар он ҳам дастовардҳои соҳаи маориф ҷамъбаст ва ҳам вазифаҳои минбаъдаи таълиму тарбияи насли ҷавон муайян карда шудаанд.

Дар ин суханронӣ маориф ҳамчун «созандаи ояндаи миллат ва давлат» арзёбӣ гардида, аҳаммияти илму маърифат ва китоб дар таърихи давлатдории тоҷикон махсус таъкид шудааст. [3] Ин мавқеъ имкон медиҳад, ки маориф ва илм на танҳо ҳамчун соҳаҳои сиёсати иҷтимоӣ, балки ҳамчун омилҳои стратегии рушди давлатдорӣ арзёбӣ карда шаванд.

Мақсади мақолаи мазкур таҳлили ҷойгоҳи таълиму тарбия ва илму маърифат дар ташаккули насли созанда, муайян намудани робитаи онҳо бо рушди сармояи инсонӣ ва нишон додани аҳаммияти тафаккури илмӣ, эҷодкорӣ ва навоварӣ дар омода намудани шахсияти ҷавобгӯ ба талаботи ҷомеаи муосир мебошад.

1. Таълиму тарбия ҳамчун сармоягузорӣ ба ояндаи миллат ва давлат.

Дар низоми андешаҳои Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба рушди давлат маориф яке аз самтҳои афзалиятнок ба ҳисоб меравад. Чунин муносибат пеш аз ҳама аз дарки он бармеояд, ки рушди иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангии давлат дар ниҳояти кор аз сатҳи дониш, касбият, фарҳанг ва қобилияти эҷодии шаҳрвандони он вобаста мебошад.

Дар суханронии Рӯзи дониш ва Дарси сулҳи 31 августи соли 2026 масъалаи мазкур бо мафҳуми «сармоягузорӣ» алоқаманд карда шудааст. Сармоягузорӣ ба таълиму тарбияи кӯдакону наврасон дар ин замина ҳамчун сармоягузорӣ ба ояндаи миллат ва давлат фаҳмида мешавад. [3]

Мафҳуми «сармоягузорӣ» дар ин маврид набояд танҳо ба маблағгузории муассисаҳои таълимӣ маҳдуд карда шавад. Он дорои мазмуни васеъ буда, сарфи захираҳои моддӣ, зеҳнӣ, ташкилӣ ва маънавии ҷомеаро барои ташаккули инсон фаро мегирад. Натиҷаи чунин сармоягузорӣ дар дарозмуддат дар симои омӯзгори соҳибмаҳорат, олими эҷодкор, муҳандиси навовар, табиби соҳибкасб, ҳуқуқшиноси донишманд ва дигар мутахассисони баландихтисос зоҳир мегардад.

Дар даврони соҳибистиқлолӣ рушди инфрасохтори соҳаи маориф яке аз самтҳои муҳимми сиёсати иҷтимоии давлат ба ҳисоб рафтааст. Бунёди муассисаҳои нави таълимӣ ва фароҳам овардани шароити муосири таҳсил барои дастрасии бештари кӯдакону наврасон ба таълим замина гузоштааст. [4]

Бо вуҷуди ин, зиёд намудани шумораи муассисаҳои таълимӣ худ ҳадафи ниҳоӣ буда наметавонад. Натиҷаи воқеии сиёсати давлатӣ дар соҳаи маориф бояд пеш аз ҳама дар сифати дониш ва сифати шахсияти тарбияшаванда таҷассум ёбад.

Аз ин рӯ, дар марҳалаи муосир масъала тадриҷан аз таъмини дастрасӣ ба таҳсил ба таъмини сифати таҳсил мегузарад. Такмили маҳорати касбии омӯзгорон, истифодаи усулҳои пешқадами таълим, таҳияи китобҳои дарсии насли нав, истифодаи технологияҳои муосир ва муҷаҳҳаз намудани синфхонаю озмоишгоҳҳо ҷузъҳои ҳамин гузариш мебошанд.

Аммо сифати таълимро танҳо бо ҳаҷми маълумоти азхудкардаи хонанда муайян намудан дуруст нест. Хонанда метавонад маълумоти зиёдро аз худ намояд, вале агар қобилияти таҳлил, муқоиса, саволгузорӣ, мустақилона фикр кардан ва истифода намудани донишро дар вазъияти нав надошта бошад, самаранокии таълим маҳдуд мемонад.

Аз ҳамин сабаб, модели муосири таълим бояд аз модели асосан иттилоотӣ ба модели ташаккулдиҳандаи қобилият гузарад. Вазифаи муассисаи таълимӣ танҳо додани ҷавоби тайёр набуда, бояд ба хонанда тарзи ҷустуҷӯи ҷавоб, таҳлили далел ва қабули қарори асоснокро омӯзонад.

Дар баробари ин, таълим аз тарбия ҷудо буда наметавонад. Дониш худ ба худ кафолати рафтори ахлоқӣ ва масъулиятноки инсон нест. Дониш метавонад барои ҳадафҳои гуногун истифода шавад ва маҳз тарбия самти иҷтимоӣ ва ахлоқии истифодаи онро муайян мекунад.

Аз ин рӯ, таълим ва тарбия ду раванди ҷудогона набуда, ҷузъҳои як низоми ташаккули инсон мебошанд. Таълим дониш ва малака медиҳад, тарбия бошад муносибати шахсро ба меҳнат, ҷомеа, давлат, дигар инсонҳо ва масъулияти шахсии ӯ ташаккул медиҳад.

Дар натиҷа, сармоягузорӣ ба таълиму тарбияро метавон ҳамчун сармоягузорӣ ба сифати инсон арзёбӣ намуд. Дар ҷомеаи муосир маҳз сифати инсон — дониш, касбият, фарҳанг, қобилияти эҷодӣ ва масъулиятшиносӣ — яке аз захираҳои асосии рушди давлат мебошад.

2. Илму маърифат ҳамчун сарчашмаи пешрафти ҷомеа ва ташаккули тафаккури созанда.

Таълиму тарбия бо рушди илм робитаи ногусастанӣ дорад. Агар маориф муҳити асосии аз худ намудани донишҳои мавҷуда бошад, илм ба тавлиди донишҳои нав, рушди тафаккури эҷодӣ ва пешниҳоди роҳҳои нави ҳалли масъалаҳои ҷомеа мусоидат менамояд.

Аз ин рӯ, маориф ва илмро метавон ду ҳалқаи пайвастаи як низоми рушди сармояи инсонӣ арзёбӣ кард. Низоми маориф инсонро ба дониш ворид менамояд ва илм имконият медиҳад, ки инсон аз истифодабарандаи дониш ба офарандаи дониш табдил ёбад.

Дар Паёмҳо ва суханрониҳои Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дастгирии илму маориф пайваста ҳамчун самти афзалиятноки сиёсати давлатӣ арзёбӣ гардидааст. [1; 2] Дар ин муносибат рушди илму маориф бо ояндаи давлат ва миллат робитаи мустақим пайдо мекунад.

Ин нуқтаи назар дорои аҳаммияти методологӣ мебошад. Агар рушди давлат аз сифати инсон вобаста бошад, пас маориф ва илм наметавонанд танҳо ҳамчун соҳаҳои хароҷотӣ арзёбӣ гарданд. Онҳо сармоягузории дарозмуддат ба неруи зеҳнӣ ва касбии ҷомеа мебошанд.

Яке аз самтҳои муҳим дар ин раванд ташаккули тафаккури илмӣ мебошад. Тафаккури илмӣ танҳо аз донистани маҷмуи маълумоти илмӣ иборат нест. Он тарзи махсуси муносибат ба воқеият мебошад, ки ба далелнокӣ, мантиқ, таҳлил, санҷиш ва омодагӣ ба таҷдиди андеша дар асоси далелҳои нав такя мекунад.

Аз ин мавқеъ, омӯзиши илмҳои табиӣ, дақиқ ва риёзӣ аҳаммияти махсус пайдо менамояд. Ҳадаф танҳо аз ёд гирифтани формулаҳо ва қоидаҳо иборат нест. Омӯзиши чунин фанҳо бояд қобилияти дарки сабабу натиҷа, ҳалли масъала, таҳлили маълумот ва ҷустуҷӯи роҳҳои нави ҳалли мушкилотро инкишоф диҳад. [1]

Ташаккули чунин тарзи тафаккур барои насли созанда аҳаммияти бунёдӣ дорад. Ҷомеаи муосир ба шахсе ниёз дорад, ки на танҳо маълумоти мавҷударо қабул мекунад, балки метавонад ба он аз назари интиқодӣ муносибат намояд, дурустии онро санҷад ва дар асоси дониш роҳи нави ҳалли масъалаҳоро пешниҳод кунад.

Дар ҳамин замина эҷодкорӣ ва навоварӣ идомаи мантиқии донишомӯзӣ мебошанд. Метавон пайванди зеринро муайян кард: донишомӯзӣ - тафаккури илмӣ - эҷодкорӣ - навоварӣ.

Дониш заминаи фаъолияти эҷодӣ мебошад. Тафаккури илмӣ имконият медиҳад, ки дониш таҳлил ва санҷида шавад. Эҷодкорӣ шахсро аз доираи маълумоти тайёр берун мебарад ва навоварӣ натиҷаи дониш ва эҷодро ба ҳалли масъалаҳои воқеии ҷомеа табдил медиҳад.

Аз ин ҷиҳат, ташаббусҳое, ки ба омӯзиши илмҳои табиӣ, дақиқ ва риёзӣ, рушди ихтироъкорӣ ва ҷалби ҷавонон ба фаъолияти илмӣ равона шудаанд, на танҳо аҳаммияти таълимӣ, балки аҳаммияти иҷтимоӣ ва стратегӣ доранд.

Вазифаи муҳими низоми маориф дар ин самт гузаронидани хонанда аз азхудкунии дониш ба истифода ва тавлиди дониш мебошад. Муассисаи таълимӣ бояд муҳите фароҳам оварад, ки дар он савол гузоштан, ҷустуҷӯ намудан, таҷриба кардан ва ҳатто иштибоҳ кардан ҳамчун ҷузъи раванди омӯзиш қабул карда шавад. [8]

Дар ин низом нақши илм низ тағйир меёбад. Арзиши фаъолияти илмиро танҳо бо шумораи мақолаҳо, рисолаҳо ва чорабиниҳои илмӣ муайян намудан кофӣ нест. Натиҷаи илм бояд дар рушди дониш, омода намудани кадрҳои нав, пешниҳоди ҳалли мушкилоти ҷомеа, такмили технология ва баланд бардоштани сатҳи фарҳанги илмӣ низ зоҳир гардад.

Олим дар чунин муҳит танҳо муҳаққиқ нест. Ӯ ҳамзамон интиқолдиҳандаи фарҳанги илмӣ ва намунаи муносибати масъулиятнок ба дониш мебошад. Аз ин рӯ, омода намудани кадрҳои илмӣ бояд бо ташаккули одоби илмӣ, эҳтиром ба ҳақиқат, дурустии натиҷаҳои таҳқиқ ва масъулияти иҷтимоии муҳаққиқ ҳамоҳанг бошад. [5; 6]

Масъалаи мазкур дар давраи густариши технологияҳои рақамӣ ва зеҳни сунъӣ аҳаммияти бештар касб менамояд. Дастрасии босуръат ба иттилоот ҳанӯз маънои соҳибмаърифат ё донишманд будани шахсро надорад. Баръакс, фаровонии иттилоот зарурати доштани қобилияти интихоб, санҷиш, таҳлил ва арзёбии эътимоднокии онро бештар менамояд.

Аз ин рӯ, яке аз вазифаҳои нави маориф ва илм ташаккули фарҳанги дурусти муносибат ба иттилоот мебошад. Насли созанда бояд на танҳо технологияро истифода барад, балки дарк намояд, ки кадом маълумот боэътимод аст, чӣ гуна далелро аз андеша фарқ кардан мумкин аст ва технологияро бо кадом меъёрҳои ахлоқӣ истифода бурдан зарур мебошад. [7; 9]

Дар маҷмуъ, таҳаввули сиёсати давлатӣ дар соҳаи маориф ва илм нишон медиҳад, ки масъала тадриҷан аз таъмини дастрасӣ ба дониш ба ташаккули сармояи инсонӣ, тафаккури илмӣ, қобилияти эҷодӣ ва навоварӣ мегузарад.

Дар ҳамин маъно маориф ва илм ҳамчун ду соҳаи ҷудогона не, балки ҳамчун қисмҳои пайвастаи низоми ташаккули насли созанда баромад мекунанд. Мактаб заминаи донишро мегузорад, муассисаи таҳсилоти касбӣ ва олӣ онро ба салоҳияти касбӣ табдил медиҳад, илм донишҳои нав ба вуҷуд меорад ва тарбия самти иҷтимоию ахлоқии истифодаи ҳамаи онҳоро муайян менамояд.

Таҳлили масъала нишон медиҳад, ки таълиму тарбия ва илму маърифат дар шароити Тоҷикистони соҳибистиқлол мазмуни фаротар аз фаъолияти анъанавии муассисаҳои таълимӣ пайдо намудаанд. Онҳо ба омилҳои стратегии рушди сармояи инсонӣ ва таъмини ояндаи давлат табдил ёфтаанд.

Якум, таълиму тарбияро бояд ҳамчун сармоягузории дарозмуддат ба сифати инсон арзёбӣ намуд. Натиҷаи ниҳоии сиёсати маориф на танҳо дар шумораи муассисаҳои таълимӣ ё хатмкунандагон, балки дар сатҳи дониш, тафаккур, касбият, фарҳанг ва масъулиятшиносии шахс зоҳир мегардад.

Дуюм, таълим ва тарбия бояд ҳамчун раванди ягона баррасӣ шаванд. Дониш бе тарбия метавонад аз самти иҷтимоию ахлоқӣ маҳрум гардад, дар ҳоле ки тарбияи босифат бе дониш ва тафаккури мустақил наметавонад шахсияти ҷавобгӯ ба талаботи ҷомеаи муосирро ташаккул диҳад.

Сеюм, рушди илм яке аз шартҳои асосии гузариш аз ҷомеаи истеъмолкунандаи дониш ба ҷомеаи офарандаи дониш мебошад. Аз ин рӯ, ташаккули тафаккури илмӣ, эҷодкорӣ, ихтироъкорӣ ва навоварӣ бояд яке аз самтҳои афзалиятноки таълиму тарбияи насли ҷавон бошад.

Чорум, дар шароити рушди технологияҳои рақамӣ ва зеҳни сунъӣ аҳаммияти тафаккури мустақил ва фарҳанги муносибат ба иттилоот бештар мегардад. Вазифаи маориф танҳо таъмин намудани дастрасӣ ба иттилоот нест, балки омӯзонидани тарзи санҷиш, таҳлил ва истифодаи масъулиятноки он мебошад.

Панҷум, мафҳуми «насли созанда» дар ин замина бояд ҳамчун мафҳуми фарогир фаҳмида шавад. Насли созанда на танҳо насли дорои маълумоти расмӣ, балки насли донишманд, соҳибмаърифат, дорои тафаккури илмӣ, қобилияти эҷодӣ, омодагӣ ба навоварӣ ва масъулияти иҷтимоӣ мебошад.

Ҳамин тариқ, метавон чунин пайванди консептуалиро пешниҳод намуд: таълим-дониш; тарбия-арзиш ва масъулият; илм-донишҳои нав; тафаккури илмӣ-таҳлил ва ҷустуҷӯ; эҷодкорӣ-ғояи нав; навоварӣ-татбиқи дониш; ҳамгироии онҳо-насли созанда.

Маҳз ҳамгироии таълим, тарбия, илм ва маърифат метавонад барои ташаккули неруи инсонӣ ва зеҳние замина гузорад, ки на танҳо ба талаботи ҷомеаи муосир мутобиқ гардад, балки худ дар пешрафти илму техника, иқтисодиёт, фарҳанг ва давлатдории миллӣ саҳми созанда гузорад.

БОБОҶОНЗОДА ИСРОФИЛ ҲУСЕЙН — Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, Институти давлат ва ҳуқуқ, мудири шуъбаи масоили назариявии давлат ва ҳуқуқи муосир, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор.