(Дар ҳошияи суханронии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар Ҳамоиши иқтисодию тиҷоратии муштараки Осиёи Марказӣ-Ҷумҳурии Корея, 16.09.202)

Ҳамоиши иқтисодию тиҷоратии муштараки Осиёи Марказӣ – Ҷумҳурии Корея, ки санаи 16 сентябри соли 2026 дар шаҳри Сеул баргузор гардид, як амали муҳими сиёсию иқтисодӣ дар таърихи муносибатҳои байналмилалии минтақа ба ҳисоб меравад. Ин Ҳамоиш дар доираи Аввалин Саммити сарони давлатҳои «Осиёи Марказӣ – Ҷумҳурии Корея» баргузор гардида, дар он сарони панҷ давлати Осиёи Марказӣ — Қазоқистон, Қирғизистон, Тоҷикистон, Туркманистон ва Ӯзбекистон иштирок намуданд.

Аввалин Саммити сарони давлатҳо дар формати «Осиёи Марказӣ – Ҷумҳурии Корея» бо ташаббуси Президенти Ҷумҳурии Корея Ли Ҷе Мён баргузор гардида, дар он «Баёнияи Сеул» ҳамчун ҳуҷҷати муҳимми дарозмуҳлат ба имзо расид. Ин Баёния чаҳорчӯбаи ҳамкории 30 соли ояндаро муайян намуда, самтҳои асосии ҳамкорӣ дар соҳаҳои иқтисодиёт, сармоягузорӣ, энергетика, маъданҳои муҳим ва пайвастагии нақлиётиро дар бар мегирад.

Суханронии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар Ҳамоиши мазкур ҳамчун ҳуҷҷати муҳимми сиёсӣ ва ҳуқуқӣ заминаҳои нави ҳамкориро тарҳрезӣ намуд. Дар он ҳашт самти афзалиятноки ҳамкорӣ ва шаш соҳаи стратегӣ барои тавсеаи минбаъдаи муносибатҳо бо Ҷумҳурии Корея пешниҳод гардидаанд.

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун санади олии ҳуқуқӣ принсипҳои асосии сиёсати хориҷии давлатро муайян намудааст. Мутобиқи моддаи 11 Конститутсия, Тоҷикистон сиёсати сулҳҷӯёнаро ба амал татбиқ намуда, соҳибихтиёрӣ ва истиқлолияти дигар давлатҳои ҷаҳонро эҳтиром менамояд ва муносибатҳои хориҷиро дар асоси меъёрҳои байналмилалӣ муайян мекунад. Ташвиқоти ҷанг манъ аст. Тоҷикистон вобаста ба манфиатҳои олии халқ метавонад ба иттиҳодияҳо ва ташкилотҳои байналмилалӣ дохил шавад, аз онҳо барояд, бо кишварҳои хориҷӣ робита намояд. Моддаи 10 Конститутсия муқаррар менамояд, ки Конститутсия эътибори олии ҳуқуқӣ дорад ва меъёрҳои он мустақиман амал мекунанд. Санадҳои ҳуқуқии байналмилалие, ки Тоҷикистон онҳоро эътироф кардааст, қисми таркибии низоми ҳуқуқии ҷумҳуриро ташкил медиҳанд. Агар қонунҳои ҷумҳурӣ ба санадҳои ҳуқуқии байналмилалии эътирофшуда мутобиқат накунанд, меъёрҳои санадҳои байналмилалӣ амал мекунанд. Моддаи 12 Конститутсия асоси иқтисодиёти Тоҷикистонро шаклҳои гуногуни моликият муайян намуда, кафолат медиҳад, ки давлат фаъолияти озоди иқтисодӣ, соҳибкорӣ, баробарҳуқуқӣ ва ҳифзи ҳуқуқии ҳамаи шаклҳои моликият, аз ҷумла моликияти хусусиро таъмин менамояд. Ин меъёрҳо барои ҷалби сармояи хориҷӣ, аз ҷумла аз Ҷумҳурии Корея, заминаи конститутсионии мустаҳкам фароҳам меоранд. Моддаи 13 Конститутсия муқаррар мекунад, ки замин, сарватҳои зеризаминӣ, об, фазои ҳавоӣ, олами набототу ҳайвонот ва дигар боигарии табиӣ моликияти истисноии давлат мебошанд ва давлат истифодаи самараноки онҳоро ба манфиати халқ кафолат медиҳад. Ин меъёр барои ҳамкорӣ дар соҳаи истихроҷи маъданҳои стратегӣ аҳамияти калидӣ дорад.

Дар суханронӣ зикр гардид, ки қонунгузории мо барои сармоягузорон беш аз 240 номгӯи кафолату имтиёзҳо, аз ҷумла зиёда аз 110 сабукиҳои андозиву гумрукиро муқаррар намудааст. Ин нишондиҳандаҳо аз фароҳам овардани фазои мусоиди ҳуқуқӣ барои сармоягузорони хориҷӣ, аз ҷумла аз Ҷумҳурии Корея, шаҳодат медиҳанд. Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи сармоя ва ҳавасмандгардонии фаъолияти сармоягузорӣ» кафолатҳои асосии ҳуқуқии сармоягузоронро муайян менамояд: ҳифзи ҳуқуқҳои моликият, имкони интиқоли фоида ба хориҷ, муҳофизат аз мусодираи маҷбурӣ, ҳуқуқи муроҷиат ба судҳои байналмилалӣ дар ҳолати баҳсҳо. Қонуни мазкур дар моддаи 36 муқаррар менамояд, ки дар ҳолати ба таври ҷиддӣ тағйир ёфтани ҳолат, ки тарафҳо ҳангоми бастани шартнома онро ба инобат гирифта буданд, барои тағйир додан ё бекор кардани он асос буда метавонад, агар дар шартнома тартиби дигар пешбинӣ нагардида бошад ва ё аз моҳияти он барнаояд.

Узвияти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар Созмони Умумиҷаҳонии Савдо, ки аз 2 марти соли 2013 оғоз меёбад, далели мутобиқати қонунҳои мо ба меъёрҳои байналмилалӣ дар ин ҷода мебошад. Ин узвият ба сармоягузорони кореягӣ кафолат медиҳад, ки онҳо дар Тоҷикистон метавонанд аз ҳамон шароити ҳуқуқие баҳравар гарданд, ки барои сармоягузорони ватанӣ ва дигар давлатҳо муқаррар шудааст.

Самтҳои асосии ҳамкорӣ чунин мебошанд:

1. Энергияи «сабз» (Энергияи барқароршаванда)

Дар суханронӣ зикр гардид, ки иқтидори гидроэнергетикии кишвар тақрибан 527 миллиард киловатт-соат дар як сол ташкил медиҳад, ки аз он ҳоло фақат шаш фоиз истифода мешавад. Ин нишондиҳандаи баланди зарфият имкониятҳои васеи сармоягузориро дар соҳаи энергетика фароҳам меорад.

Аз нигоҳи ҳуқуқӣ, соҳаи энергетикаи барқароршаванда дар Тоҷикистон бо Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи энергетика» аз 29 ноябри соли 2000, № 33 (бо тағйироти охирин аз 19 июли соли 2022, № 1909) танзим мегардад. Моддаи 5¹-и Қонуни мазкур самтҳои дастгирии давлатиро дар соҳаи энергетика муайян мекунад, аз ҷумла мусоидат ба ҷалби сармоягузорӣ, тарҳрезӣ ва истифодаи технологияҳои муосир. Моддаи 16-и Қонуни мазкур муқаррар менамояд, ки Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон метавонад стансияҳои барқӣ ва гармӣ, шабакаҳои магистрал ва тақсимкунандаи қувваи барқро ба консессия диҳад.

2. Истихроҷ ва коркарди маъданҳои стратегӣ

Тоҷикистон дорои захираҳои даҳ намуди маъданҳои ниҳоят муҳим (критикӣ) ва нодир буда, дар ҳудуди кишвар дар маҷмӯъ зиёда аз 800 кон ва 70 намуди канданиҳои фоиданок муайян гардидаанд. Кишвари мо захираҳои назарраси сурма, нуқра, волфрам, сурб, руҳ, симоб, мис ва флюорит дорад, дар қаламрави он конҳои литий, ниобий ва тантал кашф гардидаанд.

Дар Баёнияи Сеул низ таъкид гардидааст, ки ҳамкории дуҷониба дар соҳаи маъданҳои муҳим ва энергетика яке аз самтҳои афзалиятнок мебошад. Корея тавассути ин ҳамкорӣ мехоҳад занҷираи таъминоти маъданҳои муҳимро тавассути истифодаи захираҳои Осиёи Марказӣ тавассути технологияҳои пешрафтаи коркард гуногун намояд.

3. Бахшҳои саноати аграрӣ ва кишоварзӣ

Ин соҳаҳо дар ҳамаи кишварҳо барои таъмини амнияти озуқаворӣ аҳаммияти калидӣ доранд. Тоҷикистон ба таъсиси корхонаҳои коркарди маҳсулоти кишоварзӣ ва марказҳои логистикии содиротӣ манфиатдор аст. Дар Баёнияи Сеул ҳамкорӣ дар соҳаи кишоварзӣ ва коркарди маҳсулоти кишоварзӣ барои баланд бардоштани арзиши иловашуда ва таъсиси ҷойҳои нави корӣ дар Осиёи Марказӣ пешбинӣ гардидааст.

Аз нигоҳи ҳуқуқӣ, соҳаи кишоварзӣ дар Тоҷикистон бо Кодекси замини Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 13 декабри соли 1996, № 326 (бо тағйироти охирин аз соли 2023) танзим мегардад. Моддаи 65-и Кодекси замин муайян мекунад, ки заминҳои таъиноти кишоварзӣ ба шахсони воқеӣ ва ҳуқуқӣ барои ба роҳ мондани истеҳсолоти кишоварзӣ, боғдорию полезкорӣ, ба муассисаҳои таҳқиқоти илмӣ ва дигар муассисаҳо барои мақсадҳои тадқиқотӣ, таълимӣ дода мешаванд.

4. Соҳаи нассоҷӣ

Таъсиси маҷмааҳои нассоҷӣ барои истеҳсоли маҳсулоти тайёр самти дигари муҳимми сармоягузорӣ ба ҳисоб меравад. Тоҷикистон дорои нерӯи кории арзон ва маҳоратноки нассоҷӣ мебошад, ки ин омил барои сармоягузорони кореягӣ ҷолиб аст. Дар доираи сафари расмӣ ба Сеул, понздаҳ ҳуҷҷати нави ҳамкорӣ байни Тоҷикистон ва Корея ба имзо расид, ки аз ҷумла Меморандум дар бораи ҳамкорӣ дар соҳаи саноат ва технологияҳои навро дар бар мегирад.

Аз ҷиҳати ҳуқуқӣ, соҳаи нассоҷӣ дар Тоҷикистон пеш аз ҳама бо Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи сиёсати давлатӣ дар соҳаи саноат» аз 30 майи соли 2017, № 1415 (бо тағйироту иловаҳо аз 23 декабри соли 2021, № 1848) танзим мегардад. Қонуни мазкур мақсад, вазифа ва принсипҳои асосии сиёсати давлатӣ, хусусият ва механизмҳои амалӣ намудани дастгирии давлатии субъектҳои фаъолият дар соҳаи саноатро муқаррар намуда, ба ташаккул ва устувор намудани иқтидори саноатии Ҷумҳурии Тоҷикистон равона гардидааст. Моддаи 3-и Қонуни мазкур мақсад ва вазифаҳои сиёсати давлатиро дар соҳаи саноат муайян менамояд. Аз ҷумла, мақсадҳои асосӣ аз инҳо иборатанд: рушди босубот ва инноватсионии саноат; афзунгардонӣ ва таъмини рақобатпазирии иқтисодиёти миллӣ; гузариши иқтисодиёти кишвар аз шакли тавлидкунандаи ашёи хом ба истеҳсолкунандаи маҳсулоти ниҳоӣ; мусоидат ба шуғли аҳолӣ ва ташкили ҷойҳои нави корӣ; афзун намудани иқтидори содиротии кишвар; ташаккул ва рушди чораҳои дастгирии субъектҳои фаъолият дар соҳаи саноат; навсозии инфрасохтори саноатӣ; ташаккули соҳаҳои нави саноат; истеҳсоли маҳсулоти рақобатпазири саноатӣ. Ҳамаи ин мақсадҳо ба рушди соҳаи нассоҷӣ низ мустақиман дахл доранд, зеро соҳаи нассоҷӣ яке аз соҳаҳои афзалиятноки саноатӣ ба ҳисоб меравад, ки метавонад ба афзунгардонии иқтидори содиротӣ, ташкили ҷойҳои нави корӣ ва истеҳсоли маҳсулоти рақобатпазир мусоидат намояд. Моддаи 10-и Қонуни мазкур дастгирии давлатии субъектҳои фаъолият дар соҳаи саноатро муайян намуда, роҳҳои зерини амалисозии онро пешбинӣ мекунад: маблағгузорӣ дар шакли грантӣ, мусоидати молиявӣ, кумаки молиявӣ бо мақсади таъсис ва рушди истеҳсолоти саноатӣ, инфрасохтори саноатӣ ва иҷтимоӣ, ҷорӣ намудан ва азхудкунии технологияву иқтидорҳои нав ва истеҳсоли маҳсулоти содиротшаванда; пешниҳоди қарзҳои имтиёзнок аз тариқи бонкҳо; дар доираи фармоиши давлатӣ додани афзалият ба маҳсулоти саноатии ватанӣ; мусоидат барои татбиқи лоиҳаҳои сармоягузорӣ, ки ба сохтмони иншооти саноатӣ ё азнавтаҷҳизонии техникии онҳо равона шудаанд; расондани кумаки иттилоотӣ ва машваратӣ. Ин меъёрҳо барои сармоягузорони кореягӣ имкониятҳои васеи ҳамкориро дар соҳаи нассоҷӣ фароҳам меоранд. Моддаи 9²-и Қонуни мазкур ташкил ва рушди кластерҳои саноатиро пешбинӣ намуда, муқаррар мекунад, ки чораҳои ҳавасмандгардонӣ нисбат ба кластерҳои саноатӣ бо назардошти дастгирии методӣ, ташкилӣ, коршиносӣ, таҳлилӣ ва иттилоотии рушди кластери саноатӣ амалӣ карда мешаванд. Ин меъёр барои ташаккули кластерҳои нассоҷӣ дар минтақаҳои гуногуни кишвар заминаи ҳуқуқӣ фароҳам меорад. Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи сиёсати давлатӣ дар соҳаи саноат» заминаи мустаҳками ҳуқуқиро барои рушди соҳаи нассоҷӣ ва ҳамкории байналмилалӣ дар ин самт фароҳам меорад. Дар доираи сафари расмӣ ба Сеул, Меморандум дар бораи ҳамкорӣ дар соҳаи саноат ва технологияҳои нав байни Вазорати саноат ва технологияҳои нави Тоҷикистон ва Вазорати савдо, саноат ва захираҳои Корея ба имзо расид, ки ин ҳамкорӣ метавонад ба рушди соҳаи нассоҷӣ ва ҷалби сармояи кореягӣ ба ин соҳа мусоидат намояд.

5. Нақлиёт ва иртибототи байниминтақавӣ

Тоҷикистон ҳамчун кишвари маҳсур дар хушкӣ алоқаманди дастрасии устувор ба долонҳои нақлиётии байналмилалӣ ва бандарҳои баҳрӣ мебошад. Дар Баёнияи Сеул ҳамкорӣ дар соҳаи нақлиёт ва пайвастагии инфрасохторӣ яке аз самтҳои асосӣ муайян гардидааст. Дар доираи сафари расмӣ, Меморандум дар бораи ҳамкорӣ дар соҳаи нақлиёти оҳан байни Вазорати нақлиёти Тоҷикистон ва Вазорати замин, инфрасохтор ва нақлиёти Корея ба имзо расид.

6. Сайёҳӣ

Кишвари мо ба туфайли зарфиятҳои табиӣ, ёдгориҳои таърихӣ ва фарҳангии худ барои рушди сайёҳӣ, аз ҷумла сайёҳии кӯҳнавардӣ, экологӣ, солимгардонӣ ва дигар самтҳои он имкониятҳои фаровон дорад. Аз ҷиҳати ҳуқуқӣ, соҳаи сайёҳӣ дар Тоҷикистон бо Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи сайёҳӣ» аз 7 августи соли 2020, № 1718 (бо тағйироти охирин аз 13 ноябри соли 2024, № 2104) танзим мегардад.

Моддаи 4-и Қонуни мазкур сиёсати давлатиро дар соҳаи сайёҳӣ муайян намуда, таъмини шароити баробар ва рақобатпазирро дар фаъолияти субъектҳои хизматрасонии сайёҳӣ, таъмини ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои субъектҳои хизматрасонии сайёҳӣ ва дастрасии онҳоро ба захираҳои сайёҳӣ кафолат медиҳад.

7. Бахши бонкдорӣ ва молия

Ба мақсади рушди иқтисодӣ мо алоқамандии худро барои ҳамкорӣ дар бахшҳои молия ва бонкдорӣ иброз менамоем. Дар ин самт тавсеаи ҳамкориҳоро ҷиҳати маблағгузориҳои хурд барои дастгирии бахши хусусӣ муҳим мешуморем. Аз нигоҳи ҳуқуқӣ, соҳаи бонкдорӣ ва молия дар Тоҷикистон бо Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи фаъолияти бонкӣ» аз 19 майи соли 2009, № 524 (бо тағйироти охирин аз 20 июни соли 2024, № 2072) танзим мегардад.

Дар доираи сафари расмӣ ба Сеул, Меморандум дар бораи ҳамкорӣ дар соҳаи молия ва бонкдорӣ байни Департаменти мониторинги молиявии Бонки миллии Тоҷикистон ва Воҳиди иктишофи молиявии Ҷумҳурии Корея ба имзо расид, ки ҳамкориро дар соҳаи мубодилаи иттилооти иктишофи молиявӣ оид ба қонунигардонии даромадҳои ҷиноятӣ ва маблағгузории терроризм пешбинӣ мекунад.

8. Зеҳни сунъӣ ва рақамикунонӣ

Мо ба рушди зеҳни сунъӣ ҳамчун воситаи муҳимми суръатбахшӣ ба рақамикунонӣ, баланд бардоштани рақобатнокии иқтисодӣ ва ноил шудан ба рушди устувор таваҷҷуҳи хосса зоҳир менамоем. Маҳз ба ҳамин хотир, тайи солҳои охир, бо ташаббуси Тоҷикистон, дар мавзӯи зеҳни сунъӣ се қатъномаи Маҷмаи умумии Созмони Милал қабул гардидааст (солҳои 2024-2026).

Кишвари мо ба мақсади таъсиси «Маркази минтақавии зеҳни сунъӣ» дар шаҳри Душанбе, ки бар асоси яке аз ин қатъномаҳо пешбинӣ шудааст, ҳамаи заминаҳои мусоидро фароҳам овардааст. Чанде пеш бо ибтикори Тоҷикистон Маҷмаи умумии Созмони Милал санаи 31 августро ҳамчун «Рӯзи байналмилалии зеҳни сунъии бехатар, ҳифзшуда ва боэътимод» эълон кард.

Аз ҷиҳати ҳуқуқӣ, соҳаи зеҳни сунъӣ дар Тоҷикистон дар марҳалаи ташаккул қарор дорад. Бо Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 30 сентябри соли 2022, № 483 «Стратегияи рушди зеҳни сунъӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2040» тасдиқ гардидааст. Дар доираи ин стратегия, Нақшаи амали Стратегияи рушди зеҳни сунъӣ дар марҳилаи якум (солҳои 2023-2025) тасдиқ гардида, дар он самтҳои афзалиятноки рушди зеҳни сунъӣ, аз ҷумла ташаккули заминаи ҳуқуқӣ ва низоми институтсионалии истифодаи технологияи зеҳни сунъӣ пешбинӣ шудаанд.

Дар суханронӣ шаш соҳаи стратегӣ ҳамчун самтҳои афзалиятноки рушди иқтисодии Тоҷикистон муайян гардидаанд. Соҳаи энергетика ҳамчун яке аз соҳаҳои калидии иқтисодиёти Тоҷикистон шинохта шуда, дар Баёнияи Сеул ҳамкорӣ дар соҳаи энергетика ва истифодаи манбаъҳои барқароршавандаи энергия пешбинӣ гардидааст. Дар доираи сафари расмӣ, Меморандум дар бораи ҳамкорӣ дар соҳаи энергетика байни Вазорати энергетика ва захираҳои обии Тоҷикистон ва Корпорацияи энергетикии Корея (KEPCO) ба имзо расид.

Соҳаи нақлиёту коммуникатсия барои Тоҷикистон ҳамчун кишвари маҳсур дар хушкӣ аҳамияти калон дорад. Дар Баёнияи Сеул ҳамкорӣ дар соҳаи нақлиёт ва инфрасохтор яке аз самтҳои асосӣ муайян гардидааст.

Соҳаи саноат, аз ҷумла коркарди маъданҳо, истеҳсоли маҳсулоти нассоҷӣ ва саноати аграрӣ, яке аз самтҳои афзалиятноки ҳамкорӣ бо Ҷумҳурии Корея мебошад. Дар Баёнияи Сеул ҳамкорӣ дар соҳаи саноат ва занҷираи таъминот пешбинӣ гардида, Меморандум дар бораи ҳамкорӣ дар соҳаи саноат ва технологияҳои нав байни Вазорати саноат ва технологияҳои нави Тоҷикистон ва Вазорати савдо, саноат ва захираҳои Корея ба имзо расид.

Рушди рақамикунонӣ ва зеҳни сунъӣ ҳамчун самти афзалиятноки ҳамкорӣ муайян гардида, дар Баёнияи Сеул Ташаббуси шарикии зеҳни сунъӣ ва илму техникаи оянда қабул гардид.

Таъмини амнияти озуқаворӣ ва рушди коркарди маҳсулоти кишоварзӣ яке аз самтҳои муҳимми ҳамкорӣ мебошад. Дар Баёнияи Сеул ҳамкорӣ дар соҳаи кишоварзӣ ва коркарди маҳсулоти чорводорӣ барои баланд бардоштани арзиши иловашуда ва таъсиси ҷойҳои нави корӣ пешбинӣ гардидааст.

Рушди соҳаи сайёҳӣ, аз ҷумла сайёҳии кӯҳнавардӣ, экологӣ ва солимгардонӣ, яке аз самтҳои афзалиятноки ҳамкорӣ ба ҳисоб меравад. Дар доираи сафари расмӣ, ҳамкорӣ дар соҳаи сайёҳӣ ва мубодилаи фарҳангӣ низ мавриди баррасӣ қарор гирифт.

Дар доираи сафари расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба Ҷумҳурии Корея, понздаҳ ҳуҷҷати нави ҳамкорӣ байни ду кишвар ба имзо расид. Ин ҳуҷҷатҳо самтҳои гуногуни ҳамкориро дар бар мегиранд:

Созишнома дар бораи ҳамкорӣ ва кӯмаки мутақобилаи маъмурӣ дар корҳои гумрукӣ; Меморандум дар бораи ҳамкорӣ дар соҳаи ҳифзи ҳуқуқи моликияти зеҳнӣ дар сарҳад; Меморандум дар бораи ҳамкорӣ дар соҳаи маориф; Меморандум дар бораи ҳамкории ҳамаҷониба дар соҳаи моликияти зеҳнӣ; Меморандум дар бораи ҳамкорӣ дар соҳаи пешгирӣ ва мубориза бо коррупсия; Меморандум дар бораи ҳамкорӣ дар соҳаи мубодилаи иттилооти иктишофи молиявӣ; Меморандум дар бораи ҳамкорӣ дар соҳаи саноат ва технологияҳои нав; Меморандум дар бораи ҳамкорӣ дар соҳаи таълим ва омодагии кадрҳо дар соҳаи нақлиёт; Меморандум дар бораи ҳамкорӣ дар соҳаи нақлиёти оҳан; Меморандум дар бораи ҳамкорӣ дар соҳаи барқарорсозии рақамии ҷангалҳо ва амалҳои иқлимӣ; Меморандум дар бораи ҳамкорӣ дар соҳаи содирот; Созишнома дар бораи ҳамкории техникӣ дар соҳаи бехатарии кор дар саноат ва кӯҳкорӣ; Меморандум дар бораи ҳамкорӣ дар соҳаи энергетика; Меморандум дар бораи ҳамкорӣ дар соҳаи хизмати давлатӣ; Меморандум дар бораи ҳамкорӣ байни Вазорати корҳои дохилии Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Агентии миллии политсияи Корея.

Барои таҳкими минбаъдаи ҳамкории иқтисодию тиҷоратӣ бо Ҷумҳурии Корея зарур аст, ки қонунгузории сармоягузории кишвар такмил дода шавад. Пешниҳод мегардад, ки қонуни нав «Дар бораи ҳифзи сармоягузории хориҷӣ» қабул гардад, ки кафолатҳои иловагӣ барои сармоягузорони хориҷиро пешбинӣ менамояд. Инчунин, таъсиси судҳои махсус барои ҳалли баҳсҳои сармоягузорӣ, соддагардонии расмиёти бақайдгирии корхонаҳои муштарак ва муқаррар намудани механизмҳои ҳалли баҳсҳо тавассути арбитражи байналмилалӣ зарур аст.

Бо назардошти ташаббусҳои Тоҷикистон дар сатҳи СММ дар мавзӯи зеҳни сунъӣ ва қабули «Стратегияи рушди зеҳни сунъӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2040», пешниҳод мегардад, ки қонунгузории миллӣ дар соҳаи зеҳни сунъӣ бо назардошти стандартҳои байналмилалӣ таҳия гардад, механизмҳои ҳуқуқии ҳамкорӣ бо Ҷумҳурии Корея дар соҳаи зеҳни сунъӣ таъсис дода шаванд, ба таъсиси «Маркази минтақавии зеҳни сунъӣ» дар шаҳри Душанбе мусоидат гардад ва барномаҳои муштараки таълимӣ дар соҳаи зеҳни сунъӣ таҳия карда шаванд.

Барои таҳкими минбаъдаи ҳамкории минтақавӣ пешниҳод мегардад, ки котиботи доимӣ дар қолаби «Осиёи Марказӣ – Ҷумҳурии Корея» таъсис дода шавад, барномаҳои муштараки рушд барои давраи миёнамуҳлат таҳия гарданд, фонди муштараки сармоягузорӣ таъсис дода шавад ва қонунгузории кишварҳои аъзо бо стандартҳои байналмилалӣ мутобиқсозӣ карда шавад.

Суханронии Пешвои миллат дар Ҳамоиши иқтисодию тиҷоратии муштараки Осиёи Марказӣ – Ҷумҳурии Корея ҳамчун ҳуҷҷҷати муҳимми ҳуқуқӣ заминаҳои нави ҳамкориро тарҳрезӣ намуд. Дар параграфи мазкур таҳлили ҳуқуқии ҳашт самти афзалиятноки ҳамкорӣ ва шаш соҳаи стратегии рушд дар қолаби «Осиёи Марказӣ – Ҷумҳурии Корея» мавриди баррасӣ қарор гирифт.

Таҳлил нишон медиҳад, ки Тоҷикистон дорои заминаҳои мустаҳками ҳуқуқӣ барои тавсеаи ҳамкории иқтисодию тиҷоратӣ бо Ҷумҳурии Корея мебошад. Қонунгузории сармоягузорӣ, узвият дар Созмони Умумиҷаҳонии Савдо, қонунгузории соҳавӣ ва Стратегияи рушди зеҳни сунъӣ имкониятҳои васеи ҳамкориро фароҳам меоранд.

Таҳлили самтҳои асосии ҳамкорӣ нишон медиҳад, ки заминаҳои ҳуқуқии мавҷуда дар Тоҷикистон барои тавсеаи ҳамкории иқтисодию тиҷоратӣ бо Ҷумҳурии Корея мусоид мебошанд. Аммо барои таҳкими минбаъда зарур аст, ки қонунгузории миллӣ дар соҳаҳои мушаххас такмил дода шавад, механизмҳои ҳалли баҳсҳо тақвият ёбанд, ҳамкорӣ дар соҳаи зеҳни сунъӣ тавсеа ёбад ва қолаби «Осиёи Марказӣ – Ҷумҳурии Корея» ҳамчун механизми муассири ҳамгироии минтақавӣ рушд намояд.

САНГИНЗОДА ДОНИЁР ШОМАҲМАД - муовини директори Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ оид ба қорҳои илмӣ ва таълимӣ, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, професор

Пойтахт – ин на танҳо маркази маъмурии давлат, балки оинаи тамаддун, фарҳанг ва ҳувияти миллии ҳар як халқу миллат мебошад. Шаҳри Душанбе ҳамчун пойтахти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар тӯли беш аз се даҳсолаи соҳибистиқлолӣ таҳти ҳидоятҳои ободкоронаи Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ва азму талошҳои созандаи Раиси Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, Раиси шаҳри Душанбе муҳтарам Рустами Эмомалӣ ба яке аз шаҳрҳои пешрафтаи дунё мубаддал гаштааст.

Дар ин замина, таъсиси Гӯшаи фарҳангиву маърифатии «Душанбе – қалби Тоҷикистон» дар Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон (АМИТ) як иқдоми муҳими илмию фарҳангӣ ва сиёсӣ мебошад, ки ба таҳкими ҳувияти миллии шаҳрвандон, таҳқиқи илмии таърихи пойтахт ва рушди минбаъдаи он равона гардидааст.

Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи мақоми пойтахти Ҷумҳурии Тоҷикистон» аз 2 январи соли 2018, №1494 санади меъёрии ҳуқуқии махсус мебошад, ки мақоми пойтахти Ҷумҳурии Тоҷикистонро муқаррар намуда, хусусиятҳои идоракунӣ ва асосҳои ташкилӣ, ҳуқуқӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоии фаъолияти онро муайян мекунад.

Моддаи 1-и Қонуни мазкур муқаррар менамояд, ки тибқи Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон пойтахти Ҷумҳурии Тоҷикистон шаҳри Душанбе мебошад. Шаҳри Душанбе ҳамчун пойтахт:

- маркази маъмурию сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ, илмию таълимӣ ва таърихию фарҳангии мамлакат мебошад;

- воҳиди маъмурию ҳудудиест, ки мақоми махсуси давлатӣ дошта, дар он қароргоҳи расмии мақомоти олии давлатӣ ҷойгир аст;

- маҳалли нигоҳдории нусхаи аслии матни Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ва ҷой тайёр кардани шакли аслии рамзҳои давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошад.

Ҳамин тариқ, Қонуни мазкур на танҳо мақоми сиёсию маъмурии пойтахтро муайян мекунад, балки ба он вазифаҳои муҳими фарҳангӣ, илмӣ ва маърифатиро низ вогузор менамояд. Моддаи 2-и Қонун мафҳуми мақоми пойтахтро ҳамчун вазъи ҳуқуқии шаҳри Душанбе шарҳ дода, қайд мекунад, ки мутобиқи он ҳуқуқу вазифаҳои алоҳидаи бо Қонуни мазкур муқарраргардидаи мақомоти ҳокимияти давлатии шаҳри Душанбе оид ба амалӣ намудани функсияҳои пойтахти Ҷумҳурии Тоҷикистон танзим карда мешаванд.

Моддаи 3-и Қонун қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон дар бораи мақоми пойтахтро муайян намуда, таъкид менамояд, ки он ба Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон асос ёфта, аз Қонуни мазкур, дигар санадҳои меъёрии ҳуқуқии Ҷумҳурии Тоҷикистон, инчунин санадҳои ҳуқуқии байналмилалие, ки Тоҷикистон онҳоро эътироф намудааст, иборат мебошад.

Таҳлили Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи мақоми пойтахти Ҷумҳурии Тоҷикистон» нишон медиҳад, ки пойтахт на танҳо маркази сиёсию маъмурӣ, балки маркази фарҳангӣ, илмӣ ва маърифатии мамлакат мебошад. Моддаи 4-и Қонун кафолатҳои таъмини функсияҳои пойтахтро аз ҷониби Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон муайян намуда, аз ҷумла пешбинӣ мекунад:

- дар буҷети ҷумҳуриявӣ ҷудо намудани сатри алоҳидаи хароҷоти шаҳри Душанбе барои амалӣ намудани функсияҳои пойтахт;

- пешниҳод намудани мусоидати молиявӣ (субвенсия) ва кумаки молиявӣ (субсидия) ба шаҳри Душанбе;

- ба моликияти шаҳри Душанбе додани молу мулке, ки барои амалӣ намудани функсияҳои пойтахт зарур мебошанд;

- пешкаш намудани кафолатҳои давлатӣ ба сармоягузориҳое, ки баҳри рушди инфрасохторҳои пойтахт ҷалб карда мешаванд.

Моддаи 5-и Қонун мусоидати мақомоти ҳокимияти давлатиро ба шаҳри Душанбе дар иҷрои функсияҳои пойтахт муайян намуда, аз ҷумла пешбинӣ мекунад:

- таҳия ва амалисозии барномаҳои мақсадноки рушди шаҳри Душанбе ҳамчун пойтахти кишвар;

- амалӣ намудани нақшаҳои сохтмон, таъмиру таҷдид ва нигоҳдории объектҳое, ки ба шаҳри Душанбе дар иҷрои функсияҳои пойтахт зарур мебошанд;

- рушди объектҳои хоҷагии коммуналию манзилӣ;

- гузаронидани чорабиниҳо оид ба ҳифзи табиат, таъмини тартиботи ҷамъиятӣ ва бехатарӣ.

Моддаи 8-и Қонун вазифаҳои мақомоти маҳаллии ҳокимияти давлатиро дар пойтахт муайян намуда, аз ҷумла пешбинӣ мекунад:

- фароҳам овардани шароити мусоид барои иҷрои вазифаҳои сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ, фарҳангӣ ва маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон;

- баланд бардоштани имкониятҳои рақобатпазирии пойтахт дар байни пойтахтҳои давлатҳои дигари ҷаҳон;

- бунёди шаҳр бо рушди устувор;

- рушди пойтахт ҳамчун маркази равобити байналмилалӣ;

- фароҳам овардани шароити мусоид барои амалигардонии фаъолияти Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон;

- фароҳам овардани шароити мусоид барои ташкил ва гузаронидани чорабиниҳои умумидавлатӣ ва байналмилалӣ.

Ҳамин тариқ, Қонуни мазкур ба пойтахт вазифаҳои муҳими фарҳангию маърифатиро низ вогузор менамояд, ки таъсиси Гӯшаи фарҳангиву маърифатии «Душанбе – қалби Тоҷикистон» дар АМИТ маҳз дар ҳамин заминаи ҳуқуқӣ асос меёбад.

Шаҳри Душанбе дорои таърихи бисёрҳазорсола мебошад, ки то ҳол пурра таҳқиқ нагардидааст. Таъсиси Гӯшаи фарҳангиву маърифатии «Душанбе – қалби Тоҷикистон» дар АМИТ имкон медиҳад, ки:

- таърихи қадимаи шаҳри Душанбе аз нигоҳи илмӣ таҳқиқ карда шавад;

- маводи бойгониву ҳуҷҷатӣ дар бораи рушди шаҳр дар давраҳои гуногун ҷамъоварӣ ва таҳлил карда шаванд;

- таҳқиқоти илмии муҳаққиқону олимон дар бораи пойтахт гузаронида шаванд;

- натиҷаҳои таҳқиқот барои таҳияи барномаҳои рушди пойтахт истифода бурда шаванд.

Пойтахт ҳамчун маркази фарҳангии мамлакат дорои мероси бойи фарҳангӣ мебошад. Гӯшаи мазкур метавонад:

- мероси фарҳангии шаҳри Душанберо ҷамъоварӣ, ҳифз ва тарғиб намояд;

- намоишгоҳҳо, конфронсҳо ва семинарҳо оид ба таъриху фарҳанги пойтахт ташкил намояд;

- барои ҷавонон ва донишҷӯён барномаҳои маърифатӣ таҳия намояд;

- ҳамкории байналмилалиро дар соҳаи фарҳанг ва илм тақвият бахшад.

Моддаи 9-и Қонун ваколатҳои Маҷлиси вакилони халқи шаҳри Душанберо муайян намуда, аз ҷумла пешбинӣ мекунад:

- таҳия ва тасдиқи лоиҳаҳои мушаххаси нақшаҳои батанзимдарории сохтмон, меъёр ва қоидаҳои шаҳрсозӣ ва истифодабарии иншоотҳои пойтахт;

- тасдиқи қоидаҳои ободонӣ ва нигоҳдории пойтахт;

- банақшагирӣ ва таъмини стратегияи рушди маҷмӯи иҷтимоию иқтисодии шаҳри Душанбе;

- тасдиқи тартиби вуруди нақлиёти дигар шаҳру ноҳияҳо ба шаҳри Душанбе.

Гӯшаи фарҳангиву маърифатӣ метавонад ҳамчун маркази таҳлили илмии ин масъалаҳо хизмат карда, ба мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии шаҳри Душанбе дар таҳияи стратегияи рушди пойтахт кумаки илмию методӣ расонад.

Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон ҳамчун муассисаи олии илмии мамлакат дорои имкониятҳои зиёди илмию таҳқиқотӣ мебошад. Таъсиси Гӯшаи фарҳангиву маърифатии «Душанбе – қалби Тоҷикистон» дар ин муассиса имкон медиҳад, ки:

1. Таҳқиқоти байнисоҳавӣ дар соҳаҳои таърих, ҳуқуқ, иқтисод, ҷуғрофия, санъатшиносӣ ва фарҳангшиносӣ оид ба пойтахт гузаронида шаванд.

2. Ҳамоҳангсозии фаъолияти илмӣ бо мақомоти давлатӣ, мақомоти маҳаллии ҳокимияти давлатии шаҳри Душанбе ва муассисаҳои илмию фарҳангии дигар ба роҳ монда шавад.

3. Таҳияи барномаҳои илмию амалӣ барои рушди устувори пойтахт, ки дар Моддаи 5-и Қонун пешбинӣ шудааст.

4. Омодасозии кадрҳои илмӣ дар соҳаи шаҳршиносӣ, ҳуқуқи шаҳрӣ, идоракунии шаҳрӣ ва фарҳангшиносӣ.

5. Тарғиби дастовардҳои пойтахт дар сатҳи ҷумҳуриявӣ ва байналмилалӣ.

Моддаи 10-и Қонун ваколатҳои мақомоти иҷроияи маҳаллии ҳокимияти давлатиро дар пойтахт муайян намуда, аз ҷумла пешбинӣ мекунад:

- таъсиси маркази ягонаи хизматрасонӣ ба аҳолии шаҳри Душанбе;

- таъсиси Фонди рушди пойтахт ва дигар фондҳои дахлдор;

- ҳамкории байналмилалиро оид ба масъалаҳои рушди пойтахт амалӣ намудан;

- лоиҳаи санадҳои меъёрии ҳуқуқиро, ки бевосита ба манфиатҳои пойтахт дахл доранд, мувофиқа намудан.

Гӯшаи фарҳангиву маърифатӣ метавонад дар татбиқи ин ваколатҳо нақши муҳим бозад, махсусан дар самти таҳияи лоиҳаи санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ ва барномаҳои рушди пойтахт.

Дар аксари кишварҳои пешрафтаи ҷаҳон дар назди муассисаҳои илмию таҳқиқотӣ марказҳои махсус оид ба таҳқиқи пойтахтҳо фаъолият менамоянд. Масалан:

- Маркази таҳқиқоти шаҳри Лондон дар Донишгоҳи Лондон;

- Институти таҳқиқоти шаҳри Париж дар Фаронса;

- Маркази таҳқиқоти пойтахт дар Донишгоҳи Токио;

- Институти сиёсати шаҳрии Вашингтон дар Иёлоти Муттаҳидаи Амрико.

Ин марказҳо вазифаҳои зеринро иҷро мекунанд:

- таҳқиқи илмии таърих, иқтисод, фарҳанг ва иҷтимоиёти пойтахт;

- таҳияи тавсияҳо барои рушди устувори пойтахт;

- ташкили конфронсу семинарҳои байналмилалӣ;

- омодасозии кадрҳои илмӣ дар соҳаи шаҳршиносӣ.

Таъсиси Гӯшаи фарҳангиву маърифатии «Душанбе – қалби Тоҷикистон» дар АМИТ метавонад ҳамчун қадами аввалин дар роҳи таъсиси чунин маркази илмӣ дар Тоҷикистон бошад.

Моддаи 9-и Қонун ба Маҷлиси вакилони халқи шаҳри Душанбе ҳуқуқ медиҳад, ки бо мақомоти намояндагии маҳаллии ҳокимияти давлатии дигар давлатҳо тибқи қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон робитаҳои байналмилалиро барқарор намояд. Гӯшаи мазкур метавонад дар ин самт ҳамчун пайвандгари илмию фарҳангӣ байни пойтахти Тоҷикистон ва пойтахтҳои дигар кишварҳо хизмат кунад.

Дар оянда Гӯшаи фарҳангиву маърифатии «Душанбе – қалби Тоҷикистон» метавонад ба як маркази муҳими илмию фарҳангӣ табдил ёбад, ки:

1. Бойгони илмии таърихи пойтахт таъсис диҳад, ки дар он ҳуҷҷатҳо, аксҳо, харитаҳо ва маводи дигар дар бораи таърихи шаҳри Душанбе ҷамъоварӣ карда шаванд.

2. Маҷмӯаҳои илмӣ дар бораи таърих, фарҳанг, иқтисод ва иҷтимоиёти пойтахт нашр намояд.

3. Конфронсҳои илмии ҷумҳуриявӣ ва байналмилалӣ ташкил намояд, ки дар онҳо олимони ватаниву хориҷӣ иштирок намоянд.

4. Барномаҳои маърифатӣ барои донишҷӯён, хонандагон ва сокинони шаҳр таҳия намояд.

5. Ҳамкории зич бо мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии шаҳри Душанбе, Маҷлиси вакилони халқи шаҳри Душанбе ва дигар муассисаҳои дахлдор ба роҳ монад.

Моддаи 12-и Қонун фаъолияти меъморӣ, шаҳрсозӣ ва сохтро дар пойтахт танзим намуда, пешбинӣ мекунад, ки дар ҳудуди пойтахт фаъолияти шаҳрсозӣ, меъморӣ ва сохтмон мутобиқи нақшаи генералии шаҳри Душанбе ва қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон дар бораи шаҳрсозӣ ба амал бароварда мешавад. Гӯшаи мазкур метавонад дар таҳияи тавсияҳои илмӣ оид ба шаҳрсозӣ ва меъморӣ нақши муҳим бозад.

Хулоса, Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи мақоми пойтахти Ҷумҳурии Тоҷикистон» аз 2 январи соли 2018, №1494 заминаи ҳуқуқии муҳимро барои таъсиси Гӯшаи фарҳангиву маърифатии «Душанбе – қалби Тоҷикистон» дар Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон фароҳам меорад. Ин Қонун на танҳо мақоми сиёсию маъмурии пойтахтро муайян мекунад, балки ба он вазифаҳои муҳими фарҳангӣ, илмӣ ва маърифатиро низ вогузор менамояд.

Таъсиси Гӯшаи мазкур ба таҳқиқи илмии таърихи пойтахт мусоидат мекунад, ҳувияти миллию фарҳангии шаҳрвандонро тақвият мебахшад, ба рушди устувори пойтахт кумаки илмию методӣ мерасонад, ҳамкории байналмилалиро дар соҳаи илм ва фарҳанг тақвият мебахшад, ба татбиқи самараноки Қонуни мазкур дар амал мусоидат мекунад.

Бинобар ин, таъсиси Гӯшаи фарҳангиву маърифатии «Душанбе – қалби Тоҷикистон» дар АМИТ як иқдоми муҳими илмию фарҳангӣ ва сиёсӣ мебошад, ки ба рушди минбаъдаи пойтахти Ҷумҳурии Тоҷикистон ва таҳкими ҳувияти миллии халқи тоҷик равона гардидааст.

САНГИНЗОДА ДОНИЁР ШОМАҲМАД - муовини директори Институти давлат ва ҳуқуқи

АМИТ оид ба қорҳои илмӣ ва таълимӣ, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, професор

(дар ҳошияи суханронии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба муносибати 35-солагии истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон, 08.09.2026)

(Қисми 2)

16. Афзоиши маҷмуи маҳсулоти дохилӣ ва даромади буҷети давлатӣ: далели пешрафти иқтисоди миллӣ

Дар суханронӣ афзоиши назарраси маҷмуи маҳсулоти дохилӣ ва даромади буҷети давлатӣ ҳамчун далели пешрафти иқтисоди миллӣ нишон дода шудааст: «Маҷмуи маҳсулоти дохилии мамлакат аз 1,8 миллиард сомонии соли 2000 ба 177 миллиард сомонӣ дар соли 2025 расида, қариб 100 баробар афзоиш ёфт. Даромади буҷети давлатӣ аз 252 миллион сомонии соли 2000 ба 65 миллиард сомонӣ дар соли 2026 расида, беш аз 250 баробар зиёд гардид». Ин рақамҳо нишон медиҳанд, ки дар тӯли 25 соли охир иқтисоди Тоҷикистон ба пешравиҳои назаррас ноил гардидааст. Аз нигоҳи ҳуқуқӣ, афзоиши даромади буҷети давлатӣ имкониятҳои васеътарро барои маблағгузории соҳаҳои иҷтимоӣ ва таъмини ҳуқуқҳои иҷтимоии шаҳрвандон фароҳам меорад.

Аз нигоҳи илми молияи давлатӣ, буҷети давлатӣ ҳамчун санади ҳуқуқӣ арзёбӣ мешавад, ки дар он даромадҳо ва хароҷоти давлат барои соли молиявӣ муайян карда мешаванд. Афзоиши даромади буҷети давлатӣ имкониятҳои васеътарро барои маблағгузории соҳаҳои иҷтимоӣ, аз ҷумла маориф, тандурустӣ ва ҳифзи иҷтимоӣ, фароҳам меорад. Дар заминаи Тоҷикистон, афзоиши назарраси маҷмуи маҳсулоти дохилӣ ва даромади буҷети давлатӣ дар натиҷаи татбиқи барномаҳои ислоҳоти иқтисодӣ ва рушди соҳаҳои афзалиятноки иқтисодиёт таъмин гардидааст. Ин муқаррарот дар суханронии Пешвои миллат ба таври возеҳ инъикос ёфтааст, ки дар он ин нишондиҳандаҳо ҳамчун далели пешрафти иқтисоди миллӣ арзёбӣ шудаанд.

17. Рушди сармояи инсонӣ ва маблағгузории соҳаҳои иҷтимоӣ: афзалияти сиёсати давлатӣ

Дар суханронӣ ба аҳаммияти рушди сармояи инсонӣ ва маблағгузории соҳаҳои иҷтимоӣ таваҷҷуҳи махсус дода шудааст: «Тайи солҳои соҳибистиқлолӣ маблағгузории соҳаҳои иҷтимоӣ аз ҳисоби буҷети давлатӣ зиёда аз 205 миллиард сомониро ташкил намуд». Аз нигоҳи илмӣ, рушди сармояи инсонӣ яке аз омилҳои асосии рушди устувори иқтисодӣ ва иҷтимоӣ мебошад. Маблағгузории соҳаҳои маориф, тандурустӣ ва ҳифзи иҷтимоӣ заминаи асосии таъмини ҳуқуқҳои иҷтимоии шаҳрвандонро фароҳам меорад.

Аз нигоҳи назарияи сармояи инсонӣ, сармояи инсонӣ ҳамчун маҷмӯи дониш, малака ва қобилиятҳои инсон арзёбӣ мешавад, ки дар натиҷаи сармоягузорӣ ба соҳаҳои маориф, тандурустӣ ва ҳифзи иҷтимоӣ ташаккул меёбад. Дар заминаи Тоҷикистон, рушди сармояи инсонӣ ҳамчун яке аз афзалиятҳои асосии сиёсати давлатӣ муайян карда шудааст, ки дар натиҷа ба соҳаҳои иҷтимоӣ маблағҳои зиёд равона карда мешаванд. Ин муқаррарот дар суханронии Пешвои миллат ба таври возеҳ инъикос ёфтааст, ки дар он таъкид шудааст, ки «имкониятҳои молиявии бадастомада ба рушди неруи инсонӣ, аз ҷумла маорифу тандурустӣ, ҳифзи иҷтимоӣ ва баланд бардоштани сатҳу сифати зиндагии мардум равона карда шуданд».

18. Барномаҳои иҷтимоӣ ва беҳтар шудани сатҳи зиндагии мардум: натиҷаҳои мушаххас

Дар суханронӣ натиҷаҳои мусбии сиёсати иҷтимоии давлат бо рақамҳои дақиқ нишон дода шудаанд: «дар 25 соли охир музди миёнаи меҳнат 178 баробар ва нафақа 126 баробар зиёд гардида, имкониятҳои иқтисодии аҳолӣ ба таври назаррас беҳтар шуданд... Сатҳи камбизоатӣ аз 83 фоиз то 19 фоиз коҳиш ёфта, нишондиҳандаи дарозумрии аҳолӣ ба 77 сол расид, яъне ҳафт сол бештар гардид». Ин нишондиҳандаҳо далели он мебошанд, ки сиёсати иҷтимоии давлат натиҷаҳои назаррас додааст ва сатҳи зиндагии мардум ба таври назаррас беҳтар шудааст. Аз нигоҳи ҳуқуқӣ, ин дастовардҳо натиҷаи амалишавии ҳуқуқҳои иҷтимоии шаҳрвандон мебошанд, ки дар Конститутсия ва қонунгузории ҷорӣ мустаҳкам гардидаанд.

Аз нигоҳи илми ҳуқуқи таъминоти иҷтимоӣ, ҳуқуқҳои иҷтимоӣ ҳамчун ҳуқуқҳое арзёбӣ мешаванд, ки ба шаҳрвандон кафолати зиндагии шоиста, ҳифзи саломатӣ, таҳсил ва дигар неъматҳои иҷтимоиро медиҳанд. Дар Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳуқуқҳои иҷтимоии шаҳрвандон, аз ҷумла ҳуқуқ ба меҳнат, ҳуқуқ ба ҳифзи саломатӣ, ҳуқуқ ба таҳсил ва ҳуқуқ ба ҳифзи иҷтимоӣ мустаҳкам гардидаанд. Дар заминаи Тоҷикистон, беҳтар шудани сатҳи зиндагии мардум дар натиҷаи татбиқи барномаҳои иҷтимоии давлатӣ таъмин гардидааст. Ин муқаррарот дар суханронии Пешвои миллат ба таври возеҳ инъикос ёфтааст, ки дар он натиҷаҳои мусбии сиёсати иҷтимоии давлат бо рақамҳои дақиқ нишон дода шудаанд.

19. Таъмини устувории молиявӣ ва афзоиши пасандозҳои аҳолӣ: далели эътимоди мардум

Дар суханронӣ ба таъмини устувории молиявӣ ва афзоиши пасандозҳои аҳолӣ таваҷҷуҳ дода шудааст: «Ҳаҷми пасандозҳо дар низоми бонкӣ ба 38 миллиард сомонӣ расида, нисбат ба соли 2000-ум 410 баробар зиёд шуд». Ин нишондиҳандаҳо далели баланд шудани эътимоди мардум ба низоми молиявии кишвар ва устувории он мебошанд. Аз нигоҳи ҳуқуқӣ, таъмини устувории низоми молиявӣ яке аз шартҳои асосии ҳифзи ҳуқуқҳои моликият ва манфиатҳои иқтисодии шаҳрвандон мебошад.

Аз нигоҳи илми ҳуқуқи молиявӣ, устувории низоми молиявӣ ҳамчун қобилияти низоми бонкӣ барои иҷрои уҳдадориҳои худ ва таъмини амнияти пасандозҳо арзёбӣ мешавад. Дар заминаи Тоҷикистон, таъмини устувории молиявӣ дар натиҷаи татбиқи ислоҳоти молиявӣ, таҳкими назорати бонкӣ ва ҷорӣ намудани пули миллӣ – сомонӣ таъмин гардидааст. Афзоиши пасандозҳои аҳолӣ далели баланд шудани эътимоди мардум ба низоми молиявии кишвар мебошад, ки ин барои рушди иқтисоди миллӣ аҳаммияти калон дорад. Ин муқаррарот дар суханронии Пешвои миллат ба таври возеҳ инъикос ёфтааст, ки дар он афзоиши пасандозҳои аҳолӣ ҳамчун далели устувории низоми молиявӣ арзёбӣ шудааст.

20. Рушди саноат ва саноатикунонии босуръат: табдили Тоҷикистон ба кишвари истеҳсолкунанда

Дар суханронӣ ба натиҷаҳои татбиқи ҳадафи стратегии саноатикунонии босуръат таваҷҷуҳи махсус дода шудааст: «Агар соли 1991 дар кишвар ҳамагӣ 358 корхонаи саноатӣ фаъолият дошта бошад, ҳоло шумораи онҳо аз 4 ҳазор гузашта, беш аз 11 баробар зиёд гардидааст». Ин пешрафт нишон медиҳад, ки саноатикунонии босуръат яке аз омилҳои асосии рушди иқтисоди миллӣ гардидааст. Аз нигоҳи ҳуқуқӣ, рушди саноат заминаи моддии таъмини шуғл, афзоиши даромади аҳолӣ ва тақвияти иқтисоди миллиро фароҳам меорад.

Аз нигоҳи асосҳои ҳуқуқии саноатӣ, саноатикунонӣ ҳамчун раванди густариши истеҳсолоти саноатӣ дар иқтисоди миллӣ арзёбӣ мешавад, ки дар натиҷа ҳиссаи саноат дар маҷмуи маҳсулоти дохилӣ афзоиш меёбад. Дар заминаи Тоҷикистон, саноатикунонии босуръат ҳамчун яке аз ҳадафҳои стратегии миллӣ муайян карда шудааст, ки дар натиҷа шумораи корхонаҳои саноатӣ ба таври назаррас афзоиш ёфтааст. Ин муқаррарот дар суханронии Пешвои миллат ба таври возеҳ инъикос ёфтааст, ки дар он таъкид шудааст, ки «Тоҷикистон тавассути саноатикунонии босуръат ба кишвари истеҳсолкунанда ва содироткунандаи маҳсулоти саноатии рақобатнок табдил ёфта истодааст».

21. Рушди энергетика ва истиқлоли энергетикӣ: заминаи рушди устувори иқтисоди миллӣ

Дар суханронӣ ба рушди соҳаи энергетика ҳамчун яке аз афзалиятҳои стратегии давлат таваҷҷуҳ дода шудааст: «Дар даврони истиқлол барои рушди соҳаи энергетика 36 лоиҳаи сармоягузории давлатӣ ба маблағи 30 миллиард сомонӣ амалӣ гардида, ҳоло татбиқи 20 лоиҳаи дигар ба маблағи 23 миллиард сомонӣ идома дорад». Ин рақамҳо нишон медиҳанд, ки давлат ба рушди энергетика таваҷҷуҳи ҷиддӣ зоҳир мекунад. Аз нигоҳи ҳуқуқӣ, таъмини амнияти энергетикӣ яке аз унсурҳои асосии амнияти миллӣ ва шарти рушди устувори иқтисодӣ мебошад.

Аз нигоҳи илми ҳуқуқи энергетикӣ, амнияти энергетикӣ ҳамчун ҳолати таъминоти боэътимоди истеъмолкунандагон бо неруи барқ ва дигар намудҳои энергия арзёбӣ мешавад. Дар заминаи Тоҷикистон, рушди энергетика ҳамчун яке аз афзалиятҳои стратегии давлат муайян карда шудааст, ки дар натиҷа иқтидори умумии энергетикии мамлакат ба 6700 мегаватт расид. Ин муқаррарот дар суханронии Пешвои миллат ба таври возеҳ инъикос ёфтааст, ки дар он таъкид шудааст, ки «бо бунёди хатти баландшиддати «Ҷануб – Шимол» ва зеристгоҳҳои пуриқтидор тамоми қаламрави мамлакат ба як шабакаи воҳиди энергетикӣ муттаҳид карда шуд».

22. Неругоҳи барқи обии «Роғун» ҳамчун лоиҳаи калидии энергетикӣ ва рамзи истиқлоли энергетикӣ

Дар суханронӣ ба аҳаммияти неругоҳи барқи обии «Роғун» таваҷҷуҳи махсус дода шудааст: «Итминони комил дорам, ки бо идомаи бомароми сохтмони неругоҳ ва ба истифода додани агрегати сеюми он соли 2027 Тоҷикистон ба ҳадафи пурра бо неруи барқ таъмин кардани аҳолӣ ва иқтисоди миллӣ, яъне истиқлоли энергетикӣ ноил мегардад». Ин лоиҳа дар таърихи давлатдории навини Тоҷикистон ҷойгоҳи махсуси таърихӣ дорад ва аҳаммияти стратегии он барои рушди минбаъдаи иқтисоди миллӣ бебаҳост.

Аз нигоҳи илми ҳуқуқи энергетикӣ, неругоҳи барқи обии «Роғун» ҳамчун лоиҳаи калидии энергетикӣ арзёбӣ мешавад, ки дар натиҷаи татбиқи он Тоҷикистон ба истиқлоли энергетикӣ ноил мегардад. Ин лоиҳа дар асоси қарорҳои ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ва бо ҷалби сармояи дохилию хориҷӣ амалӣ карда мешавад. Ин муқаррарот дар суханронии Пешвои миллат ба таври возеҳ инъикос ёфтааст, ки дар он неругоҳи «Роғун» ҳамчун «лоиҳаи калидии энергетикии мамлакат» арзёбӣ шудааст.

23. Амнияти озуқаворӣ ва рушди соҳаи кишоварзӣ: таъмини фаровонии дастархони мардум

Дар суханронӣ ба натиҷаҳои рушди соҳаи кишоварзӣ ва таъмини амнияти озуқаворӣ таваҷҷуҳ дода шудааст: «Имрӯз сатҳи таъмини аҳолӣ бо маҳсулоти асосии ғизоӣ аз ҳисоби истеҳсолоти ватанӣ беш аз 85 фоизро ташкил медиҳад». Ин нишондиҳанда далели он аст, ки Тоҷикистон дар таъмини амнияти озуқавории худ ба пешравиҳои назаррас ноил гардидааст. Аз нигоҳи ҳуқуқӣ, таъмини амнияти озуқаворӣ яке аз унсурҳои асосии амнияти миллӣ ва шарти таъмини ҳуқуқи ҳаёт ва саломатии шаҳрвандон мебошад.

Аз нигоҳи илми ҳуқуқи кишоварзӣ, амнияти озуқаворӣ ҳамчун ҳолати таъминоти боэътимоди аҳолӣ бо маҳсулоти ғизоӣ арзёбӣ мешавад. Дар заминаи Тоҷикистон, таъмини амнияти озуқаворӣ дар натиҷаи татбиқи ислоҳоти аграрӣ, ҷудо кардани замин ба аҳолӣ ва дастгирии давлатии соҳаи кишоварзӣ таъмин гардидааст. Ин муқаррарот дар суханронии Пешвои миллат ба таври возеҳ инъикос ёфтааст, ки дар он таъкид шудааст, ки «ҳоло маҳсулоти кишоварзии мо ба зиёда аз 30 кишвари ҷаҳон содирот карда мешавад».

24. Раҳоӣ аз бунбасти коммуникатсионӣ: табдили Тоҷикистон ба кишвари транзитӣ

Дар суханронӣ ба натиҷаҳои раҳоӣ аз бунбасти коммуникатсионӣ таваҷҷуҳ дода шудааст: «бо татбиқи лоиҳаҳои бузурги роҳсозӣ нахустин бор дар таърихи давлатдории тоҷикон шабакаи ягонаи нақлиётии кишвар ташаккул ёфта, Тоҷикистон, ки се минтақаи он ҳар сол зиёда аз шаш моҳ аз ҳамдигар ҷудо мемонд, яъне аз кишвари сепорча ба як қаламрави воҳид табдил дода шуд». Ин дастовард барои таҳкими тамомияти ҳудудии кишвар ва рушди иқтисоди миллӣ аҳаммияти калон дорад.

Аз нигоҳи илми ҳуқуқи нақлиётӣ, раҳоӣ аз бунбасти коммуникатсионӣ ҳамчун таъмини дастрасии озод ба роҳҳои нақлиётӣ ва пайвастани минтақаҳои кишвар ба якдигар арзёбӣ мешавад. Дар заминаи Тоҷикистон, раҳоӣ аз бунбасти коммуникатсионӣ ҳамчун яке аз ҳадафҳои стратегии миллӣ муайян карда шудааст, ки дар натиҷа шабакаи ягонаи нақлиётии кишвар ташаккул ёфтааст. Ин муқаррарот дар суханронии Пешвои миллат ба таври возеҳ инъикос ёфтааст, ки дар он таъкид шудааст, ки «Тоҷикистон... аз кишвари сепорча ба як қаламрави воҳид табдил дода шуд».

25. Рақамикунонӣ ва технологияҳои инноватсионӣ: самти афзалиятноки сиёсати давлатӣ

Дар суханронӣ ба аҳаммияти рақамикунонӣ ва технологияҳои инноватсионӣ таваҷҷуҳ дода шудааст: «Тоҷикистон истифодаи технологияҳои муосир ва зеҳни сунъиро самти афзалиятноки сиёсати давлатӣ муайян намуда, рақамикунонии идоракунии давлатӣ, хизматрасониҳои иҷтимоӣ, низоми молиявӣ ва фаъолияти соҳибкориро вусъат бахшида истодааст». Ин муқаррарот нишон медиҳад, ки Тоҷикистон ба татбиқи технологияҳои муосир ва рақамикунонии идоракунии давлатӣ таваҷҷуҳи ҷиддӣ зоҳир мекунад. Аз нигоҳи ҳуқуқӣ, рақамикунонии идоракунии давлатӣ зарурати таҳия ва қабули санадҳои меъёрию ҳуқуқии дахлдорро тақозо мекунад, ки дар онҳо асосҳои ҳуқуқии истифодаи технологияҳои рақамӣ мустаҳкам карда шудаанд.

Аз нигоҳи илми ҳуқуқи иттилоотӣ, рақамикунонии идоракунии давлатӣ ҳамчун раванди ҷорӣ намудани технологияҳои рақамӣ дар фаъолияти мақомоти давлатӣ арзёбӣ мешавад, ки дар натиҷа самаранокии идоракунӣ баланд мегардад ва хизматрасониҳои давлатӣ барои шаҳрвандон дастрастар мешаванд. Дар заминаи Тоҷикистон, рақамикунонии идоракунии давлатӣ ҳамчун яке аз самтҳои афзалиятноки сиёсати давлатӣ муайян карда шудааст. Ин муқаррарот дар суханронии Пешвои миллат ба таври возеҳ инъикос ёфтааст, ки дар он таъкид шудааст, ки «ҳадафи мо аз рақамикунонӣ на танҳо ҷорӣ намудани технологияҳои нав, балки ташаккули иқтисоди ба дониш асосёфта... мебошад».

26. Рушди маориф ва тарбияи кадрҳои соҳибилм: афзалияти асосии сиёсати давлатӣ

Дар суханронӣ ба рушди маориф ҳамчун яке аз афзалиятҳои асосии сиёсати давлатӣ таваҷҷуҳ дода шудааст: «Дар маҷмуъ, тайи 35 соли соҳибистиқлолӣ барои 1,8 миллион нафар хонанда ба маблағи умумии 8,4 миллиард сомонӣ муассисаҳои таълимии замонавӣ сохта, ба истифода дода шуданд». Ин рақамҳо нишон медиҳанд, ки давлат ба рушди маориф таваҷҷуҳи ҷиддӣ зоҳир мекунад. Аз нигоҳи ҳуқуқӣ, ҳуқуқ ба таҳсил яке аз ҳуқуқҳои бунёдии инсон мебошад, ки дар Конститутсия ва қонунгузории ҷорӣ мустаҳкам гардидааст.

Аз нигоҳи илми ҳуқуқи таҳсилотӣ, ҳуқуқ ба таҳсил ҳамчун ҳуқуқи бунёдии инсон арзёбӣ мешавад, ки дар Эъломияи умумии ҳуқуқи башар (1948) ва Паймони байналмилалӣ оид ба ҳуқуқҳои иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангӣ (1966) мустаҳкам гардидааст. Дар Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон (моддаи 41) ҳуқуқи ҳар як шаҳрванд ба таҳсил мустаҳкам гардидааст. Дар заминаи Тоҷикистон, рушди маориф ҳамчун яке аз афзалиятҳои асосии сиёсати давлатӣ муайян карда шудааст, ки дар натиҷа шумораи муассисаҳои таълимӣ ва хонандагон ба таври назаррас афзоиш ёфтааст. Ин муқаррарот дар суханронии Пешвои миллат ба таври возеҳ инъикос ёфтааст, ки дар он таъкид шудааст, ки «мо минбаъд низ барои рушди соҳаи илму маориф тамоми тадбирҳои заруриро меандешем».

27. Рушди тандурустӣ ва ҳифзи саломатии миллат: кафили неруи созандаи ҷомеа

Дар суханронӣ ба рушди соҳаи тандурустӣ таваҷҷуҳ дода шудааст: «Дар зарфи 35 соли соҳибистиқлолӣ дар дохил ва хориҷи кишвар беш аз 40 ҳазор нафар табибон ва 228 ҳазор нафар кормандони миёнаи тиббӣ омода карда шуда, 3 ҳазору 111 муассисаи нави тандурустӣ бунёд гардид». Ин дастовардҳо далели таваҷҷуҳи ҷиддии давлат ба ҳифзи саломатии миллат мебошанд. Аз нигоҳи ҳуқуқӣ, ҳуқуқ ба ҳифзи саломатӣ яке аз ҳуқуқҳои бунёдии инсон мебошад, ки дар Конститутсия ва қонунгузории ҷорӣ мустаҳкам гардидааст.

Аз нигоҳи илми ҳуқуқи тиббӣ, ҳуқуқ ба ҳифзи саломатӣ ҳамчун ҳуқуқи бунёдии инсон арзёбӣ мешавад, ки дар санадҳои байналмилалӣ ва конститутсияҳои аксари давлатҳои ҷаҳон мустаҳкам гардидааст. Дар Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон (моддаи 38) ҳуқуқи ҳар як шаҳрванд ба ҳифзи саломатӣ мустаҳкам гардидааст. Дар заминаи Тоҷикистон, рушди тандурустӣ ҳамчун яке аз афзалиятҳои асосии сиёсати давлатӣ муайян карда шудааст, ки дар натиҷа шумораи муассисаҳои тандурустӣ ва кормандони тиббӣ ба таври назаррас афзоиш ёфтааст. Ин муқаррарот дар суханронии Пешвои миллат ба таври возеҳ инъикос ёфтааст, ки дар он таъкид шудааст, ки «тандурустӣ кафили солимии миллат ва неруи созандаи ҷомеа мебошад».

28. Ҳифзи фарҳанги миллӣ ва арзишҳои маънавӣ: кафили пойдории давлати тоҷикон

Дар суханронӣ ба ҳифзи фарҳанги миллӣ ва арзишҳои маънавӣ таваҷҷуҳи махсус дода шудааст: «дар шароити ҷаҳонишавӣ ҳифзи арзишҳои миллӣ, пеш аз ҳама, забону фарҳанг, расму ойинҳо ва суннату анъанаҳо кафили пойдории давлати тоҷикон ва асолати тоҷикии мо дар асри пуртазоду пурмоҷарои XXI мебошад». Ин муқаррарот нишон медиҳад, ки ҳифзи фарҳанги миллӣ ва арзишҳои маънавӣ яке аз вазифаҳои асосии давлат ва ҷомеа мебошад. Аз нигоҳи ҳуқуқӣ, ҳифзи фарҳанги миллӣ ва арзишҳои маънавӣ зарурати таҳия ва қабули санадҳои меъёрию ҳуқуқии дахлдорро тақозо мекунад.

Аз нигоҳи илми ҳуқуқи фарҳангӣ, ҳифзи фарҳанги миллӣ ҳамчун ҳифзи мероси фарҳангӣ, забон, анъанаҳо ва арзишҳои маънавии миллат арзёбӣ мешавад. Дар Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон (моддаи 2) забони тоҷикӣ ҳамчун забони давлатӣ мустаҳкам гардидааст. Дар заминаи Тоҷикистон, ҳифзи фарҳанги миллӣ ва арзишҳои маънавӣ ҳамчун яке аз вазифаҳои асосии давлат муайян карда шудааст, ки дар натиҷа як қатор санадҳои меъёрию ҳуқуқӣ қабул карда шудаанд. Ин муқаррарот дар суханронии Пешвои миллат ба таври возеҳ инъикос ёфтааст, ки дар он таъкид шудааст, ки «ҳифз ва рушди фарҳанги миллӣ, забони давлатӣ, мероси таърихиву маънавӣ ва арзишҳои асили тоҷикона минбаъд низ аз ҷумлаи вазифаҳои муҳимтарини давлат ва ҷомеаи мо боқӣ хоҳанд монд».

29. Нақши занон дар ҳаёти давлат ва ҷомеа: татбиқи принсипи баробарии ҳуқуқӣ

Дар суханронӣ ба нақши занон дар ҳаёти давлат ва ҷомеа таваҷҷуҳ дода шудааст: «Имрӯз бонувону занон дар соҳаҳои муҳимтарини иҷтимоӣ – маориф 73 фоиз ва тандурустӣ 72 фоизи кормандонро ташкил медиҳанд». Ин нишондиҳандаҳо далели фаъолона иштирок кардани занон дар ҳаёти давлат ва ҷомеа мебошанд. Аз нигоҳи ҳуқуқӣ, баробарии ҳуқуқи мардон ва занон яке аз принсипҳои асосии ҳуқуқи конститутсионӣ мебошад, ки дар Конститутсия ва қонунгузории ҷорӣ мустаҳкам гардидааст.

Аз нигоҳи илми ҳуқуқи конститутсионӣ, принсипи баробарии ҳуқуқи мардон ва занон ҳамчун яке аз принсипҳои асосии ҳуқуқӣ арзёбӣ мешавад, ки дар Эъломияи умумии ҳуқуқи башар (1948) ва Конвенсия оид ба барҳам додани ҳамаи шаклҳои табъиз нисбати занон (1979) мустаҳкам гардидааст. Дар Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон (моддаи 17) баробарии ҳуқуқи мардон ва занон мустаҳкам гардидааст. Дар заминаи Тоҷикистон, фаъолона иштирок кардани занон дар ҳаёти давлат ва ҷомеа дар натиҷаи татбиқи сиёсати давлатии баробарии гендерӣ таъмин гардидааст. Ин муқаррарот дар суханронии Пешвои миллат ба таври возеҳ инъикос ёфтааст, ки дар он таъкид шудааст, ки «мо саҳми арзишманди модарону бонувони мамлакатро дар таҳкими сулҳу субот, ваҳдати миллӣ ва пешрафти давлат ҳамеша қадр менамоем».

30. Сиёсати хориҷии мутавозин ва созанда: таҳкими мавқеи байналмилалии Тоҷикистон

Дар суханронӣ ба натиҷаҳои сиёсати хориҷии Тоҷикистон таваҷҷуҳ дода шудааст: «Тоҷикистон тайи 35 соли истиқлол сиёсати хориҷии мутавозин, мусолиматомез ва созандаро пеш гирифта, бар пояи усули «дарҳои кушода» соҳиби мақоми шоиста дар арсаи ҷаҳонӣ гардид. Имрӯз Тоҷикистон аз ҷониби 192 давлати ҷаҳон эътироф гардида, бо 186 кишвар робитаҳои устувори дипломатӣ дорад». Ин дастовардҳо далели муваффақияти сиёсати хориҷии Тоҷикистон мебошанд. Аз нигоҳи ҳуқуқӣ, пешбурди сиёсати хориҷии мутавозин яке аз шартҳои таъмини амнияти миллӣ ва таҳкими мавқеи байналмилалии давлат мебошад.

Аз нигоҳи илми ҳуқуқи байналмилалӣ, сиёсати хориҷӣ ҳамчун фаъолияти давлат дар арсаи байналмилалӣ арзёбӣ мешавад, ки дар он манфиатҳои миллӣ ҳифз карда мешаванд. Дар заминаи Тоҷикистон, сиёсати хориҷии мутавозин ва созанда дар натиҷаи татбиқи Консепсияи сиёсати хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон таъмин гардидааст. Ин муқаррарот дар суханронии Пешвои миллат ба таври возеҳ инъикос ёфтааст, ки дар он таъкид шудааст, ки «мо бо аксари ин кишварҳо муносибатҳои дӯстона ва ҳамкориҳои судмандро дар ҳамаи соҳаҳои мавриди таваҷҷуҳи тарафайн пеш бурда...».

31. Ташаббусҳои ҷаҳонии Тоҷикистон: эътирофи байналмилалии саҳми сулҳофарии давлати тоҷикон

Дар суханронӣ ба ташаббусҳои ҷаҳонии Тоҷикистон таваҷҷуҳ дода шудааст: «Дар замони соҳибистиқлолӣ бо ташаббуси Тоҷикистон аз ҷониби Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид 20 қатънома қабул карда шуд, ки ҳоло мавриди татбиқ қарор доранд». Ин дастовардҳо далели эътирофи ҷаҳонии ташаббусҳои Тоҷикистон дар ҳалли масъалаҳои глобалӣ мебошанд. Аз нигоҳи ҳуқуқӣ, иштироки фаъолона дар таҳия ва қабули санадҳои байналмилалӣ яке аз шаклҳои асосии пешбурди манфиатҳои миллӣ дар арсаи байналмилалӣ мебошад.

Аз нигоҳи илми ҳуқуқи байналмилалӣ, ташаббусҳои ҷаҳонии давлатҳо ҳамчун пешниҳодҳои расмии онҳо оид ба масъалаҳои глобалӣ арзёбӣ мешаванд, ки дар натиҷаи қабули онҳо аз ҷониби созмонҳои байналмилалӣ эътирофи ҷаҳонӣ пайдо мекунанд. Дар заминаи Тоҷикистон, ташаббусҳои ҷаҳонии кишвар дар соҳаи обу иқлим, сулҳ ва рушди устувор аз ҷониби ҷомеаи байналмилалӣ эътироф гардидаанд. Ин муқаррарот дар суханронии Пешвои миллат ба таври возеҳ инъикос ёфтааст, ки дар он таъкид шудааст, ки «қабули ин ва дигар қатъномаҳо гувоҳи эътироф ва аҳаммияти ҷаҳонӣ касб кардани ташаббусҳои кишвари мо... мебошад».

32. Ҳамкории минтақавӣ ва ҳалли мусолиматомези масъалаҳои сарҳадӣ: дастоварди таърихӣ

Дар суханронӣ ба натиҷаҳои ҳамкории минтақавӣ ва ҳалли мусолиматомези масъалаҳои сарҳадӣ таваҷҷуҳ дода шудааст: «Моҳи марти соли гузашта ду санади таърихӣ – шартнома миёни Ҷумҳурии Тоҷикистон, Ҷумҳурии Қирғизистон ва Ҷумҳурии Ӯзбекистон дар бораи нуқтаи пайвастшавии сарҳадҳои давлатии се кишвар ва Эъломияи Хуҷанд дар бораи дӯстии абадӣ ба имзо расиданд». Ин дастовардҳо далели муваффақияти сиёсати минтақавии Тоҷикистон мебошанд. Аз нигоҳи ҳуқуқӣ, ҳалли мусолиматомези масъалаҳои сарҳадӣ яке аз шартҳои таъмини сулҳ ва субот дар минтақа мебошад.

Аз нигоҳи илми ҳуқуқи байналмилалӣ, ҳалли мусолиматомези масъалаҳои сарҳадӣ ҳамчун ҳалли баҳсҳои сарҳадӣ дар асоси гуфтушунид ва созишномаҳои байналмилалӣ арзёбӣ мешавад. Дар заминаи Осиёи Марказӣ, ҳалли мусолиматомези масъалаҳои сарҳадӣ байни Тоҷикистон, Қирғизистон ва Ӯзбекистон ҳамчун дастоварди таърихӣ арзёбӣ мешавад. Ин муқаррарот дар суханронии Пешвои миллат ба таври возеҳ инъикос ёфтааст, ки дар он ин дастовардҳо ҳамчун «дастовардҳои таърихии даврони соҳибистиқлолӣ» арзёбӣ шудаанд.

33. Дурнамои стратегии рушди Тоҷикистон то соли 2040 ва 2050: ҳадафҳои дарозмуддати миллӣ

Дар суханронӣ дурнамои стратегии рушди Тоҷикистон ба таври возеҳ муайян карда шудааст: «Ҳадафи мо бунёди Тоҷикистоне мебошад, ки то соли 2040 ба кишвари дорои иқтисоди саноативу технологӣ, «энергетикаи сабз», зерсохтори муосир ва сармояи инсонии рақобатнок табдил ёбад. То соли 2050 мо бояд иқтисоди ба дониш асосёфтаро ташаккул дода, рушди фарогири технологияҳои рақамӣ ва истифодаи васеи зеҳни сунъиро таъмин намоем». Ин ҳадафҳо дар асоси таҳлили амиқи равандҳои ҷаҳонӣ ва манфиатҳои миллии Тоҷикистон муайян шудаанд. Аз нигоҳи ҳуқуқӣ, татбиқи ин ҳадафҳо зарурати таҳия ва қабули санадҳои меъёрию ҳуқуқии дахлдорро тақозо мекунад.

Аз нигоҳи илми ҳуқуқшиносӣ, ҳадафҳои дарозмуддат ҳамчун самтҳои асосии рушди давлат дар давраҳои тӯлонӣ арзёбӣ мешаванд, ки дар асоси таҳлили амиқи равандҳои ҷаҳонӣ ва манфиатҳои миллӣ муайян карда мешаванд. Дар заминаи Тоҷикистон, дурнамои стратегии рушд то соли 2040 ва 2050 дар асоси таҳлили амиқи тамоюлҳои ҷаҳонии рушди технологӣ ва иқтисодӣ муайян карда шудаанд. Ин муқаррарот дар суханронии Пешвои миллат ба таври возеҳ инъикос ёфтааст, ки дар он таъкид шудааст, ки «дар ин роҳ рушди илму маориф, махсусан илмҳои дақиқ, технологияҳои муосиру инноватсия ва тарбияи наслҳои донишманду соҳибмаърифат аҳаммияти калидӣ хоҳад дошт».

34. Истиқлол ҳамчун масъулияти пайвастаи наслҳо: зарурати ҳифзи дастовардҳои давлатдорӣ

Дар суханронӣ ин нуктаи муҳим таъкид мешавад, ки «истиқлол масъулияти пайвастаи наслҳост. Насли имрӯз бояд истиқлолро на танҳо ҳифз кунад, балки онро барои наслҳои оянда боз ҳам устувору неруманд ва пурмаъно ба мерос гузорад». Ин муқаррарот нишон медиҳад, ки ҳифзи истиқлол на танҳо вазифаи насли имрӯз, балки масъулияти пайвастаи ҳамаи наслҳо мебошад. Аз нигоҳи ҳуқуқӣ, ин муқаррарот зарурати таҳкими ҳуқуқии давлатдорӣ ва таъмини давомнокии онро дар ҳамаи давраҳои таърихӣ тақозо мекунад.

Аз нигоҳи фалсафаи ҳуқуқ, масъулияти наслҳо ҳамчун уҳдадории ҳар як насл барои ҳифз ва таҳкими дастовардҳои давлатдорӣ арзёбӣ мешавад. Ин муқаррарот бо принсипи рушди устувор, ки дар он манфиатҳои наслҳои оянда ба назар гирифта мешаванд, робитаи зич дорад. Дар заминаи Тоҷикистон, ҳифзи истиқлол ҳамчун масъулияти пайвастаи наслҳо дар Конститутсия ва қонунгузории ҷорӣ мустаҳкам гардидааст. Ин муқаррарот дар суханронии Пешвои миллат ба таври возеҳ инъикос ёфтааст, ки дар он таъкид шудааст, ки «ин аст, ба андешаи мо, маънои аслии 35 соли истиқлоли Тоҷикистон ва моҳияти масири давлатсозии миллии тоҷикон».

35. Рисолати таърихии миллати тоҷик ва дурнамои давлатдории миллӣ: ҳадафи олии давлатдорӣ

Дар хотимаи суханронӣ рисолати таърихии миллати тоҷик ва дурнамои давлатдории миллӣ ба таври возеҳ ифода ёфтааст: «Ҳадафи олӣ ва вазифаи асосии мо аз он иборат аст, ки Тоҷикистони соҳибистиқлолро ба давлати пешрафта, неруманд ва соҳибэътибори асри XXI табдил диҳем». Ин муқаррарот самтҳои асосии рушди минбаъдаи давлатдории миллиро муайян мекунад. Аз нигоҳи ҳуқуқӣ, татбиқи ин ҳадаф зарурати таҳкими ҳамаҷонибаи асосҳои ҳуқуқии давлатдорӣ, рушди низоми ҳуқуқӣ ва таъмини волоияти қонунро тақозо мекунад.

Аз нигоҳи илми назарияи давлат ва ҳуқуқ, рисолати таърихии миллат ҳамчун вазифаи асосии таърихии миллат дар рушди давлатдорӣ арзёбӣ мешавад. Дар заминаи Тоҷикистон, рисолати таърихии миллати тоҷик дар бунёди давлати пешрафта, неруманд ва соҳибэътибори асри XXI ифода ёфтааст. Ин муқаррарот дар суханронии Пешвои миллат ба таври возеҳ инъикос ёфтааст, ки дар он таъкид шудааст, ки «мо ворисони Куруши Кабир, Дориюш, Исмоили Сомонӣ, Рӯдакӣ, Фирдавсӣ, ибни Сино, Мавлонои Балхӣ ва ҳазорон нафар фарзандони таърихсозу фарзонаи миллат ҳастем».

Хулоса, суханронии Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба муносибати 35-солагии истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун санади барномавии дорои арзиши баланди илмӣ, сиёсӣ, ҳуқуқӣ ва таърихӣ арзёбӣ мешавад. Дар ин суханронӣ натиҷаҳои 35 соли рушди давлатдории миллӣ ҷамъбаст гардида, дурнамои стратегии минбаъдаи давлату ҷомеа дар асоси таҳлили амиқи равандҳои сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангӣ муайян карда шудаанд.

Аз таҳлили анҷомдодашуда хулосаҳои зерин бармеоянд:

Якум, истиқлоли давлатӣ ҳамчун арзиши олии миллӣ ва рукни бунёдии давлатдории муосири тоҷикон муаррифӣ шуда, моҳияти он ҳамчун рамзи озодӣ, соҳибихтиёрӣ ва ҳастии миллат ифода ёфтааст. Ин муқаррарот дар заминаи ҳуқуқи байналмилалӣ ва конститутсионӣ асоснокии худро дорад.

Дуюм, давраи ибтидои соҳибистиқлолӣ бо душвориҳои зиёд мувоҷеҳ гардид, ки аз ҷумлаи онҳо ҷанги таҳмилии шаҳрвандӣ, фалаҷ шудани сохторҳои давлатӣ ва хатари нобудии давлат ва пароканда шудани миллат буданд. Ин давра ҳамчун давраи поинравӣ ба ҳуқуқҳои бунёдии инсон ва вайронкунии дағалонаи меъёрҳои ҳуқуқи байналмилалии гуманитарӣ арзёбӣ мешавад.

Сеюм, Иҷлосияи 16-уми Шурои Олӣ ҳамчун нуқтаи гардиши сарнавишт ва оғози бунёди давлати нави миллӣ арзёбӣ шуда, дар он модели давлати демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва иҷтимоӣ муайян гардид. Ин модел баъдан дар Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон соли 1994 мустаҳкам карда шуд.

Чорум, барқарорсозии сулҳ ва ваҳдати миллӣ ҳамчун дастоварди бузурги таърихӣ арзёбӣ шуда, ин таҷриба аз ҷониби ҷомеаи байналмилалӣ ҳамчун падидаи нодири сулҳофарӣ эътироф гардидааст. Ин дастовард заминаи асосии рушди минбаъдаи давлатдорӣ гардид.

Панҷум, дар даврони соҳибистиқлолӣ дар ҳамаи соҳаҳои ҳаёти давлат ва ҷомеа пешравиҳои назаррас ба даст оварда шуданд, ки аз ҷумлаи онҳо рушди иқтисоди миллӣ, саноатикунонии босуръат, таъмини истиқлоли энергетикӣ, раҳоӣ аз бунбасти коммуникатсионӣ, таъмини амнияти озуқаворӣ, рушди маориф ва тандурустӣ, ҳифзи фарҳанги миллӣ ва таҳкими мавқеи байналмилалии Тоҷикистон мебошанд.

Шашум, дурнамои стратегии рушди Тоҷикистон то соли 2040 ва 2050 дар асоси ҳадафҳои бунёди иқтисоди саноативу технологӣ, «энергетикаи сабз», зерсохтори муосир, сармояи инсонии рақобатнок ва иқтисоди ба дониш асосёфта муайян карда шуданд. Ин ҳадафҳо барои таъмини рушди устувори давлатдорӣ аҳаммияти калон доранд.

Ҳафтум, истиқлол ҳамчун масъулияти пайвастаи наслҳо арзёбӣ шуда, вазифаи асосии насли имрӯз аз ҳифз ва таҳкими истиқлол барои наслҳои оянда иборат мебошад. Ин муқаррарот зарурати таҳкими ҳуқуқии давлатдорӣ ва таъмини давомнокии онро тақозо мекунад.

Ҳаштум, консепсияи давлатдории миллӣ дар таҷрибаи 35 соли истиқлоли Тоҷикистон ҳамчун низоми мукаммали ҳуқуқӣ, сиёсӣ ва институтсионалӣ ташаккул ёфта, аз марҳалаи буҳрони амиқи сиёсиву иқтисодӣ ба марҳалаи рушди устувор гузариш намуд. Ин консепсия дар асоси принсипҳои давлати демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва иҷтимоӣ бунёд гардида, тавонист истиқлоли энергетикӣ, раҳоӣ аз бунбасти коммуникатсионӣ, амнияти озуқаворӣ ва саноатикунонии босуръатро ҳамчун ҳадафҳои стратегии миллӣ амалӣ намояд. Рушди миёнаи солонаи иқтисоди миллӣ беш аз 7,7 фоиз, афзоиши маҷмуи маҳсулоти дохилӣ қариб 100 баробар ва даромади буҷети давлатӣ беш аз 250 баробар далели самаранокии ин консепсия мебошанд. Дар натиҷа, Тоҷикистон аз кишвари сепорча ба як қаламрави воҳид табдил ёфта, низоми ҳуқуқии муосир ташаккул ёфт ва мавқеи шоистаи худро дар арсаи байналмилалӣ пайдо намуд.

Нуҳум, нақши Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар ташаккул ва таҳкими давлатдории муосир ҳамчун омили ҳалкунандаи рушди давлатдорӣ арзёбӣ мешавад. Дар давраи ҳассоси таърихӣ, ки давлати тозаистиқлоли тоҷикон дар вартаи нобудӣ қарор дошт, маҳз талошҳои пайгирона ва хиради сиёсии Пешвои миллат имкон доданд, ки ҷанги таҳмилии шаҳрвандӣ хотима ёфта, сулҳу ваҳдати миллӣ барқарор гардад. Ташаббуси интихоби модели давлати демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва иҷтимоӣ, қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, таъсиси Қувваҳои Мусаллаҳ, татбиқи ҳадафҳои стратегии миллӣ ва пешбурди сиёсати хориҷии мутавозин – ҳамаи ин дастовардҳо натиҷаи бевоситаи роҳбарии хирадмандонаи Пешвои миллат мебошанд. Дар тӯли 35 соли истиқлол, Пешвои миллат ҳамчун меъмори асосии давлатдории навин консепсияи давлатдории миллиро дар асоси арзишҳои миллӣ ва меъёрҳои байналмилалӣ ташаккул дода, барои рушди устувори кишвар заминаи мустаҳкам гузоштанд.

Дар маҷмуъ, суханронии Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҳамчун санади барномавии дорои арзиши баланди илмӣ ва амалӣ барои таҳлили равандҳои давлатсозӣ ва муайян намудани самтҳои асосии рушди минбаъдаи Ҷумҳурии Тоҷикистон хизмат мекунад. Ин суханронӣ заминаи мустаҳками ҳуқуқиро барои татбиқи ҳадафҳои стратегии давлат ва ҷомеа фароҳам меорад ва барои наслҳои имрӯз ва оянда ҳамчун роҳнамои ҳуқуқӣ ва маънавӣ хизмат хоҳад кард. Дар сатҳи илми ҳуқуқшиносӣ ин суханронӣ ҳамчун маводи арзишманд барои таҳлили консептуалӣ ва амалии консепсияи давлатдории миллӣ, таҳкими асосҳои конститутсионӣ, ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон, таъмини амният давлат ва пешбурди сиёсати ҳуқуқии давлат арзёбӣ мешавад.

Сангинзода Дониёр Шомаҳмад,

муовини директор оид ба корҳои илмӣ ва таълимии

Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор

 

(дар ҳошияи суханронии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба муносибати 35-солагии истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон,

08.09.2026)

Истиқлоли давлатӣ дар низоми арзишҳои миллӣ ва ҳуқуқии ҳар давлати соҳибихтиёр мақоми асосӣ дошта, ҳамчун пояи бунёдӣ ва манбаи ҳуқуқию сиёсии ташаккули давлатдории муосир баромад мекунад. Таҳлили илмии равандҳои давлатсозӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон, махсусан дар заминаи таҷрибаи таърихии 35 соли соҳибистиқлолӣ, имкон медиҳад, ки моҳият ва самтҳои асосии рушди давлату ҳуқуқ, институтҳои давлатӣ ва низоми арзишҳои миллиро дар шароити нави таърихӣ муайян намоем. Дар ин росто, суханронии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба муносибати ҷашни 35-солагии истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки санаи 8 сентябри соли 2026 дар шаҳри Душанбе ироа гардид, ҳамчун санади барномавии дорои арзиши баланди илмӣ, сиёсӣ, ҳуқуқӣ ва таърихӣ арзёбӣ мешавад. Дар ин суханронӣ Президенти мамлакат на танҳо натиҷаҳои 35 соли рушди давлатдории миллиро хулосабарорӣ намуданд, балки дурнамои стратегии минбаъдаи давлату ҷомеаро дар асоси таҳлили амиқи равандҳои ҳуқуқӣ, сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангӣ муайян карданд.

Суханронии Пешвои миллат дорои хусусиятҳои хоси барномавӣ – ҳуҷҷатҳои стратегӣ мебошад, ки дар онҳо арзишҳои бунёдии давлатдорӣ, таҳлили дастовардҳо ва камбудиҳо, самтҳои асосии рушди минбаъда ва вазифаҳои стратегӣ ба таври муназзам ифода ёфтаанд. Аз нигоҳи илми ҳуқуқшиносӣ, ин суханронӣ ҳамчун маводи арзишманд барои таҳлили консептуалӣ ва амалии масъалаҳои консепсияи давлатдорӣ, таҳкими асосҳои конститутсионӣ, ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон, таъмини амнияти миллӣ ва пешбурди сиёсати ҳуқуқии давлат хизмат мекунад. Дар доираи таҳлили мазкур мо кӯшиш намудем, ки 35 нуқтаи муҳимтарин ва таъсирбахши суханрониро ҷудо ва мавриди таҳлили илмӣ-ҳуқуқӣ қарор диҳем.

1. Истиқлол ҳамчун рамзи олии озодӣ ва ҳастии миллат

Дар ибтидои суханронӣ Пешвои миллат ба мазмун ва моҳияти истиқлол барои миллати тоҷик таваҷҷуҳи махсус зоҳир намуда, онро ҳамчун арзиши олии миллӣ муаррифӣ мекунанд. Аз нигоҳи илмӣ-ҳуқуқӣ, истиқлоли давлатӣ маҷмӯи ҳуқуқҳои ҳокимии давлатӣ дар қаламрави муайян ва истиқлолияти он аз ҳар гуна таъсири беруна мебошад. Ин мафҳум дар илми ҳуқуқи байналмилалӣ ҳамчун атрибути асосии давлатдорӣ ва шарти зарурии иштирок дар муносибатҳои байналмилалӣ эътироф шудааст. Дар суханронӣ чунин омадааст: «Истиқлол барои ҳар як фарди бонангу номус ва худогоҳу худшинос рамзи олии озодӣ, нишонаи возеҳи соҳибихтиёрӣ ва ҳастии миллати ориёитабори тоҷик, мояи ифтихору сарбаландӣ ва рукни бунёдии давлатдории муосири тоҷикон мебошад». Ин таъриф нишон медиҳад, ки истиқлол на танҳо ҳолати сиёсӣ-ҳуқуқӣ, балки арзиши маънавию фарҳангӣ ва рамзи ҳастии миллат мебошад. Дар ин ҷо пайванди зичи байни мафҳумҳои озодӣ, соҳибихтиёрӣ ва ҳастии миллӣ ба таври возеҳ ифода ёфтааст.

Аз нигоҳи фалсафаи ҳуқуқ, мафҳуми истиқлол бо мафҳуми озодӣ робитаи ногусастанӣ дорад. Озодӣ ҳамчун арзиши олии инсонӣ дар низоми ҳуқуқи байналмилалӣ ва конститутсионии аксари давлатҳои ҷаҳон ҷойгоҳи махсус дорад. Дар Эъломияи умумии ҳуқуқи башар (1948) озодӣ ҳамчун яке аз арзишҳои бунёдии инсонӣ эътироф шудааст. Дар Паймони байналмилалӣ оид ба ҳуқуқҳои шаҳрвандӣ ва сиёсӣ (1966) низ ҳуқуқи халқҳо ба худмуайянкунӣ ҳамчун ҳуқуқи бунёдӣ мустаҳкам гардидааст. Аз ин рӯ, истиқлоли давлатӣ ҳамчун зуҳуроти амалии ҳуқуқи миллат ба худмуайянкунӣ ва озодии сиёсӣ арзёбӣ мешавад. Дар заминаи таърихии тоҷикон, истиқлол на танҳо озодии сиёсӣ, балки бозгашт ба решаҳои таърихӣ, эҳёи арзишҳои фарҳангӣ ва таҳкими ҳувияти миллиро низ ифода мекунад. Ин муқаррарот дар суханронии Пешвои миллат ба таври возеҳ инъикос ёфтааст, ки дар он истиқлол ҳамчун «рамзи олии озодӣ» ва «рукни бунёдии давлатдории муосири тоҷикон» муаррифӣ шудааст.

2. Истиқлол ҳамчун пайғоми адолати таърихӣ ва эҳёи анъанаҳои давлатдорӣ

Дар суханронӣ истиқлоли давлатӣ ҳамчун зуҳуроти адолати таърихӣ ва эҳёи анъанаҳои бостонии давлатдории миллати тоҷик маънидод карда мешавад: «Ин рӯйдоди бузург барои мо пайғоми адолати таърихӣ, эҳёи анъанаҳои бостонии давлатдорӣ ва оғози бунёди давлати навини миллӣ маҳсуб мешавад». Аз дидгоҳи таърихӣ-ҳуқуқӣ, миллати тоҷик дорои таҷрибаи бойи давлатдорӣ мебошад, ки аз даврони Сомониён ибтидо гирифта, дар тӯли асрҳо идома ёфтааст. Эҳёи давлатдории миллӣ пас аз пошхӯрии Иттиҳоди Шӯравӣ дар ибтидои солҳои 90-уми асри гузашта ҳамчун бозгашт ба решаҳои таърихӣ ва амалӣ шудани ҳуқуқи табиии миллат ба худмуайянкунӣ арзёбӣ мешавад.

Адолати таърихӣ дар ин замина маънои барқарорсозии ҳолати муносиби таърихиро дорад, ки дар он миллати тоҷик пас аз даҳсолаҳои маҳрумият аз давлатдории мустақил имкони бунёди давлати миллии худро пайдо кард. Ин муқаррарот бо принсипҳои ҳуқуқи байналмилалӣ, аз ҷумла принсипи баробарии давлатҳо ва ҳуқуқи халқҳо ба худмуайянкунӣ, комилан мувофиқат мекунад. Дар Декларатсия оид ба принсипҳои ҳуқуқи байналмилалӣ (1970), ки аз ҷониби Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид қабул шудааст, ҳуқуқи халқҳо ба худмуайянкунӣ ҳамчун яке аз принсипҳои асосии ҳуқуқи байналмилалӣ эътироф гардидааст. Дар ин замина, эҳёи давлатдории тоҷикон ҳамчун амалишавии ин ҳуқуқи бунёдӣ арзёбӣ мешавад. Аз нигоҳи илми ҳуқуқи конститутсионӣ, давлатдории миллӣ ҳамчун шакли ташкили ҳокимияти давлатӣ, ки дар он манфиатҳои миллат ҳамчун манбаи асосии ҳокимият эътироф мешаванд, арзёбӣ мегардад. Дар Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон (1994) ин муқаррарот дар моддаи 6, ки халқро ҳамчун баёнгари ҳокимият ва манбаи ягонаи он муаррифӣ мекунад, инъикос ёфтааст.

3. Душвориҳои ибтидои даврони соҳибистиқлолӣ ва хатари нобудии давлат

Дар суханронӣ ба давраи пуртазоди ибтидои соҳибистиқлолӣ таваҷҷуҳи ҷиддӣ дода шудааст. Пешвои миллат хотиррасон мекунанд, ки «дар натиҷаи ҷанги таҳмилии шаҳрвандии ибтидои солҳои 90-уми асри гузашта кишвари мо ба буҳрони амиқи сиёсиву иқтисодӣ ва гирдоби ҷанги таҳмилии шаҳрвандӣ рӯ ба рӯ гардида, хатари нобудии давлат ва пароканда шудани миллат ба воқеияти талхи он рӯзҳо табдил ёфта буд». Ин ибора нишон медиҳад, ки давлатдории навини тоҷикон дар шароити бениҳоят душвор ва мухолифатҳои шадиди сиёсӣ ташаккул ёфтааст. Аз нигоҳи ҳуқуқӣ, ҷанги шаҳрвандӣ ҳамчун вайронкунии дағалонаи тартиботи конститутсионӣ, поинравӣ ба арзишҳои ҳуқуқӣ ва хатари аз байн рафтани давлатдорӣ арзёбӣ мешавад.

Аз нигоҳи назарияи давлат ва ҳуқуқ, давлат ҳамчун ташкилоти сиёсии ҳокимият вазифаҳои муҳимтарини худро дар таъмини тартиботи ҷамъиятӣ, ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои шаҳрвандон ва пешбурди сиёсати ягонаи дохилию хориҷӣ иҷро мекунад. Дар шароити ҷанги шаҳрвандӣ, ки дар он ҳокимияти давлатӣ қобилияти иҷрои ин вазифаҳоро аз даст медиҳад, ҳолати беҳокимиятӣ ва ҳарҷумарҷ ба вуҷуд меояд, ки дар натиҷа хатари аз байн рафтани давлатдорӣ ба миён меояд. Ин ҳолат дар таърихи давлатдории навини Тоҷикистон дар солҳои 1992-1997 ба таври возеҳ мушоҳида мешуд. Дар ин давра сохторҳои давлатӣ амалан фалаҷ шуда, қисматҳои зиёди қаламрави кишвар зери назорати гурӯҳҳои мусаллаҳи ғайриқонунӣ қарор доштанд. Ин вазъият зарурати қатъии барқарорсозии ҳокимияти давлатӣ ва таъмини волоияти қонунро ба миён овард, ки дар натиҷаи талошҳои пайгиронаи роҳбарияти давлатӣ ва дастгирии мардумӣ амалӣ гардид.

4. Оқибатҳои фоҷиабори ҷанги таҳмилии шаҳрвандӣ ва талафоти инсонӣ

Дар суханронӣ оқибатҳои фоҷиабори ҷанги шаҳрвандӣ бо рақамҳои дақиқ нишон дода шудаанд: «Ҷанги таҳмилии шаҳрвандӣ, ки қариб панҷ сол идома пайдо кард, боиси ба ҳалокат расидани беш аз 150 ҳазор нафар фарзандони ин Ватан гардид, садҳо ҳазор шаҳрвандони моро аз хонаву дар маҳрум сохта, ба гурезаҳои иҷборӣ табдил дод ва рушди Тоҷикистонро барои солҳои тӯлонӣ ба таъхир андохт». Ин рақамҳо далели равшани он аст, ки ҷанги шаҳрвандӣ барои миллати тоҷик чӣ қадар оқибатҳои вазнин доштааст. Аз нигоҳи ҳуқуқӣ, ин давра ҳамчун давраи поинравӣ ба ҳуқуқи ҳаёт, ҳуқуқи моликият ва дигар ҳуқуқҳои бунёдии инсон арзёбӣ мешавад, ки мувофиқи меъёрҳои байналмилалӣ ҳамчун ҷиноятҳои зидди башарият ва вайронкунии дағалонаи ҳуқуқи байналмилалии гуманитарӣ тасниф мешаванд.

Аз нигоҳи ҳуқуқи байналмилалии гуманитарӣ, ки дар Конвенсияҳои Женева (1949) ва Протоколҳои иловагии онҳо (1977) мустаҳкам гардидааст, дар давраи ҷанги шаҳрвандӣ ҳар ду тараф уҳдадоранд, ки меъёрҳои гуманитариро риоя намоянд. Вайронкунии ин меъёрҳо, аз ҷумла куштори ғайринизомиён, шиканҷа, ба гуреза табдил додани аҳолии осоишта ва дигар амалҳои ғайриинсонӣ ҳамчун ҷиноятҳои ҷангӣ ва ҷиноятҳои зидди башарият тасниф мешаванд. Дар заминаи Тоҷикистон, ҷанги таҳмилии шаҳрвандӣ боиси вайронкунии васеи ҳуқуқҳои бунёдии инсон гардид, ки оқибатҳои он то имрӯз ҳис карда мешаванд. Маҳз дар ҳамин замина, барқарорсозии сулҳ ва субот ҳамчун вазифаи аввалиндараҷаи давлат муайян карда шуд, ки дар натиҷаи талошҳои пайгирона амалӣ гардид. Ин муқаррарот дар суханронии Пешвои миллат ба таври возеҳ инъикос ёфтааст, ки дар он оқибатҳои фоҷиабори ҷанги шаҳрвандӣ ҳамчун сабаби асосии зарурати барқарорсозии сулҳ ва субот нишон дода шудаанд.

• Фалаҷ гардидани сохторҳои давлатӣ ва мақомоти ҳифзи ҳуқуқ дар давраи ҷанг

Дар суханронӣ ин нукта таъкид карда мешавад, ки дар давраи ҷанги таҳмилии шаҳрвандӣ «сохторҳои идоракунии давлатӣ ва мақомоти ҳифзи ҳуқуқ пурра фалаҷ гардида буданд». Ин ҳолат нишон медиҳад, ки дар он давра ҳокимияти давлатӣ амалан қобилияти иҷрои вазифаҳои асосии худро аз даст дода буд, ки ин ба поинравии тамоми низоми ҳуқуқӣ оварда расонд. Аз нигоҳи илми давлат ва ҳуқуқ, фалаҷ шудани сохторҳои давлатӣ ба маънои аз байн рафтани қобилияти ҳокимият барои таъмини тартиботи ҷамъиятӣ, ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои шаҳрвандон ва адои дигар вазифаҳои давлатӣ мебошад.

Аз нигоҳи ҳуқуқи конститутсионӣ, давлат ҳамчун ташкилоти сиёсии ҳокимият вазифадор аст, ки дар тамоми қаламрави худ волоияти қонунро таъмин намояд, ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрвандро ҳифз кунад ва барои рушди устувори иқтисодиву иҷтимоӣ шароити мусоид фароҳам орад. Дар шароити ҷанги шаҳрвандӣ, ки дар он сохторҳои давлатӣ фалаҷ шудаанд, иҷрои ин вазифаҳо ғайриимкон мегардад. Ин ҳолат дар таърихи Тоҷикистон дар солҳои 1992-1997 ба таври возеҳ мушоҳида мешуд, ки дар он давлат амалан қобилияти назорати қаламрави худро аз даст дода буд. Дар чунин шароит, барқарорсозии фаъолияти сохторҳои давлатӣ ва мақомоти ҳифзи ҳуқуқ ҳамчун вазифаи аввалиндараҷа муайян карда шуд. Ин муқаррарот дар суханронии Пешвои миллат ба таври возеҳ инъикос ёфтааст, ки дар он таъсиси Қувваҳои Мусаллаҳ, Қӯшунҳои сарҳадӣ ва дигар сохторҳои низомӣ ҳамчун яке аз дастовардҳои муҳимми даврони истиқлол арзёбӣ шудааст.

6. Иҷлосияи 16-уми Шурои Олӣ ҳамчун нуқтаи гардиши сарнавишт ва оғози бунёди давлати нави миллӣ

Дар суханронӣ ба аҳаммияти таърихии Иҷлосияи 16-уми Шурои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон таваҷҷуҳи махсус дода шудааст: «Ин рӯйдоди таърихӣ, яъне Иҷлосияи 16-ум барои кишвари дар вартаи нобудӣ қарордоштаи мо нуқтаи гардиши сарнавишт ва оғози бунёди давлати нави миллӣ гардид». Ин таъкид нишон медиҳад, ки Иҷлосияи 16-уми Шурои Олӣ, ки дар моҳи ноябри соли 1992 дар шаҳри Хуҷанд баргузор гардид, дар таърихи давлатдории навини Тоҷикистон нақши сарнавиштсоз дорад. Аз нигоҳи ҳуқуқӣ, ин Иҷлосия ҳамчун амали ҳуқуқии таъсисӣ арзёбӣ мешавад, ки заминаҳои конститутсионию ҳуқуқии давлатдории навинро фароҳам овард.

Аз нигоҳи илми ҳуқуқи конститутсионӣ, амалҳои ҳуқуқии таъсисӣ ҳамчун амалҳое арзёбӣ мешаванд, ки дар натиҷаи онҳо асосҳои сохти конститутсионӣ, низоми ҳокимияти давлатӣ ва принсипҳои асосии ҳуқуқӣ муайян карда мешаванд. Иҷлосияи 16-уми Шурои Олӣ дар шароите баргузор гардид, ки дар он хатари аз байн рафтани давлатдорӣ ба таври возеҳ эҳсос мешуд. Дар ин Иҷлосия қарорҳои муҳимми сарнавиштсоз қабул карда шуданд, ки дар натиҷаи онҳо заминаҳои ҳуқуқӣ ва сиёсии барқарорсозии давлатдорӣ фароҳам оварда шуданд. Аз ҷумла, дар ин Иҷлосия Раиси нави Шурои Олӣ интихоб гардид, ки минбаъд ҳамчун Сарвари давлат роҳбарии раванди барқарорсозии сулҳ ва суботро ба уҳда гирифт. Ин муқаррарот дар суханронии Пешвои миллат ба таври возеҳ инъикос ёфтааст, ки дар он Иҷлосияи 16-ум ҳамчун «нуқтаи гардиши сарнавишт» ва «оғози бунёди давлати нави миллӣ» арзёбӣ шудааст.

7. Муайян шудани модели давлатдории миллӣ: давлати демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ, ягона ва иҷтимоӣ

Дар суханронӣ интихоби модели давлатдорӣ ҳамчун яке аз масъалаҳои калидии сарнавиштсоз муаррифӣ шудааст. Пешвои миллат таъкид мекунанд: «санаи 12-уми декабри соли 1992 ба мардуми шарифи Тоҷикистон расман муроҷиат карда, таъкид намудам, ки сиёсати мо бояд ба самти бунёди давлати нав, яъне давлати демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва иҷтимоӣ нигаронида шавад». Ин муқаррарот минбаъд дар Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон соли 1994 ҳамчун асоси сохти конститутсионӣ мустаҳкам гардид. Аз нигоҳи илми ҳуқуқи конститутсионӣ, интихоби модели давлати демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва иҷтимоӣ бо меъёрҳои байналмилалии ҳуқуқи инсон ва принсипҳои умумиэътирофшудаи ҳуқуқӣ мувофиқат мекунад.

Аз нигоҳи назарияи давлат ва ҳуқуқ, модели давлати демократӣ ҳамчун шакли ташкили ҳокимият арзёбӣ мешавад, ки дар он халқ ҳамчун манбаи ягонаи ҳокимият эътироф мешавад. Дар ин модел, ҳокимияти давлатӣ дар асоси принсипи тақсимоти ҳокимият ба се шоха – қонунгузор, иҷроия ва судӣ тақсим мешавад ва ҳар яке аз онҳо дар доираи салоҳияти худ мустақил амал мекунад. Давлати ҳуқуқбунёд ҳамчун давлате арзёбӣ мешавад, ки дар он ҳокимият ба қонун итоат мекунад ва ҳуқуқу озодиҳои инсон ҳамчун арзиши олӣ эътироф мешаванд. Давлати дунявӣ ҳамчун давлате муайян мешавад, ки дар он дин аз давлат ҷудо аст ва ҳеҷ як дин ҳамчун дини давлатӣ эътироф намешавад. Давлати иҷтимоӣ ҳамчун давлате арзёбӣ мешавад, ки дар он барои таъмини зиндагии шоиста ва рушди озоди инсон шароити мусоид фароҳам оварда мешавад. Ин муқаррарот дар моддаи 1 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон мустаҳкам гардидааст, ки дар он Тоҷикистон ҳамчун давлати «демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ, ягона ва иҷтимоӣ» эълон шудааст.

8. Қатъ шудани талошҳо барои сохтани давлатҳои коммунистӣ ва исломӣ: интихоби роҳи сеюм

Дар суханронӣ ин нукта таъкид мешавад, ки дар ибтидои солҳои 90-ум «баъзеҳо дар фикри бунёди давлати коммунистӣ, яъне нигоҳ доштани сохти давлатдории пешина ва баъзеҳо дар пайи сохтани давлати исломӣ буданд». Ин муқаррарот нишон медиҳад, ки дар он давра дар бораи модели давлатдории Тоҷикистон баҳсҳои шадиди сиёсӣ идома доштанд. Аз нигоҳи ҳуқуқӣ, ин баҳсҳо инъикоси мухолифатҳои амиқи ғоявӣ буданд, ки метавонистанд ба поинравии давлатдорӣ оварда расонанд. Интихоби модели давлати демократии ҳуқуқбунёд ҳамчун роҳи ҳалли оптималӣ ва мувофиқ бо арзишҳои умумибашарӣ арзёбӣ мешавад.

Аз нигоҳи таърихӣ-ҳуқуқӣ, баҳсҳо дар бораи модели давлатдорӣ дар ибтидои солҳои 90-ум инъикоси мухолифатҳои амиқи ғоявӣ дар ҷомеаи Тоҷикистон буданд. Аз як тараф, тарафдорони нигоҳ доштани сохти коммунистӣ ба таҷрибаи Иттиҳоди Шӯравӣ такя мекарданд, ки дар он давлат ҳамчун воситаи асосии идораи иқтисодиёт ва ҷомеа амал мекард. Аз тарафи дигар, тарафдорони сохтани давлати исломӣ ба таҷрибаи давлатҳои исломӣ такя мекарданд, ки дар онҳо меъёрҳои динӣ ҳамчун асоси низоми ҳуқуқӣ эътироф мешуданд. Дар чунин шароит, интихоби модели давлати демократии ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва иҷтимоӣ ҳамчун роҳи ҳалли оптималӣ арзёбӣ мешавад, ки дар он манфиатҳои ҳамаи гурӯҳҳои ҷомеа ба назар гирифта шудаанд. Ин муқаррарот дар суханронии Пешвои миллат ба таври возеҳ инъикос ёфтааст, ки дар он таъкид шудааст, ки «вақт исбот намуд, ки интихоби чунин низоми давлатдорӣ беҳтарин шакли идоракунӣ буда, самараи онро мо дар тӯли зиёда аз се даҳсола ба хубӣ эҳсос намудем».

9. Сулҳ ҳамчун шарти асосии рушди давлатдорӣ ва ҷойгоҳи Тоҷикистон дар ҷомеаи ҷаҳонӣ

Дар суханронӣ ин нуктаи муҳим таъкид мешавад, ки «куҳандиёри мо – Тоҷикистони азиз – бояд дар ҷомеаи ҷаҳонӣ ҷойгоҳи худро ёбад ва барои ин, пеш аз ҳама, сулҳу осоиш зарур аст». Ин муқаррарот нишон медиҳад, ки бе таъмини сулҳу субот ҳеҷ гуна пешрафт ва рушди давлатдорӣ имконпазир нест. Аз нигоҳи ҳуқуқӣ, сулҳ ҳамчун шарти зарурии амалишавии ҳуқуқу озодиҳои инсон ва пешбурди адолати ҳуқуқӣ арзёбӣ мешавад. Таъмини сулҳ яке аз вазифаҳои асосии давлат ва ҳокимият мебошад.

Аз нигоҳи илми ҳуқуқи байналмилалӣ, сулҳ ҳамчун ҳолати набудани ҷанг ва муноқишаҳои мусаллаҳона арзёбӣ мешавад. Дар Оинномаи Созмони Милали Муттаҳид (1945) таъмини сулҳ ва амнияти байналмилалӣ ҳамчун яке аз ҳадафҳои асосии Созмон эълон шудааст. Дар Декларатсия оид ба ҳуқуқи халқҳо ба сулҳ (1984), ки аз ҷониби Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид қабул шудааст, ҳуқуқи халқҳо ба сулҳ ҳамчун ҳуқуқи бунёдии инсонӣ эътироф гардидааст. Дар заминаи Тоҷикистон, таъмини сулҳ ва субот ҳамчун шарти асосии рушди давлатдорӣ ва таҳкими мавқеи байналмилалии кишвар арзёбӣ мешавад. Ин муқаррарот дар суханронии Пешвои миллат ба таври возеҳ инъикос ёфтааст, ки дар он сулҳ ҳамчун шарти зарурии ҷойгоҳи Тоҷикистон дар ҷомеаи ҷаҳонӣ муаррифӣ шудааст.

10. Барқарорсозии сулҳ ва ваҳдати миллӣ ҳамчун дастоварди бузург ва падидаи нодири сулҳофарӣ

Дар суханронӣ муваффақияти асосии даврони гузариш дар барқарорсозии сулҳ ва ваҳдати миллӣ дида мешавад: «Як муваффақияти бузурги мо дар он айёми фоҷиабор ин аст, ки оташи ҷанги таҳмилии шаҳрвандиро хомӯш кардем, беш аз як миллион нафар ҳамватанони ба кишварҳои гуногун парешонгардидаро ба Ватан баргардонидем ва ваҳдати миллиро таъмин намудем». Ин дастовард аз ҷониби ҷомеаи байналмилалӣ ҳамчун падидаи нодири сулҳофарӣ эътироф гардидааст. Аз нигоҳи ҳуқуқӣ, барқарорсозии ваҳдати миллӣ ва сулҳ ҳамчун барқарорсозии тамомияти ҳудудӣ, барқарорсозии ҳокимияти давлатӣ дар тамоми қаламрави кишвар ва барқарорсозии низоми ҳуқуқӣ арзёбӣ мешавад.

Аз нигоҳи илми ҳуқуқи конститутсионӣ, ваҳдати миллӣ ҳамчун ҳолати муттаҳидии ҳамаи гурӯҳҳои ҷомеа дар атрофи арзишҳои умумимиллӣ арзёбӣ мешавад. Дар заминаи Тоҷикистон, ваҳдати миллӣ дар натиҷаи имзои Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон (1997) таъмин гардид, ки дар он ҳамаи тарафҳои муноқиша ба барқарорсозии сулҳ ва субот розӣ шуданд. Ин дастовард аз ҷониби ҷомеаи байналмилалӣ ҳамчун падидаи нодири сулҳофарӣ эътироф гардидааст, ки дар он ба ҷои ҳалли низоъ бо роҳи низомӣ, роҳи мусолиматомез интихоб карда шуд. Ин муқаррарот дар суханронии Пешвои миллат ба таври возеҳ инъикос ёфтааст, ки дар он барқарорсозии сулҳ ва ваҳдати миллӣ ҳамчун «таҷассуми иродаи қавӣ, масъулияти баланди миллӣ ва ваҳдати мардуми тоҷик» арзёбӣ шудааст.

11. Конститутсия ҳамчун пояи ҳуқуқии давлатдории навин ва санади сарнавиштсоз

Дар суханронӣ ба аҳаммияти Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон таваҷҷуҳи махсус дода шудааст: «Шашуми ноябри соли 1994 тавассути раъйпурсии умумихалқӣ аввалин Конститутсияи Тоҷикистони соҳибистиқлол қабул гардид». Ин санади таърихӣ пояҳои давлатдории муосир, муқаддасоту арзишҳои миллӣ ва самтҳои асосии рушди Тоҷикистонро муайян намуд. Аз нигоҳи илми ҳуқуқи конститутсионӣ, Конститутсия ҳамчун санади олии ҳуқуқӣ ва манбаи асосии низоми ҳуқуқии кишвар арзёбӣ мешавад, ки дар он асосҳои сохти конститутсионӣ, ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд, ташкили ҳокимияти давлатӣ ва низоми ҳуқуқӣ мустаҳкам гардидаанд.

Аз нигоҳи назарияи конститутсионализм, Конститутсия ҳамчун санади муқаддаси ҳуқуқӣ арзёбӣ мешавад, ки дар он иродаи халқ ҳамчун манбаи ҳокимият ифода ёфтааст. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон соли 1994 дар шароите қабул гардид, ки дар он зарурати мустаҳкам намудани асосҳои ҳуқуқии давлатдории навин эҳсос мешуд. Дар ин санад асосҳои сохти конститутсионӣ, ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд, ташкили ҳокимияти давлатӣ, низоми ҳуқуқӣ ва дигар масъалаҳои муҳимми давлатдорӣ мустаҳкам гардиданд. Муҳим аст таъкид намоем, ки Тоҷикистон дар миёни собиқ ҷумҳуриҳои Шуравӣ яке аз нахустин кишварҳое буд, ки Конститутсияи давлати соҳибистиқлоли худро бо раъйпурсии умумихалқӣ қабул намуд. Ин муқаррарот дар суханронии Пешвои миллат ба таври возеҳ инъикос ёфтааст, ки дар он Конститутсия ҳамчун «санади сарнавиштсоз» арзёбӣ шудааст.

12. Таъсиси Қувваҳои Мусаллаҳ ва сохторҳои низомӣ ҳамчун аркони бунёдии давлатдорӣ

Дар суханронӣ ба таъсиси Қувваҳои Мусаллаҳ, Қӯшунҳои сарҳадӣ ва дигар сохторҳои низомӣ ҳамчун яке аз дастовардҳои муҳимми даврони истиқлол таваҷҷуҳ дода шудааст: «мо Қувваҳои Мусаллаҳ, Қӯшунҳои сарҳадӣ, дигар сохторҳои низомӣ ва мақомоти ҳифзи ҳуқуқи кишварро, ки аз ҷумлаи аркони бунёдии давлатдорӣ мебошанд, дар шароити бисёр мураккаб ва амалан аз сифр таъсису ташаккул додем». Аз нигоҳи ҳуқуқӣ, таъсиси Қувваҳои Мусаллаҳ ва сохторҳои низомӣ яке аз шартҳои зарурии таъмини амнияти миллӣ, ҳифзи истиқлоли давлатӣ ва тамомияти арзии кишвар мебошад. Ин сохторҳо ҳамчун институтҳои асосии давлатӣ вазифаҳои муҳимтарини ҳифзи давлат ва ҷомеаро иҷро мекунанд.

Аз нигоҳи илми ҳуқуқи конститутсионӣ, Қувваҳои Мусаллаҳ ҳамчун институти давлатӣ арзёбӣ мешаванд, ки вазифаи ҳифзи истиқлоли давлатӣ, тамомияти арзӣ ва амнияти миллиро иҷро мекунанд. Дар Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон (моддаи 12) муқаррар шудааст, ки ҳифзи истиқлоли давлатӣ, тамомияти арзӣ ва амнияти миллӣ вазифаи ҳар як шаҳрванд мебошад. Дар заминаи Тоҷикистон, таъсиси Қувваҳои Мусаллаҳ дар шароити бениҳоят душвор сурат гирифт, ки дар он зарурати ҳифзи давлат аз таҳдидҳои дохилию хориҷӣ эҳсос мешуд. Ин муқаррарот дар суханронии Пешвои миллат ба таври возеҳ инъикос ёфтааст, ки дар он Қувваҳои Мусаллаҳ ҳамчун «сипари боэътимоди давлату миллат» арзёбӣ шудаанд.

13. Бунёди иқтисоди бозаргонӣ ҳамчун шарти рушди давлатдорӣ ва таҳкими истиқлоли давлатӣ

Дар суханронӣ ин нукта таъкид мешавад, ки «ҳанӯз дар марҳалаи аввали давлатдории навин мо гузариш ба муносибатҳои бозаргонӣ ва бунёди иқтисоди рақобатнокро ҳамчун шарти муҳимми рушди иқтисодӣ ва таҳкими истиқлоли давлатӣ муайян намудем». Ин муқаррарот нишон медиҳад, ки рушди иқтисоди бозаргонӣ ва рақобатнок яке аз шартҳои асосии таҳкими истиқлоли давлатӣ мебошад. Аз нигоҳи ҳуқуқӣ, интихоби модели иқтисоди бозаргонӣ зарурати ташаккули низоми ҳуқуқии мутобиқро тақозо мекунад, ки дар он ҳуқуқи моликият, озодии соҳибкорӣ ва рақобат ҳифз карда мешаванд.

Аз нигоҳи назарияи иқтисодии ҳуқуқ, иқтисоди бозаргонӣ ҳамчун низоми иқтисодӣ арзёбӣ мешавад, ки дар он тақсимоти захираҳо дар асоси механизмҳои бозорӣ ва рақобат сурат мегирад. Дар ин низом, ҳуқуқи моликият ҳамчун ҳуқуқи бунёдӣ эътироф мешавад ва озодии соҳибкорӣ ҳамчун шарти рушди иқтисодӣ ҳифз карда мешавад. Дар Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон (моддаи 12) муқаррар шудааст, ки иқтисоди Тоҷикистон дар асоси шаклҳои гуногуни моликият рушд мекунад ва озодии фаъолияти иқтисодӣ ва соҳибкорӣ кафолат дода мешавад. Дар заминаи Тоҷикистон, гузариш ба иқтисоди бозаргонӣ дар шароити бениҳоят душвор сурат гирифт, ки дар он зарурати барқарорсозии иқтисодиёт пас аз ҷанги шаҳрвандӣ эҳсос мешуд. Ин муқаррарот дар суханронии Пешвои миллат ба таври возеҳ инъикос ёфтааст, ки дар он гузариш ба муносибатҳои бозаргонӣ ҳамчун «шарти муҳимми рушди иқтисодӣ ва таҳкими истиқлоли давлатӣ» арзёбӣ шудааст.

14. Ҳадафҳои стратегии миллӣ: истиқлоли энергетикӣ, раҳоӣ аз бунбасти коммуникатсионӣ ва амнияти озуқаворӣ

Дар суханронӣ самтҳои стратегии рушди миллӣ ба таври возеҳ муайян карда шудаанд: «расидан ба истиқлоли энергетикӣ, раҳоӣ аз бунбасти коммуникатсионӣ, ҳифзи амнияти озуқаворӣ ва саноатикунонии босуръати мамлакат ҳамчун ҳадафҳои стратегии миллӣ муайян гардиданд». Ин ҳадафҳо дар асоси таҳлили амиқи вазъият ва манфиатҳои миллии Тоҷикистон муайян шудаанд. Аз нигоҳи ҳуқуқӣ, татбиқи ин ҳадафҳо зарурати таҳия ва қабули санадҳои меъёрию ҳуқуқии дахлдорро тақозо мекунад, ки дар онҳо асосҳои ҳуқуқии рушди соҳаҳои дахлдор мустаҳкам карда шудаанд.

Аз нигоҳи илми идораи давлатӣ, ҳадафҳои стратегӣ ҳамчун самтҳои асосии рушди дарозмуддати давлат арзёбӣ мешаванд, ки дар асоси таҳлили амиқи вазъият ва манфиатҳои миллӣ муайян карда мешаванд. Дар заминаи Тоҷикистон, интихоби ҳадафҳои стратегии истиқлоли энергетикӣ, раҳоӣ аз бунбасти коммуникатсионӣ ва амнияти озуқаворӣ дар асоси таҳлили амиқи вазъияти иқтисодӣ ва захираҳои табиии кишвар сурат гирифтааст. Ин ҳадафҳо дар Стратегияи миллии рушди Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2030 ва дигар санадҳои барномавии давлатӣ мустаҳкам гардидаанд. Ин муқаррарот дар суханронии Пешвои миллат ба таври возеҳ инъикос ёфтааст, ки дар он ин ҳадафҳо ҳамчун «ҳадафҳои стратегии миллӣ» муайян карда шудаанд.

15. Рушди босуботи иқтисоди миллӣ ва мақоми Тоҷикистон дар сафи кишварҳои босуръат тараққикунанда

Дар суханронӣ натиҷаҳои мусбии рушди иқтисоди миллӣ бо рақамҳои дақиқ нишон дода шудаанд: «дар 25 соли охир, яъне баъд аз бартараф кардани ҳисороти ҷанги таҳмилии шаҳрвандӣ ва барқарорсозии баъдиҷангӣ рушди миёнаи солонаи иқтисоди миллӣ беш аз 7,7 фоизро ташкил дода, ҳоло Тоҷикистон дар сафи кишварҳои босуръат тараққикунанда қарор гирифтааст». Ин нишондиҳандаҳо далели равшани муваффақияти сиёсати иқтисодии давлат мебошанд. Аз нигоҳи ҳуқуқӣ, рушди иқтисодӣ заминаи моддии таъмини ҳуқуқу озодиҳои иҷтимоию иқтисодии шаҳрвандонро фароҳам меорад ва барои амалишавии барномаҳои иҷтимоӣ шароити мусоид муҳайё мекунад.

Аз нигоҳи илми ҳуқуқи соҳибкорӣ, рушди иқтисодӣ ҳамчун афзоиши пайвастаи маҷмуи маҳсулоти дохилӣ ва беҳтар шудани сатҳи зиндагии аҳолӣ арзёбӣ мешавад. Дар заминаи Тоҷикистон, рушди иқтисоди миллӣ дар натиҷаи татбиқи барномаҳои ислоҳоти иқтисодӣ, ҷалби сармояи хориҷӣ ва рушди соҳаҳои афзалиятноки иқтисодиёт таъмин гардидааст. Ин пешрафтҳо дар ҳисоботи байналмилалии ташкилотҳои молиявӣ, аз ҷумла Бонки Ҷаҳонӣ ва Хазинаи Байналмилалии Пул, эътироф гардидаанд. Ин муқаррарот дар суханронии Пешвои миллат ба таври возеҳ инъикос ёфтааст, ки дар он Тоҷикистон ҳамчун кишвари дар сафи давлатҳои босуръат тараққикунанда қарордошта арзёбӣ шудааст.

Сангинзода Дониёр Шомаҳмад,

муовини директор оид ба корҳои илмӣ ва таълимии

Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор

(Давом дорад)

(бардошт аз суханронии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар ҳамоиши илмии Анҷумани тоҷикон ва форсизабонони ҷаҳон – «Пайванд», 07.09.2026)

35 соли истиқлоли давлатӣ барои миллати тоҷик марҳалаи навини эҳёи худшиносии миллӣ, ҳифзи арзишҳои таърихӣ, фарҳангӣ ва таҳкими мавқеи кишвар дар арсаи байналмилалӣ гардид. Дар ин раванд, таъсис ва фаъолияти Анҷумани тоҷикон ва форсизабонони ҷаҳон – «Пайванд» ба ҳайси падидаи беназири даврони соҳибистиқлолӣ, арзишҳои аслии тоҷикиятро муттаҳид ва робитаҳои фарҳангиро бо ҳамзабонон дар саросари ҷаҳон тақвият бахшид.

Суханронии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар ҳамоиши илмии Анҷуман дар остонаи 35-солагии истиқлол на танҳо ҳисоботи дастовардҳо, балки эъломияи барномаи нави рушд ва таҳкими рисолати ин созмон дар давраи нав буд. Эъломияи Пешвои миллат дар бораи оғози «марҳалаи нави фаъолияти Анҷуман» ва табдили он ба «низоми доимии амал» нишонаи рушди сифатии ин созмон аст. Дар шароити ҷаҳонишавӣ ва «рақобати пуршиддати ҳувиятҳо» нақши чунин ниҳодҳо барои ҳифзи ҳувияти миллӣ ва манфиатҳои сиёсии давлат афзоиш меёбад. Дастури Пешвои миллат дар бораи аз ҳамоишҳои рамзӣ фаротар рафтан ва ба «сифати як минбари амал, як шабакаи созандаи ҷаҳонӣ» табдил ёфтан, мафҳуми нави фаъолиятро пешниҳод менамояд, ки «дипломатияи фарҳангӣ» ва «неруи муттаҳидсози маънавию фарҳангӣ»-ро дарбар мегирад.

Таҳлили суханронии Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар ҳамоиши илмии Анҷумани тоҷикон ва форсизабонони ҷаҳон – «Пайванд», имкон медиҳад, ки 10 самти муҳимми барномаи ояндаи Анҷуман муайян карда шавад, ки ҳар кадоми онҳо дорои аҳамияти ҳуқуқӣ мебошанд.

1. Ҳифз ва рушди забон ҳамчун омили ҳувият ва бехатарӣ.

Забони тоҷикӣ дар таълимоти сиёсии Пешвои миллат на танҳо воситаи муошират, балки «бунёди ҳастии маънавии миллат» ва кафили пойдории давлатдории миллии тоҷикон маҳсуб мешавад. Ин нукта дар суханронии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар ҳамоиши Анҷумани «Пайванд» мавқеи хос дорад, зеро таъкид бар он равона шудааст, ки забон пули пайванди наслҳо ва ҳамзабонон дар саросари олам мебошад. Дар ин мазмун, ҳифзи забон ба масъалаи амнияти миллӣ ва ҳувиятӣ табдил меёбад, зеро бо сустшавии мавқеи забон, заминаи худшиносии миллӣ ва дарки мансубияти тамаддунӣ халалдор мегардад. Барномаи нави Анҷумани «Пайванд», ки дар суханронӣ ироа шудааст, аз андешаи анъанавии «гиромидошти забон» фаротар рафта, вазифаи стратегии «табдил додани забон ба забони қудратманди илму фановарӣ»-ро пешниҳод менамояд. Ин иқдом нишондиҳандаи тағйири модел дар сиёсати забонӣ аст: аз нигоҳдориву эҳё ба сӯи тавсеа ва рушди амалии забон дар соҳаҳои илм, технология, иқтисод ва дипломатия. Дар ин ҷо, забон ҳамчун воситаи пешрафти илмӣ ва иқтисодӣ баррасӣ мешавад, ки ба ҷавонон имкон медиҳад, бо ҳамин забон андеша ронанд, ихтироъ кунанд, барнома нависанд ва дар гуфтугӯ бо ҷаҳон ширкат варзанд. Чунин равиш, на танҳо мақоми забонро боло мебарад, балки онро ба воситаи муборизаи зеҳнӣ дар арсаи байналмилалӣ табдил медиҳад, ки дар замони ҷаҳонишавӣ ва рақобати ҳувиятҳо, масъалаи амнияти зеҳнӣ ва истиқлоли маънавии миллат мебошад. Аз ин рӯ, Анҷумани «Пайванд» дар ин самт вазифаи дучанда дорад: якум – ҳифзи забон ҳамчун ёдгории маънавӣ ва омили ҳувият; дуюм – инкишофи забон ҳамчун воситаи тавонои пешрафт, ки дар навбати худ, ба тақвияти мавқеи Тоҷикистон дар арсаи ҷаҳонӣ мусоидат мекунад. Бидуни таҳкими мавқеи забон дар соҳаҳои стратегӣ, миллат наметавонад дар рақобати зеҳнии ҷаҳонии асри XXI пирӯз шавад. Бинобар ин, эъломияи Пешвои миллат дар бораи зарурати рушди забони тоҷикӣ ҳамчун забони илму фановарӣ, як тағйири методологӣ дар сиёсати забонӣ ва бехатарӣ маҳсуб мешавад.

2. Эҳёи таърих ва тамаддуни ориёӣ ҳамчун асоси ҳувияти миллӣ.

Дар суханронии Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар ҳамоиши Анҷумани «Пайванд» таъкиди хос ба гузаштаи пурғановат ва тамаддуни ориёӣ равона шудааст. Ин таваҷҷӯҳ на танҳо ифтихори таърихӣ, балки амалисозии стратегияи «эҳёи хотираи таърихӣ» ва тафсири дурусти таърихи ниёгон дар сатҳи ҷаҳонӣ мебошад. Пешвои миллат таъкид намуданд, ки тамаддуни ориёӣ ойинаи тамомнамои худшиносии миллӣ ва мактаби бузурги инсондӯстиву инсонпарварист, ки дар тӯли ҳазорсолаҳо бо неруи ақлу хирад, адолату фарҳанг ва эҷодкориву навоварии фарзандони донишманду ҷаҳоншумули худ ҳаёти ҷовидон ёфтааст. Дар ин замина, таърихи тамаддуни ориёӣ ҳамчун сарчашмаи ҳувият ва асли решаи миллати тоҷик муаррифӣ мегардад, ки ояндаи мо ба он вобаста аст. Иқдоми нави Пешвои миллот дар бораи бунёди «Конуни тамаддуни ориёӣ» ва «Маркази байналмилалии Наврӯз» дар шаҳри Душанбе, на танҳо амали навоварона дар соҳаи фарҳанг, балки як самти нави сиёсати давлатӣ дар соҳаи ҳувият ва ҳифзи мероси фарҳангии ғайримоддӣ маҳсуб мешавад. Конуни тамаддуни ориёӣ ҳамчун маркази зиндаи фарҳангӣ, илмӣ ва маърифатӣ тасаввур шудааст, ки таърихи мардумони ориёиро чун ойинаи як тамаддуни созанда, эҷодгар ва таъсиргузор ба ҷаҳони бостон муаррифӣ хоҳад кард. Маркази байналмилалии Наврӯз низ метавонад ба ниҳоди нодири фарҳанги ҷаҳонӣ табдил ёбад, ки дар он Наврӯз на ҳамчун ҷашни як рӯзу як фасл, балки чун фалсафаи ҷовидонаи зиндагӣ, сулҳ ва эҳё бо таҷдиди мақоми таърихиву фарҳангии он дар хизмати ҳадафҳои маънавии ҷаҳони муосир гузошта шавад. Аз нигоҳи ҳуқуқӣ, бунёди ин марказҳо ба ташаккули сиёсати давлатӣ дар соҳаи ҳувият ва ҳифзи мероси фарҳангии ғайримоддӣ мусоидат мекунад. Ин иқдомҳо заминаи ҳуқуқии эътирофи байналмилалии арзишҳои тамаддуни ориёӣ ва Наврӯзро ҳамчун саҳми Тоҷикистон дар ганҷинаи фарҳангии инсоният фароҳам меоранд. Дар шароити рақобатҳои шадиди ҷаҳонӣ, чунин иқдомҳо на танҳо ҳувияти миллиро таҳким мебахшанд, балки мавқеи Тоҷикистонро ҳамчун маркази тамаддунӣ ва фарҳангии Осиёи Марказӣ дар арсаи байналмилалӣ мустаҳкам менамоянд. Ин иқдом, инчунин, ба муаррифии оламии тоҷикон ҳамчун меросбарони асили тамаддуни ориёӣ ва посдорони арзишҳои умумибашарӣ мусоидат намуда, дар ташаккули дипломатияи фарҳангии Тоҷикистон саҳми назаррас мегузорад.

3. Тарбияи наслҳои худогоҳ дар заминаи шиори «Ман аввал тоҷикам».

Яке аз паёмҳои муҳими суханронии Пешвои миллат дар ҳамоиши Анҷумани «Пайванд», таъкид ба зарурати дарки амиқи насли ҷавон аз маънои «тоҷик будан» мебошад. Ин маъно на танҳо мансубият ба қаламрав ва шаҳрвандӣ, балки мансубият ба як тамаддуни бузург, ба як мероси ҷаҳонсози маънавӣ ва ба як маънавияти зебои фарҳангӣ дорад. Пешвои миллат таъкид намуданд, ки агар ҷавонон ин маъноро амиқан дарк кунанд, онҳо дар ҳама ҷо ва ҳамеша бо сари баланд, эътимод ва эҳсоси масъулияти ватандорӣ зиндагӣ хоҳанд кард. Дар ин замина, шиори «Ман аввал тоҷикам» ҳамчун пояи асосии тарбияи маънавӣ ва худогоҳии миллӣ муаррифӣ мегардад, ки волоияти ҳувияти миллиро бар дигар ҳувиятҳо (аз ҷумла динӣ, қавмӣ ва минтақавӣ) таъкид менамояд. Аз ин рӯ, тарбияи насли худогоҳ дар заминаи шиори «Ман аввал тоҷикам» на танҳо вазифаи оила ва мактаб, балки вазифаи асосии Анҷумани «Пайванд» дар кор бо ҷавонони дохил ва хориҷи кишвар муайян шудааст. Барномаи нави Анҷуман дар ин самт, дарки тоҷикиятро ҳамчун «маънои мансубият ба як тамаддуни бузург» ва «таҷрибаи ибратомӯзи давлатдорӣ» ба наслҳои ҷавон мерасонад. Ин равиш, аз як тараф, ба мустаҳкамсозии ваҳдати миллӣ ва пешгирии ихтилофоти мазҳабӣ ва қавмӣ мусоидат мекунад; аз тарафи дигар, ба ҷавонон эҳсоси ифтихори милливу фарҳангӣ ва масъулияти ватандорӣ мебахшад. Анҷуман бояд тавассути барномаҳои таълимӣ, ҳамоишҳои ҷавонона, мубодилаи фарҳангӣ ва лоиҳаҳои муштарак, ба ҷавонон дар дарки ҳувияти миллии худ мусоидат намояд. Танҳо дар ин сурат, насли нав бо эътимоди комил ва дарки масъулияти таърихӣ, барои сохтани ояндаи дурахшони Тоҷикистон омода хоҳад шуд ва дар арсаи ҷаҳонӣ ҳамчун намояндагони шоистаи миллати тоҷик шинохта хоҳанд шуд.

4. Тақвияти илм, маориф ва инноватсия.

Дар барномаи нави рушди Анҷумани «Пайванд», ки аз суханронии Пешвои миллат сарчашма мегирад, илм, маориф ва навоварӣ ҳамчун «омили асосии рақобатнокӣ» ва «истиқлоли илмӣ» муаррифӣ шудаанд. Ин таъкид нишон медиҳад, ки дар асри XXI ҷойгоҳи миллат на танҳо бо захираҳои табиӣ ва қудрати ҳарбӣ, балки пеш аз ҳама, бо иқтидори зеҳнӣ ва қобилияти навоварии он муайян карда мешавад. Пешвои миллат таъкид намуданд, ки миллати тоҷик, ки аз гузаштаи худ бо номи донишмандони бузург ва мактабҳои машҳури илмӣ ифтихор мекунад, ҳуқуқи маънавӣ дорад ва вазифадор аст, ки дар шароити муосир низ мавқеи худро бо тавлиди дониш ва тарбияи кадрҳои донишманд устувор созад. Анҷумани «Пайванд» дар ин ҷода метавонад ба яке аз василаҳои муассири муттаҳидсозии неруҳои илмии тоҷикон ва форсизабонони ҷаҳон табдил ёбад. Барномаи нав вазифадор мекунад, ки Анҷуман «шабакаи муосири ҳамкориҳои илмӣ» -ро миёни муассисаҳои таҳсилоти олии касбӣ, марказҳои илмиву таҳқиқотӣ, олимони бурунмарзӣ ва насли ҷавони муҳаққиқон таъсис диҳад. Ин ҳамкорӣ набояд танҳо бо суханрониҳо дар ҳамоишҳо маҳдуд шавад, балки бояд ба як низоми пойдори табодули илмӣ ва донишу таҷриба табдил ёбад. Дар ин замина, Пешвои миллат пешниҳод намуданд, ки барномаҳои муштараки таҳқиқотӣ, дарсҳои маҷозӣ, роҳнамоии илмии ҷавонон, лоиҳаҳои муштараки озмоишгоҳӣ, тарҷума ва нашри асарҳои илмӣ, инчунин табодули таҷриба дар соҳаҳои афзалиятнок – аз технологияҳои рақамӣ то тиб ва аз энергетика то забоншиносӣ – ба вуҷуд оварда шаванд. Аз нигоҳи ҳуқуқӣ ин самт ба ташаккули иқтидори зеҳнии миллат ва коҳиши вобастагии технологӣ мусоидат намуда, заминаи рушди устувори давлатро фароҳам меорад. Таваҷҷӯҳ ба соҳаҳои афзалиятнок, ба монанди технологияҳои рақамӣ, тиб ва энергетика, нишон медиҳад, ки барнома ба талаботи бозори меҳнати ҷаҳонӣ ва эҳтиёҷоти дохилии кишвар мувофиқат мекунад. Ҷавонони тоҷик, ки ба чунин фазои илмӣ дастрасӣ пайдо мекунанд, метавонанд қобилияти касбӣ, ихтироъкорӣ, соҳибкорӣ ва кор бо донишҳои навро такмил диҳанд. Дар натиҷа, Тоҷикистон метавонад ба маркази илмӣ ва технологӣ дар Осиёи Марказӣ табдил ёбад ва дар рақобати ҷаҳонии илмӣ мавқеи шоистаи худро пайдо намояд. Анҷумани «Пайванд» бо фаъолияти фаъолона дар ин самт, метавонад ба пайванди илм ва ҷомеа ва муаррифии дастовардҳои илмии тоҷикон дар арсаи байналмилалӣ мусоидат намуда, саҳми назаррас дар ташаккули ҷомеаи донишбунёди Тоҷикистон гузорад.

5. Густариши дипломатияи фарҳангӣ ва илмӣ.

Дар замони ҷаҳонишавӣ ва рақобати шадиди манфиатҳои сиёсию иқтисодӣ, дипломатияи фарҳангӣ ва илмӣ ҳамчун воситаи муассири таъсиргузорӣ дар арсаи байналмилалӣ эътироф шудааст. Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар суханронии худ дар ҳамоиши Анҷумани «Пайванд» бо пешниҳоди ташаббуси нави таъсиси «Ҷоизаи байналмилалии Абӯалӣ ибни Сино» дар соҳаи тиб, роҳи навини дипломатияи илмиро барои Тоҷикистон кушоданд. Ин ҷоиза, ки дорои хазинаи махсус мебошад, на танҳо воситаи ташвиқи олимони соҳаи тиб, балки як воситаи боэътимоди дипломатияи илмӣ маҳсуб мешавад, ки метавонад Тоҷикистонро ба маркази гуфтугӯи байналмилалӣ дар бораи мероси илмии башарият табдил диҳад. Ин ташаббус дар идомаи сиёсати хирадмандонаи Пешвои миллат дар самти муаррифии саҳми тоҷикон дар тамаддуни ҷаҳонӣ ва эҳёи мероси илмии ниёгон амалӣ мегардад. Абӯалӣ ибни Сино ҳамчун яке бузургтарин донишмандони таърихи башар, на танҳо барои тоҷикон, балки барои тамоми инсоният рамзи илм, маърифат ва инсондӯстӣ мебошад. Таъсиси ҷоиза ба номи ӯ, Тоҷикистонро ҳамчун меросдори фарҳанги ҷаҳонӣ ва пайвандгари тамаддунҳо муаррифӣ намуда, мавқеи кишварро дар арсаи байналмилалӣ боло мебарад. Ин амал, инчунин, ба рушди ҳамкориҳои илмии байналмилалӣ, табодули дониш ва таҷриба миёни олимони тоҷик ва хориҷӣ мусоидат намуда, барои ворид шудани Тоҷикистон ба фазои илмии ҷаҳонӣ заминаи мусоид фароҳам меорад. Аз нигоҳи ҳуқуқӣ таъсиси чунин ҷоиза ба як абзори муассири дипломатияи фарҳангӣ табдил меёбад, ки дар он арзишҳои фарҳангии тоҷик тавассути илм ва маънавиёт ба ҷаҳониён муаррифӣ карда мешаванд. Ин равиш ба ташаккули имиҷи мусбии Тоҷикистон дар арсаи байналмилалӣ, ҷалби диққати ҷомеаи ҷаҳонӣ ба мероси илмии тоҷикон ва густариши робитаҳои илмӣ бо кишварҳои пешрафта мусоидат менамояд. Дар натиҷа, Тоҷикистон на танҳо ҳамчун кишвари дорои таърихи куҳан ва фарҳанги ғанӣ, балки ҳамчун маркази илмӣ ва фарҳангии муосир дар Осиёи Марказӣ шинохта мешавад. Анҷумани «Пайванд» низ бо истифода аз чунин ташаббусҳо, метавонад дар муаррифии саҳми тоҷикон дар тамаддуни ҷаҳонӣ ва таҳкими дипломатияи илмии кишвар нақши калидӣ бозад ва ба рушди ҳамкориҳои илмию фарҳангии байналмилалӣ мусоидат намояд.

6. Ҳифзи мероси маънавӣ ва нашри осор.

Мероси маънавӣ ҳамчун ганҷинаи бебаҳои таърихӣ ва маданӣ, дар ташаккули худшиносии миллии ҳар миллат нақши бунёдӣ дорад. Дар суханронии Пешвои миллат дар ҳамоиши Анҷумани «Пайванд» масъалаи эҳёи ин мерос, бахусус нашри осори бузургони илму адаби тоҷик – аз Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ то Бобоҷон Ғафуров, ҳамчун яке аз рӯзгортарин дастовардҳои даврони истиқлол ва самти муҳими сиёсати фарҳангӣ мавриди таъкид қарор гирифтааст. Ин амал на танҳо ҳифзи ёдгориҳои моддӣ ва маънавист, балки эҳёи хотираи ҷамъӣ ва тақвияти пайванди наслҳо мебошад, ки бе он, ҳувияти миллӣ ҷанбаи худогоҳии худро аз даст медиҳад. Пешвои миллат таъкид намуданд, ки дастрас намудани осори гаронбаҳои таърихию адабӣ, аз қабили «Тоҷикон»-и Бобоҷон Ғафуров ва «Шоҳнома»-и безаволи Фирдавсӣ ба ҳар хонадон, иқдомест, ки роҳро барои мустаҳкам намудани ифтихори таърихӣ ва пайванди мардум бо мероси ниёгон ҳамвор месозад. Ин осор на танҳо манбаи илмӣ, балки мактаби маънавият, инсонгароӣ, ватандӯстӣ ва тафаккури созанда мебошанд. Дар ин замина, нашри осори бузургоне чун Ҳофиз, Саъдӣ, Ҷомӣ, Айнӣ, Турсунзода ва дигарон ба сифати ғанӣ гардонидани хазинаи маънавии ҷомеа ва ташаккули арзишҳои муштараки фарҳангӣ амалӣ мегардад. Чунин ташаббусҳо ба мустаҳкамсозии сутунҳои ҳувияти миллӣ ва эҳёи худшиносии таърихӣ мусоидат мекунанд. Зеро, миллате, ки бо мероси маънавии худ шинос набошад, дар муқобили ҳамлаҳои фарҳангии ҷаҳони муосир осебпазир хоҳад буд. Бинобар ин, Анҷумани «Пайванд» дар ин самт вазифадор мешавад, ки на танҳо ба нашр ва паҳнкунӣ, балки ба тадқиқ, тарҷума ва тарғиби байналмилалии ин осор диққати махсус диҳад. Чунин равиш, эҳёи мероси маънавиро аз як амали хотиравӣ ба раванди фаъоли идроки миллӣ ва таъсирбахши фарҳангӣ табдил медиҳад, ки дар ташаккули ояндаи дурахшони миллат ва таҳкими эътибори Тоҷикистон дар арсаи байналмилалӣ саҳми назаррас мегузорад.

7. Сулҳофаринӣ ва муқовимат ба таҳдидҳои ҷаҳонӣ.

Дар шароити пуртазоди ҷаҳони муосир, ки бо таҳдидҳои гуногун – аз терроризм ва экстремизм то низоъҳои мусаллаҳона ва буҳронҳои иқтисодиву экологӣ рӯ ба рӯ мебошад, масъалаи сулҳ ва амният ба яке аз мушкилоти муҳимтарини башарият табдил ёфтааст. Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар суханронии худ дар ҳамоиши Анҷумани «Пайванд» сулҳ, гуфтугӯи тамаддунҳо ва таҳаммулро ҳамчун рисолати асосии Анҷуман муайян намуданд. Ин муносибат нишон медиҳад, ки Анҷумани «Пайванд» на танҳо як ниҳоди фарҳангӣ, балки як воситаи таъсирбахши сулҳофаринӣ дар сатҳи минтақавӣ ва ҷаҳонӣ маҳсуб мешавад, ки метавонад дар паҳн намудани паёми сулҳ, таҳаммул ва ҳамзистии осоишта нақши муҳим бозад. Таъкид ба он, ки «сулҳ, дар қадами аввал, аз андешаи неку созанда, сабру таҳаммул ва фарҳанги муколама оғоз мешавад», нишон медиҳад, ки сулҳофаринӣ на танҳо амали сиёсӣ, балки як фарҳанг ва тарзи фикрронӣ мебошад. Дар ин замина, Анҷуман бояд тавассути барномаҳои фарҳангӣ, илмӣ ва таълимӣ ба ташаккули фарҳанги сулҳ, гуфтугӯи тамаддунҳо ва эҳтиром ба арзишҳои умумиинсонӣ дар байни тоҷикону форсизабонон мусоидат намояд. Ин равиш ба муқовимат ба идеологияи терроризм ва экстремизм, ки дар заминаи нафратоварзӣ ва радди дигарон инкишоф меёбанд, самти муассир мебошад. Ташаббуси муҳими Тоҷикистон дар Созмони Милали Муттаҳид оид ба эълон намудани «Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда», ки бо пешниҳоди Пешвои миллат қабул гардид, намунаи равшани дипломатияи фаъоли сулҳпарваронаи Тоҷикистон мебошад. Ин ташаббус, ки ҳадафи он густариши фарҳанги сулҳ ва пешгирӣ аз низоъҳо дар саросари ҷаҳон мебошад, ба Анҷумани «Пайванд» имкон медиҳад, ки дар тарғиби ин паём дар байни ҳамзабонон ва ҷамоатҳои форсизабон саҳми назаррас гузорад. Анҷуман метавонад тавассути баргузории ҳамоишҳои сулҳпарварона, нашри маводҳои тарғиботӣ, барномаҳои таълимӣ ва мубодилаи таҷриба, ба ташаккули тарзи нави андеша дар ҷомеа мусоидат намояд, ки дар он сулҳ, таҳаммул ва ҳамдигарфаҳмӣ ҳамчун арзишҳои аслӣ эътироф шаванд. Аз нигоҳи стратегӣ, ин самти фаъолият ба таҳкими мавқеи Тоҷикистон ҳамчун кишвари сулҳдӯст ва эътирофи байналмилалии саҳми он дар таъмини амният ва сулҳи ҷаҳонӣ мусоидат мекунад. Анҷумани «Пайванд» бо пайвастани арзишҳои фарҳангӣ ба рисолати сулҳофаринӣ, метавонад на танҳо худшиносии миллии тоҷиконро таҳким бахшад, балки дар ҳалли мушкилоти умумибашарӣ низ нақши созандаи худро иҷро намояд.

8. Рушди ҳамкориҳои иқтисодӣ

Гарчанде ки Анҷумани тоҷикон ва форсизабонони ҷаҳон – «Пайванд» ҳамчун созмони фарҳангию илмӣ таъсис ёфтааст ва фаъолияти асосии он ба ҳифзи забон, таърих ва арзишҳои маънавӣ равона шудааст, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар суханронии худ дар ҳамоиши илмӣ, ба ҷанбаи иқтисодии ҳамкориҳо низ таваҷҷӯҳи хос зоҳир намудаанд. Ин нукта нишон медиҳад, ки барномаи нави рушди Анҷуман аз доираи маҳдуди фарҳанг ва илм фаротар рафта, ба таҳкими робитаҳои иқтисодӣ ва табодули таҷриба дар соҳаҳои афзалиятнок низ равона шудааст. Чунин равиш, Анҷуманро ба як платформаи густурда табдил медиҳад, ки дар он на танҳо арзишҳои маънавӣ, балки манфиатҳои амалии иқтисодии тоҷикону форсизабонон низ мавриди баррасӣ қарор мегиранд. Пешвои миллат дар суханронӣ таъкид намуданд, ки ҳамкориҳои илмӣ бояд ба соҳаҳои афзалиятнок – аз технологияҳои рақамӣ то тиб ва аз энергетика то забоншиносӣ – равона гарданд. Ин бахшҳо на танҳо соҳаҳои стратегии рушди ҷомеаи муосир мебошанд, балки заминаи табодули технологӣ, сармоягузорӣ ва ташкили лоиҳаҳои муштарак-ро низ фароҳам меоранд. Аз ин рӯ, Анҷуман метавонад ҳамчун пайвандгари иқтисодии тоҷикон дар кишварҳои гуногун амал карда, ба иттифоқҳои савдо, шарикӣ дар соҳаи инноватсия ва табодули технологияҳо мусоидат намояд. Ин самт ба ворид шудани тоҷикони бурунмарзӣ ба равандҳои иқтисодии Тоҷикистон ва ҷалби сармоя ба лоиҳаҳои сармоягузории кишвар низ кумак хоҳад кард. Таъкид ба табодули таҷриба дар соҳаҳои пешрафтаи илмӣ ва технологӣ, аз ҷумла тавассути лоиҳаҳои муштараки озмоишгоҳӣ ва барномаҳои табодули мутахассисон, заминаи интиқоли технология ва ташаккули иқтидори маҳаллӣ-ро фароҳам меорад. Ин равиш, на танҳо ба рушди иқтисодии Тоҷикистон мусоидат мекунад, балки ба тоҷикони бурунмарзӣ имкон медиҳад, ки дар пешрафти кишвари аҷдодии худ саҳми фаъолона гузоранд. Ҳамзамон, тақвияти ҳамкориҳои иқтисодӣ тавассути Анҷуман, метавонад ба мустаҳкамсозии робитаҳои тоҷикони бурунмарзӣ бо Ватан ва эҳёи эҳсоси ватандорӣ дар онҳо мусоидат намояд. Аз нигоҳи стратегӣ, ворид намудани ҷанбаи иқтисодӣ ба фаъолияти Анҷуман, онро ба як созмони бисёрфунксионалӣ табдил медиҳад, ки метавонад дар ҳама соҳаҳои ҳаёти тоҷикони ҷаҳон – аз фарҳанг ва илм то иқтисод ва технология – нақши муттаҳидкунанда бозад. Чунин тавсеа, ба коҳиши фосила байни тоҷикони дохили кишвар ва бурунмарзӣ, инчунин ба ташаккули ҳамкориҳои судманд дар сатҳи байналмилалӣ мусоидат намуда, дар ниҳоят ба тақвияти мавқеи иқтисодии Тоҷикистон дар арсаи ҷаҳонӣ саҳми назаррас хоҳад гузошт.

9. Дипломатияи фарҳангӣ дар назди ҷаҳониён

Дар ҷаҳони муосир, ки масъалаҳои глобалӣ – аз тағйирёбии иқлим ва буҳрони об то низоъҳои мусаллаҳона ва ноамнии иқтисодӣ – тамоми башариятро дар бар мегиранд, дипломатияи фарҳангӣ ҳамчун воситаи муассири таъсиргузорӣ ва муаррифии ҳувияти миллӣ дар арсаи ҷаҳонӣ эътироф шудааст. Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар суханронии худ дар ҳамоиши Анҷумани «Пайванд» Анҷуманро даъват намуданд, ки на танҳо «аз худ ва таъриху фарҳанги хеш», балки аз саҳми тоҷикон барои ҳифзи инсон ва сайёра сухан гӯяд. Ин нукта нишон медиҳад, ки дипломатияи фарҳангии Тоҷикистон набояд танҳо ба муаррифии гузаштаи пурфахр маҳдуд шавад, балки бояд дар ҳалли мушкилоти муосири ҷаҳонӣ низ нақши фаъол ва созандаи худро иҷро намояд. Чунин равиш, Тоҷикистонро ҳамчун кишвари «пешкору ташаббускор» дар арсаи ҷаҳонӣ муаррифӣ мекунад, ки на танҳо меросдори фарҳанги бой ва таърихи қадим аст, балки ба масъалаҳои глобалии замони муосир вокуниши фаъол ва судманд нишон медиҳад. Дар ин замина, Анҷумани «Пайванд» метавонад ба як минбари муҳими дипломатияи фарҳангӣ табдил ёбад, ки тавассути он Тоҷикистон метавонад паёми сулҳ, таҳаммул, ҳамкорӣ ва масъулияти муштаракро ба ҷаҳониён бирасонад. Ин паём, дар асоси арзишҳои тамаддуни ориёӣ ва таҷрибаи таърихии тоҷикон дар ҳамзистии осоишта ва гуфтугӯи фарҳангҳо бунёд шудааст, ки метавонад барои ҷомеаи муосири башарӣ намунаи ибратбахш гардад. Анҷуман бояд дар муаррифии ташаббусҳои байналмилалии Тоҷикистон дар соҳаҳои об, иқлим, сулҳ ва амният саҳми фаъолона гузорад. Пешвои миллат таъкид намуданд, ки «вақте Анҷуман на танҳо ба гузашта, балки ба мушкилоту масъалаҳои зиндагии имрӯзаи инсоният рӯ меоварад, ... рисолати созмони бомасъулиятро дар баробари аҳли башар ба сомон мерасонад». Ин гуфта нишон медиҳад, ки Анҷуман бояд аз як ниҳоди ёдбудӣ ва фарҳангӣ ба як созмони бомасъулият табдил ёбад, ки дар ҳалли мушкилоти глобалӣ саҳми назаррас гузошта, барои рушди устувор ва беҳбуди зиндагии инсоният талош намояд. Аз нигоҳи стратегӣ, чунин равиш ба ташаккули имиҷи мусбии Тоҷикистон дар арсаи ҷаҳонӣ, васеъ намудани ҳамкориҳои байналмилалӣ ва эътирофи саҳми тоҷикон дар тамаддуни ҷаҳонӣ мусоидат мекунад. Анҷумани «Пайванд» бо истифода аз ин имконият, метавонад на танҳо ҳувияти миллии тоҷиконро таҳким бахшад, балки Тоҷикистонро ҳамчун шарики боэътимод ва фаъол дар ҳалли масъалаҳои глобалӣ ба ҷаҳониён муаррифӣ намояд. Дар натиҷа, ин самт ба таҳкими мавқеи байналмилалии Тоҷикистон ва баланд бардоштани эътибори кишвар дар назди ҷомеаи ҷаҳонӣ саҳми назаррас мегузорад.

10. Табдили Анҷуман ба «Маркази ҳамоҳангсози неруҳо»

Ҳадафи ниҳоии барномаи нави рушди Анҷумани тоҷикон ва форсизабонони ҷаҳон – «Пайванд», ки Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар суханронии худ тараҳҳум намуданд, табдили ин созмон ба маркази ҳамоҳангсози неруҳои зеҳнӣ, иқтисодӣ ва фарҳангии тоҷикон дар саросари ҷаҳон мебошад. Ин мақоми нав, Анҷуманро аз як ташкилоти фарҳангии ёдбудӣ ба як «шабакаи созандаи ҷаҳонӣ» табдил медиҳад, ки масъулияти он на танҳо нигоҳдошти арзишҳои гузашта, балки сохтани ояндаи дурахшони миллат ва ташаккули ҷомеаи пешрафта мебошад. Ин табдили сифатӣ, Анҷуманро ба як воситаи муассири таъсирбахш дар ҳама соҳаҳои ҳаёти тоҷикони ҷаҳон – аз илм ва маориф то иқтисод ва фарҳанг – табдил медиҳад. Дар заминаи ин ҳадафи стратегӣ, Анҷуман бояд фаъолияти худро аз доираи ҳамоишҳои рамзӣ ва маросимӣ фаротар барад ва ба низоми доимии амал, ташаббус ва ҳамоҳангсозӣ, ки бо имкониятҳои муосири иттилоотиву техникӣ муҷаҳҳаз аст, табдил ёбад. Ин равиш, аз Анҷуман талаб мекунад, ки дар муайян намудани афзалиятҳои рушди миллат, ҳамоҳангсозии лоиҳаҳои муштарак, ҷалби мутахассисони тоҷик дар саросари ҷаҳон ва ташаккули сиёсати ягона дар соҳаҳои гуногун нақши калидӣ бозад. Ба ибораи дигар, Анҷуман бояд ба асосгузори ҳамкориҳои байнитоҷикӣ дар сатҳи ҷаҳонӣ табдил ёбад, ки тамоми неруҳои мавҷуда – олимон, мутахассисон, соҳибкорон, ҷавонон ва намояндагони зиёиро дар атрофи ҳадафҳои ягонаи миллӣ муттаҳид созад. Аз нигоҳи ҳуқуқӣ ва сиёсӣ, ин табдил ба маркази ҳамоҳангсозӣ, Анҷуманро ба як созмони бисёрфунксионалӣ табдил медиҳад, ки дорои ваколатҳои мушаххас ва масъулиятҳои васеъ мебошад. Ин мақом, Анҷуманро на танҳо ҳамчун ниҳоди фарҳангӣ, балки ҳамчун яке аз ниҳодҳои стратегии таъмини манфиатҳои миллӣ дар арсаи ҷаҳонӣ муаррифӣ мекунад. Дар ин раванд, Анҷуман бояд ба ташаккули шабакаи муосири ҳамкориҳо дар байни тоҷикони бурунмарзӣ ва дохили кишвар, табодули дониш ва технология, ҳамкории иқтисодӣ ва ташвиқи ҷавонон ба фаъолиятҳои созанда мусоидат намояд. Ин ҳама, дар ниҳоят, ба таҳкими ваҳдати миллӣ, баланд бардоштани эътибори байналмилалии Тоҷикистон ва таъмини рушди устувор дар даҳсолаҳои оянда мусоидат хоҳад кард. Пешвои миллат бо таъкид бар он, ки «вақти он расидааст, ки анҷуман фаъолияти худро ба сифати як минбари амал, як шабакаи созандаи ҷаҳонӣ ва як мактаби ташаккулдиҳандаи ғояву андешаҳои нави маънавию фарҳангӣ роҳандозӣ намояд», роҳи навини рушди Анҷуманро муайян намуданд. Ин марҳалаи нав, Анҷуманро ба яке аз ниҳодҳои пешбарандаи эҳёи миллӣ, ташаккули ҷомеаи донишбунёд ва тақвияти мавқеи Тоҷикистон дар ҷаҳони муосир табдил медиҳад, ки дар он на танҳо гузашта, балки ояндаи дурахшони миллат сохта мешавад.

Хулоса, суханронии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар ҳамоиши илмии Анҷумани тоҷикон ва форсизабонони ҷаҳон – «Пайванд» дар соли 2026 на танҳо натиҷагирӣ аз сиёсати фарҳангии давлат, балки як ҳуҷҷати барномаест, ки роҳи навини рушди ин ниҳоди муҳими ҷомеаи шаҳрвандиро муайян мекунад. Барномаи «марҳалаи нав» бо даҳ самти асосӣ, аз эҳёи тамаддуни ориёӣ ва бунёди марказҳои фарҳангӣ дар Душанбе то табдили «Пайванд» ба маркази ҳамоҳангсози неруҳои зеҳнӣ ва иқтисодии тоҷикон дар саросари ҷаҳон, ҷойгоҳи ин созмонро дар низоми сиёсати фарҳангӣ ва ҳувияти миллӣ мустаҳкам менамояд. Таҳлил нишон медиҳад, ки дар асоси ин роҳнамоӣ Анҷуман метавонад ба яке аз воситаҳои муассири таъмини манфиатҳои стратегии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар ҷаҳони муосир табдил ёбад, ки рисолати он ҳифзи ҳувият, сулҳофаринӣ ва таъмини рушди устувори давлат ва ҷомеа мебошад.

Мирзозода Парвон - директори Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор.

  

Истиқлолияти давлатӣ, ки соли 1991 ба даст омад, саҳифаи нав дар таърихи рушди илм ва маорифи Тоҷикистон кушод. Ин рӯйдоди таърихӣ заминаи ташаккули ҷомеаи пешрафта ва давлатдории муосири тоҷиконро фароҳам сохт ва ба рушди илм дар тамоми соҳаҳо такони тоза бахшид. Дар ин давра, илми академӣ ҳамчун яке аз самтҳои афзалиятноки рушди кишвар мавриди таваҷҷуҳи хосси Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон қарор гирифтааст. Таваҷҷуҳи бевоситаи роҳбарияти олии мамлакат ба ин соҳа дар солҳои истиқлол ба дастовардҳои назарраси илмӣ ва ташкили муассисаҳои нави илмӣ-тадқиқотӣ мусоидат намудааст.

Таърихи илми академӣ дар Тоҷикистон ба солҳои аввали ҳокимияти Шӯравӣ, яъне таъсис ёфтани пойгоҳи тоҷикистонии Академияи илмҳои ИҶШС (1932) ва баъдан Академияи илмҳои ҶШС Тоҷикистон (1951) рост меояд. Дар ин давра зиёда аз шаш даҳсола таҳқиқоти илмӣ дар чаҳорчӯби як низоми ягонаи иттифоқӣ сурат мегирифт, ки ба талабот ва стандартҳои умумииттифоқӣ тобеъ буд.

Бо ба даст овардани истиқлолияти давлатӣ дар соли 1991, зарурати ташаккули сиёсати мустақили илмии миллӣ ба миён омад. Қадами муҳим дар ин самт қабули Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон "Дар бораи илм ва сиёсати давлатӣ оид ба илму техника" гардид, ки асоси ҳуқуқии фаъолияти илмиро дар кишвар муайян намуд. Ин санади меъёрӣ барои ташкили дубораи низоми идоракунии илм ва муайян намудани самтҳои афзалиятноки таҳқиқот замина гузошт.

Илми академӣ як шакли махсуси фаъолияти маърифатии инсон мебошад, ки ҳамчун низоми муташаккили донишҳо дар бораи қонунҳои табиат, ҷомеа ва тафаккур ташаккул ёфтааст. Ин мафҳум дорои ченакҳои сершумор буда, онро аз се ҷанбаи асосӣ баррасӣ кардан мумкин аст:

Аввал, илм ҳамчун раванди фаъолияти эҷодӣ фаҳмида мешавад. Ин фаъолияти зеҳнии олимон аст, ки ба кашфи қонунҳои объективӣ ва пешгӯии рушди воқеият равона шудааст .

Дуюм, илм низоми донишҳо мебошад, ки ба меъёрҳои ҳаққоният, объективӣ, умумӣ эътирофшавандагӣ ва такроршавандагӣ ҷавобгӯ мебошанд. Ин донишҳо бо робитаҳои мантиқӣ, аз қабили муносибатҳои ҳосилшавӣ, баробарӣ ва гузарандагӣ ба ҳам пайванд хӯрдаанд.

Севум, илм ҳамчун институти иҷтимоӣ амал мекунад, ки дар шакли муассисаҳои илмӣ, иттиҳодияҳои касбии олимон, системаи молияи илм, таҷҳизоти илмӣ ва системаи иттилооти илмӣ таҷассум ёфтааст.

Моҳияти илми академӣ дар эыоди дониши нав ифода меёбад. Ин раванд дар асоси муносибати субъект ва объект сурат мегирад, ки натиҷаи он дониши нав дар бораи олам мебошад. Илми академӣ ба саволҳои асосии зерин ҷавоб медиҳад: "Чӣ?", "Чанд?", "Чӣ гуна?", "Кадом?" ва "Чӣ тавр?" .

Моҳияти амиқи илм дар кашфи қонунҳои объективӣ ва ба табдил додани онҳо ба воситаи пешгӯӣ ва тағйир додани воқеият зоҳир мешавад. Бар хилофи дониши ҳаррӯза, илм ба моҳият ва қонуниятҳои падидаҳо даст меёбад ва ин самтҳои амалиро барои таъсир расонидан ба ин падидаҳо муайян мекунад .

Дониши илмӣ аз дониши ғайриилмӣ бо хусусиятҳои зерин фарқ мекунад:

-бонизом — донишҳои илмӣ бо ҳам робитаҳои мантиқӣ дошта, як манбаи оддии маълумот нестанд, балки низоми муташаккили ҳамоҳангшуда мебошанд. Иммануил Кант таъкид намуда буд, ки маҳз ин хусусият илмро аз дониши ҳаррӯза, ки "агрегати оддӣ" аст, фарқ мекунад.

- объективӣ ва ҳаққоният — донишҳои илмӣ бояд воқеияти объективиро инъикос намоянд.

- мавзуӣ — ҳар як соҳаи илм объект ва предмети муайяни таҳқиқотӣ дорад. Дар ин ҷо, объект ҳамчун самти асосии таҳқиқот ва предмет ҳамчун маҷмӯи хусусиятҳо ё аломатҳое, ки дар объект ҷудо карда мешаванд, фаҳмида мешаванд.

- матнӣ ва забонӣ — донишҳои илмӣ дар шакли матнҳо, дар асоси забонҳои табиӣ, махсус ё сунъӣ сабт мешаванд. Забони матнҳои илмӣ истифодаи бисёрмаъноии истилоҳот, метафора, рӯзноманигорӣ ва услубҳои гуногунро истисно мекунад.

- эмпирикӣ ва назариявӣ — илм дорои ду сатҳи асосии дониш мебошад: эмпирикӣ (маълумоти воқеӣ, ки тавассути мушоҳида ва озмоиш гирифта мешавад) ва назариявӣ (консепсияҳо, қонунҳо, гипотезаҳо ва хулосаҳои умумӣ).

Таснифи илмҳо се самти асосии донишҳои илмиро дар бар мегирад :

А). Илмҳои табиӣ (илмҳо дар бораи табиат) — физика, химия, биология, астрономия, геология ва ғайра. Ин илмҳо қонунҳои табиат ва падидаҳои моддиро меомӯзанд.

Б). Илмҳои ҷомеашиносӣ (илмҳо дар бораи ҷомеа) — иқтисод, сотсиология, сиёсатшиносӣ, ҳуқуқшиносӣ, таърих ва ғайра. Мақсади онҳо омӯзиши қонунҳои рушди ҷомеа ва муносибатҳои иҷтимоӣ мебошад.

В). Илмҳо дар бораи тафаккур — мантиқ, равоншиносӣ, фалсафа ва дигар соҳаҳое, ки равандҳои маърифатӣ ва тафаккури инсониро меомӯзанд.

Мувофиқи дигар тасниф, илмҳо ба бунёдӣ (асосӣ) ва амалӣ (татбиқӣ) низ ҷудо мешаванд. Илми бунёдӣ ба кашфи қонунҳои нав ва дониши назариявӣ равона шуда, илми амалӣ ин донишҳоро барои ҳалли масъалаҳои амалии истеҳсолот, иқтисод ва ҷомеа истифода мебарад.

Илми академӣ на танҳо низоми дониш, балки як ниҳоди иҷтимоии мураккаб мебошад, ки унсурҳои зеринро дар бар мегирад :

- Ташкилотҳои илмӣ — академияҳои илмҳо, институтҳои таҳқиқотӣ, лабораторияҳо ва дигар муассисаҳо.

- Неруи илмӣ (кадрҳо) — олимон, муҳаққиқон, докторантон, аспирантон ва магистрантон, ки ба эҷоди дониш машғуланд.

- Молия ва таҷҳизот — маблағгузории давлатӣ ва хусусӣ, таҷҳизоти лабораторӣ, дастгоҳҳо ва инфрасохтори илмӣ.

- Нихоми иттилоотӣ ва коммуникатсия — нашрияҳо, конференсияҳо, семинарҳо ва дигар шаклҳои мубодилаи дониш.

Дар замони муосир илм ба фаъолияти оммавӣ табдил ёфтааст, ки дар он ҳамкории шабакавии олимон дар сатҳи байналмилалӣ аҳамияти калон пайдо кардааст. Муҳаққиқон дар кишварҳои гуногуни ҷаҳон дар доираи лоиҳаҳои муштарак ҳамкорӣ намуда, натиҷаҳои тадқиқот ва маълумоти илмиро мубодила мекунанд. Илми академӣ ҳамчун падидаи мураккаби иҷтимоӣ-фарҳангӣ дорои се ҷанбаи асосӣ — раванди фаъолияти эҷодӣ, низоми донишҳои бонизом ва институти иҷтимоӣ мебошад. Хусусиятҳои асосии он — бонизом, объективӣ, мавзуӣ ва матнӣ — онро аз дигар шаклҳои маърифат (масалан, дониши ҳаррӯза, динӣ ё фалсафӣ) фарқ мекунанд. Илми академӣ ба се самти асосӣ (табиат, ҷомеа, тафаккур) ҷудо шуда, дар шакли тадқиқоти бунёдӣ ва амалӣ амалӣ мегардад. Ҳамчун институти иҷтимоӣ, илм дорои ташкилотҳо, кадрҳо, молия, таҷҳизот ва низоми иттилоотии худ мебошад, ки ба он имкон медиҳад, ки дониши навро тавлид ва ба ҷомеа татбиқ намояд.

Илми донишгоҳӣ дар фарқиятаз илми академӣ шакли мушаххаси фаъолияти илмӣ-таълимӣ мебошад, ки дар доираи муассисаҳои олии таълимӣ — донишгоҳҳо, академияҳо ва донишкадаҳо — амалӣ гардида, ба омӯзиш, тадқиқот ва тавлиди дониши нав дар як замон равона шудааст. Ин мафҳум аз ҷанбаи институтсионалӣ, яъне ҳамчун шакли ташкили фаъолияти илмӣ дар муҳити донишгоҳӣ ва аз ҷанбаи функсионалӣ, яъне ҳамчун раванди муттаҳидсозии таълим ва тадқиқоти илмӣ мавриди баррасӣ қарор мегирад.

Аз нигоҳи таърихӣ, илми донишгоҳӣ дар муассисаҳои олии таълимӣ ҳамчун макони муттаҳидсозии таълиму тадқиқот ташаккул ёфтааст. Дар донишгоҳ, илм на танҳо воситаи ба даст овардани дониш, балки усули тарбияи шахсияти рушдёфта ва тайёр намудани мутахассисони баландихтисос мебошад. Донишгоҳ ҳамчун махзани илму маърифат, дар баробари тайёр намудани кадрҳо, ба рушди фаъолияти илмӣ-тадқиқотӣ ва татбиқи натиҷаҳои он дар раванди таълим ва истеҳсолот мусоидат мекунад.

Моҳияти илми донишгоҳӣ дар ягонагии таълим ва тадқиқот ифода меёбад. Ин принсип, ки аввал дар анъанаи Донишгоҳи Гумболдт ташаккул ёфтааст, ҳамчун пояи асосии фаъолияти донишгоҳи муосир боқӣ мондааст. Тибқи ин андеша, таълим набояд танҳо ба интиқоли дониши мавҷуда маҳдуд шавад, балки бояд дар заминаи тадқиқот ва кашфи дониши нав бунёд гардад.

Моҳияти амиқтари илми донишгоҳӣ дар он зоҳир мешавад, ки он низоми кушод ва динамикӣ буда, ба рушди илм ва тадқиқот пайравӣ менамояд ва заминаи институтсионалии мувофиқро барои ин рушд фароҳам меорад. Дар ин мазмун, донишгоҳ бояд аз шаклҳои анъанавии таълим фаротар рафта, ба мушкилоти муосири илм ва ҷомеа ҷавобгӯ бошад. Илми донишгоҳӣ инчунин ба ташаккули шахсияти рушдёфта, дарки арзишҳои ахлоқӣ, фарҳангӣ, миллӣ ва умумиинсонӣ дар донишҷӯён мусоидат намуда, онҳоро барои фаъолият дар шароити муосир омода мегардонад.

Илми донишгоҳӣ аз илми академӣ, ки дар институтҳои тадқиқотӣ ба роҳ монда мешавад бо хусусиятҳои зерин фарқ мекунад:

Ягонагии таълим ва тадқиқот — хусусияти асосии илми донишгоҳӣ, ки омӯзгорон на танҳо донишро интиқол медиҳанд, балки худ ба тадқиқот машғул шуда, донишҷӯёнро ба фаъолияти илмӣ ҷалб мекунанд. Аз ин рӯ, таълим дар донишгоҳ бояд тадқиқотро инъикос намояд ва онро ба вуҷуд орад.

Байнисоҳавӣ — илми донишгоҳӣ дар шароити ҷаҳонишавӣ ва пайдоиши мушкилоти мураккаби илмӣ (масалан, масъалаҳои экологӣ, энергетикӣ ва тиббӣ) аз доираи фанҳои анъанавӣ фаротар рафта, ба ҳамкории байнисоҳавӣ ниёз дорад. Ин хусусият имкон медиҳад, ки мушкилоте, ки дар доираи як фан ҳал намешаванд, мавриди баррасӣ қарор гиранд.

Матнӣ ва забонӣ — донишҳои илми донишгоҳӣ дар шакли матнҳои илмӣ, китобҳои дарсӣ, дастурамалҳо ва мақолаҳо сабт шуда, дар раванди таълим ба донишҷӯён интиқол дода мешаванд. Дар донишгоҳ омӯзиши забонҳо барои дастрасӣ ба манбаъҳои илмии ҷаҳонӣ ва муоширати касбӣ аҳамияти хос дорад.

Инноватсионӣ — илми донишгоҳӣ ба рушди навоварӣ ва татбиқи дастовардҳои илмӣ дар истеҳсолот ва ҷомеа равона шудааст. Донишгоҳи муосир ҳамчун маркази инноватсия, татбиқи натиҷаҳои тадқиқотро дар амалия ба роҳ мемонад. Ин хусусият донишгоҳро аз муассисаҳои соф-тадқиқотӣ фарқ мекунад.

Институтсионалӣ — илми донишгоҳӣ дар чаҳорчӯби ташкилотҳои расмӣ (кафедраҳо, факултетҳо, марказҳои илмӣ, лабораторияҳо) ва бо риояи қоидаҳои мушаххаси идоракунӣ ба роҳ монда мешавад. Донишгоҳ бо дорои шуъбаҳои гуногун ва ҳайати васеи омӯзгорон, ин хусусиятро пурра таҷассум мекунад.

Илми донишгоҳӣ мувофиқи мазмун, мақсад ва усулҳо ба намудҳои зерин ҷудо мешавад:

Илми бунёдӣ (назариявӣ) — ба кашфи қонунҳои нави табиат ва ҷомеа, таҳияи консепсияҳои назариявӣ ва ташаккули асосҳои илмӣ равона шудааст. Ин намуди илм дар донишгоҳҳои классикӣ ва тадқиқотӣ, ба мисли факултетҳои физика, математика, биология ва фалсафа ба роҳ монда мешавад.

Илми амалӣ (татбиқӣ) — ба ҳалли масъалаҳои мушаххаси истеҳсолот, иқтисод ва ҷомеа равона шуда, натиҷаҳои илмии бунёдиро ба амал татбиқ менамояд. Ин намуд дар факултетҳои муҳандисӣ, тиб, кишоварзӣ, иқтисод ва дигар соҳаҳои амалӣ фаъолият дорад.

Илми таълимӣ (педагогӣ) — барои тайёр намудани кадрҳои омӯзгорӣ ва таҳияи методологияи таълим пешбинӣ шудааст. Дар донишгоҳҳои омӯзгорӣ ин намуди илм мавқеи марказӣ дорад.

Илми инноватсионӣ — ба таҳия ва ворид намудани технологияҳои нав, рақамикунонӣ ва инноватсияҳо дар соҳаҳои гуногун равона шудааст. Дар донишгоҳҳои муосири Тоҷикистон ин самт тавассути технопаркҳо ва марказҳои инноватсионӣ амалӣ мегардад.

Инчунин, аз нигоҳи тарзи фаъолият илми донишгоҳӣ ба тадқиқоти инфиродӣ (корҳои илмии омӯзгорон) ва тадқиқоти дастаҷамъӣ (лоиҳаҳои илмӣ-тадқиқотӣ бо иштироки донишҷӯён ва омӯзгорон) ҷудо мешавад.

Илми донишгоҳӣ на танҳо ба тавлиди дониш, балки ба тарбияи шахсияти рушдёфта, дарки арзишҳои миллӣ ва умумиинсонӣ ва ташаккули малакаҳои амалӣ мусоидат мекунад. Дар донишгоҳ, донишҷӯён на танҳо дониши касбӣ, балки малакаҳои тафаккури интиқодӣ, ҳалли масъалаҳои мураккаб ва кор дар шароити гуногунфарҳангӣ пайдо мекунанд. Илми донишгоҳӣ дар Тоҷикистон мувофиқи сиёсати маорифпарваронаи Пешвои миллат мҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба омода намудани мутахассисони баландихтисос ва ватандӯст равона шудааст, ки ба рушди устувори кишвар ва ҳифзи арзишҳои миллӣ саҳм мегузоранд.

Илми донишгоҳӣ ҳамчун шакли махсуси фаъолияти илмӣ-таълимӣ дорои моҳияти дугона — ягонагии таълим ва тадқиқот мебошад. Хусусиятҳои асосии он — байнисоҳавӣ, инноватсионӣ, матнӣ ва институтсионалӣ — имкон медиҳанд, ки донишгоҳ на танҳо маркази интиқоли дониш, балки маркази тавлид ва татбиқи дониш бошад. Илми донишгоҳӣ ба намудҳои бунёдӣ, амалӣ, педагогӣ ва инноватсионӣ ҷудо шуда, дар шакли тадқиқоти инфиродӣ ва дастаҷамъӣ амалӣ мегардад. Дар шароити муосири Тоҷикистон, илми донишгоҳӣ дар асоси анъанаҳои илмӣ ва сиёсати давлатӣ ба рушди кадрҳо, инноватсия ва ҳифзи арзишҳои миллӣ мусоидат менамояд.

Таҳлили таҷрибаи давлатҳои пешрафта нишон медиҳад, ки рушди илм дар онҳо дар асоси як қатор принсипҳо сурат мегирад.

1. Интегратсияи илм ва таҳсилот. Дар аксари кишварҳои пешрафта, илми академӣ ва донишгоҳӣ як низоми ягонаро ташкил медиҳанд, ки дар он муассисаҳои илмӣ ва донишгоҳӣ ҳамчун ҷузъҳои як низом фаъолият мекунанд.

2. Рушди инноватсия. Давлатҳои пешрафта ба рушди инноватсия ва татбиқи натиҷаҳои тадқиқот дар иқтисодиёт афзалият медиҳанд.

3. Рақобатпазирии молиявӣ. Дар ин кишварҳо маблағгузории илм дар асоси рақобат ва арзёбии натиҷаҳои тадқиқот сурат мегирад.

4. Ҳамкории байналмилалӣ. Олимони кишварҳои пешрафта дар лоиҳаҳои байналмилалӣ ва тадқиқоти муштарак фаъолона ширкат мекунанд.

Таҷрибаи давлатҳои хориҷӣ нишон медиҳад, ки ташаккули низоми ягонаи илмии академиву донишгоҳӣ, такмили қонунгузории соҳаи илм ва рушди ҳамкории байналмилалӣ барои пешрафти илм муҳим мебошанд.

Хулоса, дар давраи соҳибистиқлолӣ илми академӣ дар Тоҷикистон ба дастовардҳои назаррас ноил гардид. Тағйироти сохторӣ, таъсиси муассисаҳои нави илмӣ ва нашри осори зиёди илмӣ аз пешрафти ин соҳа шаҳодат медиҳанд. Таносуби байни илми академӣ ва донишгоҳӣ тадриҷан тағйир ёфта, ҳамкории байни онҳо тақвият меёбад.

Рушди илми академӣ дар Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон дорои таърихи тӯлонӣ ва сохтори мукаммал мебошад. АМИТ бо шуъбаҳо, институтҳо ва маркази илмӣ неруи илмии баландихтисос, ҳамкориҳои байналмилалӣ ва аккредитатсияи муассисавӣ дар рушди илмҳои бунёдӣ ва амалӣ дар Тоҷикистон мавқеи калидӣ дорад. Ислоҳоти солҳои охир ва раванди байналмилалӣ гардонидани фаъолият АМИТ-ро ба маркази муосири илмӣ табдил дод, ки қодир аст ба талаботи рушди устувори кишвар ва ҳамкории илмии ҷаҳонӣ ҷавобгӯ бошад.

Сангинзода Дониёр – муовини директор оид ба корҳои илмӣ ва таълимии Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор.

Алиназарова Кифоят - котиби илмии Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ, номзади илмҳои ҳуқуқшиносӣ

 

(Дар ҳошияи суханронии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар ҳамоиши илмии Анҷумани тоҷикон ва форсизабонони ҷаҳон – «Пайванд»)

Дар остонаи ҷашни 35-солагии Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон баргузор гардидани ҳамоиши илмии Анҷумани тоҷикон ва форсизабонони ҷаҳон – «Пайванд» таҳти унвони «Тоҷикистони соҳибистиқлол – пайвандгари тамаддуни ориёӣ» аз рӯйдодҳои муҳимми сиёсиву фарҳангӣ ва маънавии рӯзҳои ҷашнии кишвар ба шумор меравад. Аҳаммияти ҳамоиш, пеш аз ҳама, дар он ифода меёбад, ки масъалаҳои таърих, фарҳанг ва тамаддуни миллӣ дар робитаи мустақим бо масъалаҳои рушди ҷомеаи муосир, илму маориф, технология, сулҳу амният ва ояндаи миллат мавриди баррасӣ қарор гирифтанд.

Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар суханронии худ таъкид намуданд, ки дар баробари дастовардҳои сиёсӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоии даврони соҳибистиқлолӣ ҳифзи арзишҳои милливу таърихӣ, таъмини мондагории онҳо ва таҳкими робита бо тоҷикону форсизабонони ҷаҳон яке аз самтҳои муҳимми фаъолияти давлат ва ҷомеа мебошад. Аз ҳамин нуқтаи назар, Анҷумани «Пайванд» ҳамчун падидаи даврони соҳибистиқлолӣ ба майдони ҳамоиш ва ҳамкории тоҷикону форсизабонони ҷаҳон табдил ёфтааст.

Моҳияти ин андеша дар шароити имрӯза аҳаммияти бештар пайдо мекунад. Равандҳои ҷаҳонишавӣ дар баробари имкониятҳои васеи ҳамкорӣ рақобати забонҳо, фарҳангҳо, арзишҳо ва ҳувиятҳоро низ шиддат бахшидаанд. Аз ин рӯ, ҳифзи ҳувияти миллӣ дигар танҳо масъалаи фарҳангӣ нест. Он бо амнияти маънавии ҷомеа, устувории давлатдорӣ ва қобилияти миллат барои нигоҳ доштани ҷойгоҳи худ дар ҷаҳони муосир алоқаманд мебошад.

Роҳбари давлат маҳз бо дарназардошти ҳамин воқеият таъкид намуданд, ки дар шароити «рақобати ҳувиятҳо, забонҳо, арзишҳо ва манфиатҳо» иттиҳоду ҳамбастагии маънавӣ ва фарҳангии мардумони форсизабон аҳаммияти бузург дорад. Дар ин замина Анҷумани «Пайванд» ҳамчун неруи муттаҳидсози маънавию фарҳангӣ арзёбӣ гардид. Ин нукта рисолати Анҷуманро аз доираи баргузории чорабиниҳои ҷудогона берун бурда, ба он мазмуни стратегӣ мебахшад.

Яке аз меҳварҳои асосии суханронии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон масъалаи тамаддуни ориёӣ ва ҷойгоҳи тоҷикон дар ҳифз ва рушди он мебошад.

Андешаи бисёр муҳимме, ки дар суханронӣ баён гардид, ин аст: «Тамаддун танҳо хотираву ёдгории гузашта нест, балки неруи ҳаракаткунанда ва зиндаест, ки ояндаро месозад». Ин нукта дорои аҳаммияти амиқи илмӣ ва методологӣ мебошад. Агар мероси таърихӣ танҳо ҳамчун маҷмуи ёдгориҳои гузашта қабул гардад, таъсири иҷтимоии он маҳдуд мешавад. Вале агар он ба воситаи тарбия, маориф, илм, фарҳанг ва технология ба ҳаёти ҷомеаи муосир ворид карда шавад, ба омили рушди миллӣ табдил меёбад.

Аз ҳамин ҷост, ки Роҳбари давлат вазифаи ҷомеаро танҳо дар «вориси тамаддун» будан маҳдуд накарда, зарурати ғанӣ гардонидани онро «бо шаклу мазмуни нави мутобиқ ба рӯҳи замони муосир ва бо дастовардҳои нави илмӣ» ба миён гузоштанд.

Дар ин замина бунёди «Конуни тамаддуни ориёӣ» ва «Маркази байналмилалии Наврӯз» дар шаҳри Душанбе аҳаммияти махсус дорад. Конуни тамаддуни ориёӣ бояд на танҳо макони ҳифзи ёдгориҳо, балки маркази зиндаи илмӣ, фарҳангӣ ва маърифатӣ гардад. Маркази байналмилалии Наврӯз бошад, метавонад Наврӯзро ҳамчун фалсафаи сулҳ, эҳё, созандагӣ ва ҳамзистии инсон бо табиат дар сатҳи байналмилалӣ муаррифӣ намояд.

Масъалаи дигаре, ки дар суханронии Президент мавқеи марказӣ дорад, робитаи истиқлоли давлатӣ бо хотираи таърихӣ ва худшиносии миллӣ мебошад.

Таҷрибаи 35 соли соҳибистиқлолӣ собит намуд, ки давлатдорӣ танҳо бо мавҷудияти ниҳодҳои сиёсиву ҳуқуқӣ маҳдуд намегардад. Давлати устувор ба ҷомеае ниёз дорад, ки шаҳрвандони он дорои хотираи муштараки таърихӣ, ҳисси мансубият ба миллат ва масъулият барои ояндаи давлат бошанд.

Дар суханронӣ хеле дақиқ таъкид гардид, ки: «Миллате, ки гузаштаи хешро огоҳона ва ба дурустӣ намешиносад, қадру қимати суботу оромӣ ва амнияти имрӯзи худро низ дарк нахоҳад кард».

Ин андеша махсусан барои тарбияи насли ҷавон аҳаммияти калон дорад. Омӯзиши таърих набояд танҳо ба донистани санаҳо ва воқеаҳо маҳдуд гардад. Таърих бояд воситаи ташаккули тафаккури миллӣ, масъулияти шаҳрвандӣ ва дарки арзиши истиқлолу давлатдорӣ бошад.

Дар ҳамин замина эҳёи Наврӯз, Сада, Меҳргон ва Тиргон, бузургдошти шахсиятҳои таърихиву фарҳангӣ, нашри «Тоҷикон»-и академик Бобоҷон Ғафуров, «Шоҳнома»-и Абулқосими Фирдавсӣ ва силсилаи «Ахтарони адаб» бояд ҳамчун қисмҳои як сиёсати фарогири ҳувиятсоз арзёбӣ карда шаванд.

Дар суханронии Президент масъалаи забони тоҷикӣ мавқеи махсус дорад. Забон ҳамчун «бунёди ҳастии маънавии миллат», рукни давлатдорӣ, хазинаи тафаккури миллӣ ва воситаи пайванди тоҷикону форсизабонони ҷаҳон арзёбӣ гардид.

Аммо масъала танҳо ҳифзи забон нест. Пешниҳоди дорои аҳаммияти стратегӣ он аст, ки забони тоҷикӣ бояд ба забони илму фановарӣ, технологияҳои муосир, иқтисод ва дипломатия табдил дода шавад.

Ин масъала имрӯз аҳаммияти фавқулода дорад. Дар замони рақамикунонӣ забоне устувор мемонад, ки на танҳо дар адабиёт ва муоширати рӯзмарра, балки дар илм, технология, барномасозӣ, фазои рақамӣ ва тавлиди дониш истифода мешавад.

Аз ин рӯ, таъкиди Президент, ки ҷавонон бояд бо забони тоҷикӣ «андеша ронанд, таҳлил намоянд, ихтироъ кунанд, барнома нависанд ва дари гуфтугӯро бо ҷаҳон боз кунанд», дар асл барномаи рушди забони миллӣ дар асри рақамӣ мебошад.

Яке аз бахшҳои муҳимтарини суханронӣ ба илму маориф ва иқтидори зеҳнии миллат бахшида шудааст. Дар асри XXI қудрати давлатҳо беш аз пеш аз дониш, технология, навоварӣ ва сармояи инсонӣ вобаста мегардад. Аз ҳамин лиҳоз, Роҳбари давлат таъкид карданд, ки ҷойгоҳи миллат на танҳо бо захираҳои табиӣ, қудрати ҳарбӣ ё мавқеи ҷуғрофӣ, балки пеш аз ҳама бо иқтидори зеҳнии он муайян мешавад.

Дар ҳамин замина барои Анҷумани «Пайванд» вазифаи нав пешниҳод гардид: муттаҳид намудани иқтидори илмии тоҷикон ва форсизабонони ҷаҳон. Ҳамкорӣ бояд аз доираи конфронсу суханрониҳо берун баромада, ба низоми устувори табодули дониш ва таҷриба табдил ёбад. Барномаҳои муштараки таҳқиқотӣ, дарсҳои маҷозӣ, роҳнамоии илмии ҷавонон, лоиҳаҳои озмоишгоҳӣ, тарҷума ва нашри осори илмӣ ва ҳамкорӣ дар технологияҳои рақамӣ, тиб, энергетика ва забоншиносӣ аз ҷумлаи самтҳои мушаххасе мебошанд, ки дар суханронӣ пешниҳод гардиданд.

Ин пешниҳодҳо метавонанд Анҷумани «Пайванд»-ро тадриҷан аз як ниҳоди асосан фарҳангӣ ба шабакаи байналмилалии ҳамкории илмӣ, зеҳнӣ ва инноватсионии тоҷикону форсизабонон табдил диҳанд.

Дар суханронии Президент масъалаи ҷавонон бо масъалаҳои забон, таърих, илм ва худшиносӣ пайванди ногусастанӣ дорад. Хусусан, ба густариши донишҳои таърихии ҷавонон, аз ҷумла ҷавонони тоҷикони бурунмарзӣ таваҷҷуҳи махсус зоҳир гардид. Насли ҷавон бояд дарк намояд, ки тоҷик будан танҳо мансубияти этникӣ нест, балки мансубият ба тамаддун, мероси бузурги маънавӣ, фарҳанг ва таҷрибаи давлатдорӣ мебошад.

Ин масъала барои тоҷикони бурунмарзӣ аҳаммияти бештар дорад. Муҳити забонӣ ва фарҳангии кишварҳои дигар метавонад бо гузашти наслҳо робитаи онҳоро бо забон ва фарҳанги аҷдодӣ заиф созад. Аз ин рӯ, «Пайванд» метавонад тавассути мактабҳои забонӣ, курсҳои фосилавӣ, барномаҳои фарҳангӣ, нашрияҳои электронӣ ва шабакаҳои илмии ҷавонон робитаи наслҳои навро бо Тоҷикистон тақвият диҳад.

Меҳвари дигари суханронӣ сулҳ ва амнияти байналмилалӣ мебошад. Ҷаҳони муосир бо низоъҳои мусаллаҳона, терроризму экстремизм, радикализм, буҳронҳои иқтисодӣ, тағйирёбии иқлим ва дигар таҳдидҳои фаромиллӣ рӯ ба рӯ мебошад. Дар чунин шароит Президент таъкид намуданд, ки масъулияти ҳифзи сулҳ танҳо бар дӯши давлатҳо нест, ҷомеа, зиёиён ва созмонҳои фарҳангиву ҷамъиятӣ низ бояд дар ташаккули фарҳанги сулҳ саҳм гузоранд.

Таҷрибаи таърихии Тоҷикистон дар расидан ба сулҳу ваҳдати миллӣ ба ин мавқеъ заминаи махсус мебахшад. Аз ҳамин ҷост, ки дар суханронӣ қабул гардидани Қатъномаи Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид оид ба «Даҳсолаи таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда» бо ташаббуси Тоҷикистон ҳамчун идомаи сиёсати сулҳҷӯёнаи кишвар арзёбӣ гардид.

Дар ин робита ибораи Президент мазмуни хос дорад: «Сулҳ, дар қадами аввал, аз андешаи неку созанда, сабру таҳаммул ва фарҳанги муколама оғоз мешавад». Ин андеша сулҳро аз доираи мафҳуми сирф сиёсӣ берун мебарад. Сулҳи устувор аз фарҳанги инсон, тарбия, таҳаммулпазирӣ, эҳтиром ба андешаи дигар ва қобилияти муколама оғоз мегардад.

Яке аз муҳимтарин паёмҳои суханронӣ ба ояндаи худи Анҷумани «Пайванд» дахл дорад. Президент пешниҳод намуданд, ки фаъолияти Анҷуман аз доираи ҳамоишҳои рамзӣ фаротар рафта, ба «низоми доимии амал, ташаббус ва ҳамоҳангсозӣ» табдил дода шавад.

Дар ин маврид сухан танҳо дар бораи такмили фаъолияти ташкилӣ намеравад. Дар асл, модели нави фаъолияти Анҷуман пешниҳод шудааст: «Пайванд» бояд минбари амал, шабакаи созандаи ҷаҳонӣ ва мактаби ташаккули ғояҳои нави маънавию фарҳангӣ бошад.

Барномаи нави рушди Анҷуман бояд масъалаҳои забон, таърих, фарҳанг, илм, иқтисод, ҷавонон, инноватсия, рақамикунонӣ ва дипломатияи фарҳангиро дар як низоми ягона муттаҳид намояд.

Бо чунин равиш «Пайванд» метавонад ба фазои воқеии ҳамгироии тоҷикон ва форсизабонони ҷаҳон табдил ёбад, ки дар он мероси таърихӣ бо илм, фарҳанг бо технология ва худшиносии миллӣ бо масъулияти байналмилалӣ пайваст мегарданд.

Аҳаммияти ҳамоиши илмии Анҷумани тоҷикон ва форсизабонони ҷаҳон – «Пайванд»-ро метавон дар чанд самти ба ҳам алоқаманд арзёбӣ намуд.

Якум, он ба ифтихори 35-солагии Истиқлоли давлатӣ баргузор гардида, дастовардҳои даврони соҳибистиқлолиро бо масъалаи ҳифзи ҳувият ва тамаддуни миллӣ пайваст намуд.

Дуюм, ҳамоиш барои таҳкими робитаи Тоҷикистон бо тоҷикон ва форсизабонони ҷаҳон заминаи нави маънавӣ ва ташкилӣ фароҳам овард.

Сеюм, дар он консепсияи муосири муносибат ба мероси таърихӣ пешниҳод гардид: мерос бояд на танҳо ҳифз, балки ба неруи илмӣ, маърифатӣ ва созандаи ҷомеа табдил дода шавад.

Чорум, масъалаи забони тоҷикӣ аз мавқеи ҳифзи мероси забонӣ ба сатҳи рушди забони илм, технология ва фазои рақамӣ бардошта шуд.

Панҷум, илму маориф ва муттаҳидсозии иқтидори зеҳнии тоҷикон ва форсизабонони ҷаҳон ҳамчун яке аз вазифаҳои ояндаи Анҷуман муайян гардид.

Шашум, сулҳ, амният, обу иқлим ва рушди устувор ба рӯзномаи ояндаи «Пайванд» ворид карда шуданд. Бо ин васила рисолати Анҷуман аз доираи масъалаҳои миллӣ ва фарҳангӣ ба масъалаҳои дорои аҳаммияти умумибашарӣ густариш меёбад.

Ҳамин тавр, суханронии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар ҳамоиши илмии Анҷумани тоҷикон ва форсизабонони ҷаҳон – «Пайванд» фаротар аз суханронии ҷашнӣ буда, дар худ маҷмуи ғояҳо ва вазифаҳои стратегиро барои марҳалаи нави рушди робитаҳои тоҷикону форсизабонони ҷаҳон фаро мегирад.

Меҳвари асосии ин дидгоҳро истиқлол – ҳувият – забон – таърих – тамаддун – илм – ҷавонон – сулҳ – оянда ташкил медиҳад. Ҳамаи ин унсурҳо дар робитаи мантиқӣ қарор дошта, ба як ҳадафи умумӣ – ташаккули миллати худшинос, донишмеҳвар, созанда ва дорои ҷойгоҳи шоиста дар ҷаҳони муосир равона шудаанд.

Аз ин нуқтаи назар, ҳамоиши «Тоҷикистони соҳибистиқлол – пайвандгари тамаддуни ориёӣ» метавонад оғози марҳалаи нави фаъолияти Анҷумани «Пайванд» бошад. Марҳалае, ки дар он бузургдошти гузашта бояд бо бунёди оянда, ҳифзи фарҳанг бо рушди технология, арҷгузорӣ ба забон бо тавлиди дониш ва ифтихори миллӣ бо масъулияти байналмилалӣ пайваст гардад.

Паёми меҳварии ҳамоишро метавон чунин ҷамъбаст намуд: тамаддуни бузург танҳо бо ифтихор аз гузашта зинда намемонад, он замоне пойдор мегардад, ки насли имрӯз арзишҳои онро ҳифз намуда, бо дониш, илм, фарҳанг ва созандагии худ ба наслҳои оянда интиқол диҳад.

Бобоҷонзода Исрофил Ҳусейн-доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, мудири шуъбаи масоили назариявии

давлат ва ҳуқуқи муосири Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон

Рӯзи 7 сентябри соли 2026 дар майдони Истиқлоли пойтахти Ҷумҳурии Тоҷикистон – шаҳри Душанбе, бо иштироки беш аз 27 ҳазор нафар хизматчиёни ҳарбӣ, кормандони мақомоти ҳифзи ҳуқуқ, сохторҳои қудратӣ, занону бонувони низомӣ, собиқадорон ва ҷанговарони башардӯст, Паради ҳарбии боҳашамат ба муносибати 35-умин солгарди Истиқлоли давлатӣ доир гардид. Ин воқеа на танҳо як амали тантанавии низомӣ, балки падидаи мураккаби сиёсӣ, фарҳангӣ ва ҳуқуқӣ мебошад, ки дар он рукнҳои асосии арзишҳои миллӣ ва конститутсионӣ маҷмӯан инъикос меёбанд.

Паради ҳарбӣ, пеш аз ҳама, ифодагари савганди садоқати ҳарбӣ ба давлат, миллат ва Конститутсия мебошад. Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон, Конститутсия ҳамчун қонуни асосӣ на танҳо ҳуқуқҳо, балки вазифаҳои ҳар як шаҳрвандро, аз ҷумла вазифаи муқаддаси ҳифзи Ватанро муайян намудааст. Моддаи 43 Конститутсия ҳифзи Ватан, ҳимояи манфиатҳои он, таҳкими истиқлолият, амният ва иқтидори мудофиавиро ба уҳдаи ҳар шаҳрванди Тоҷикистон мегузорад.

Ин муқаррарот дар соҳаи низомӣ маънои амиқтар дорад: он ба савганде табдил меёбад, ки ҳар як афсар ва сарбоз пеш аз сафи Қувваҳои Мусаллаҳ адо менамояд. Амали ворид намудани Парчами давлатӣ ба майдони Паради ҳарбӣ ва гузашти низомӣ зери ин парчам, маросими ифодакунандаи ҳамин савганди конститутсионӣ мебошад. Дар суханронии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон қайд шуд, ки риояи қонун, иҷрои талаботи ойинномаҳои ҳарбӣ ва мунтазам баланд бардоштани касбият на танҳо талабот, балки «вазифаи муқаддаси ҳар як афсар ва сарбоз» мебошад. Ин ибора аз он шаҳодат медиҳад, ки гузаронидани Парад дар сатҳи баланд ҳамчун як шакли амалигардонии волоияти қонун дар соҳаи мудофиа тафсир мешавад.

35 соли соҳибистиқлолӣ барои Тоҷикистон роҳи бисёр душвор ва пур аз санҷиш буд. Солҳои аввали истиқлол, ки бо гузаштан аз буҳрони шадиди сиёсӣ ва ҷанги шаҳрвандӣ ҳамроҳ шуданд, масъалаҳои барқарорсозии сохти конститутсионӣ, таъмини сулҳу оромӣ ва волоияти қонунро ба вазифаи тақдирсоз табдил доданд. Дар чунин замина, ҳар як Паради ҳарбӣ ба муносибати солгарди Истиқлол на танҳо ҷашн, балки санади хотиравӣ ва таърихист, ки ба хотири пойдории давлат ва ҳифзи дастовардҳои миллӣ баргузор мешавад.

Паради 35-солагӣ, ки дар он Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон таъкид намуданд, ки афсарону сарбозон «сипари боэътимоди» ҳифзи оромии мардум мебошанд, далели устувории давлатест, ки дар тӯли се соли аввали асри XXI дар шароити мушкилоти глобалӣ тавонист иқтидори мудофиавии худро мустаҳкам намояд. Ин Парад бо иштироки беш аз 27 ҳазор нафар, аз ҷумла занону бонувони низомӣ, намояндагони ҳайати захира ва собиқадорон, нишон дод, ки Қувваҳои Мусаллаҳ на танҳо ҳифзкунандаи марзҳо, балки нигаҳдорандаи таърих ва фарҳанги миллӣ мебошанд.

Аз нуқтаи назари таҳлили ҳуқуқӣ, чунин чорабиниҳо ба ҳамгироии ҷомеа дар атрофи арзишҳои миллӣ ва ҳуқуқӣ кӯмак мерасонанд. Онҳо ба шаҳрвандон фаҳмиш медиҳанд, ки истиқлол ва пойдории он бе садоқати сарбозон ғайриимкон аст. Ин нукта дар суханронии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бо ибораи «Таърихи 35 соли соҳибистиқлолӣ нишон дод, ки афсарону сарбозон ... амнияту суботи давлатро ҳимоя кардаанд» таъкид шудааст. Парад ин воқеиятро ба намоиш мегузорад ва онро ба як маросими миллии дастаҷамъона табдил медиҳад, ки дар он ҳар як иштирокчӣ худро қисми таърихи пойдории давлат ҳис мекунад.

Яке аз ҷиҳатҳои ҷолиб ва хоси Паради 35-солагии Истиқлол, иштироки фаъолонаи занону бонувони низомӣ, ҳайати захира ва собиқадорони хизмати ҳарбӣ мебошад. Ин амр нишон медиҳад, ки Паради ҳарбӣ дигар на танҳо маросими мардона ва сарбозони касбӣ, балки падидаи фарогири ҷомеа мегардад. Дар суханронии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба ҳамаи иштирокдорон – аз афсарон то собиқадорон – самимона табрик гуфта шуд, ки рамзи эҳтиром ба ҳиссаи ҳамаи табақоти ҷомеа дар ҳифзи Ватан мебошад.

Иштироки занон дар сафҳои низомӣ ва Паради ҳарбӣ далели баробарии иҷтимоӣ ва ташаккули шахсияти ҳуқуқии шаҳрвандӣ дар соҳаи мудофиа мебошад. Конститутсияи Тоҷикистон ба мардон ва занон баробарии ҳуқуқро кафолат медиҳад, ва иштироки бонувони низомӣ дар чунин маросим ин принсипро дар амал таҷассум мекунад. Ҳамзамон, ҳузури собиқадорон ва ҷанговарони башардӯст дар Парад пайванди наслҳоро тақвият бахшида, аз садоқати доимӣ ба арзишҳои миллӣ шаҳодат медиҳад.

Ин гуногунии иштирокчиён ба Парад хислати умумимиллӣ мебахшад ва онро аз як чорабинии танҳо низомӣ ба як ҷашни фарҳангӣ-иҷтимоӣ табдил медиҳад, ки дар он вафодорӣ ба миллат на танҳо аз тарафи ҳарбӣ, балки аз тарафи тамоми қишрҳои ҷомеа эълон мешавад. Дар ин маъно, ин Парад рамзи пойдории иҷтимоӣ ва иттифоқи миллӣ дар назди таҳдидҳои эҳтимолӣ мегардад.

Ҳар як Паради ҳарбӣ бо ворид намудани Парчами давлатӣ оғоз мегардад. Ин амал дар матни рӯйдод бо таваҷҷуҳ ба Иҷлосияи 16-уми Шӯрои Олӣ, ҳангоми қабули Парчам ва эҳтироми хосаи Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба ин муқаддасоти давлатӣ шарҳ дода шудааст. Ба ибораи дигар, Парчами давлатӣ на танҳо як порчаи матоъ, балки таҷассуми таърих, истиқлол ва ояндаи Тоҷикистон аст.

Дар тӯли 35 соли соҳибистиқлолӣ, Парчами давлатӣ ҳамчун рамзи ваҳдат, шарафи миллӣ ва номуси давлат дар қалби ҳар шаҳрванд ҷой гирифтааст. Ба Парад овардани он маънои онро дорад, ки Қувваҳои Мусаллаҳ ва тамоми иштирокчиён савганд ёд мекунанд, ки ин рамзро бо ҷони худ ҳифз хоҳанд кард. Суханронии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар ин робита қайд мекунад, ки Парчам «дар қалби ҳар як шаҳрванди ватандӯст эҳсоси ифтихор, масъулият ва садоқат ба Ватанро бедор менамояд».

Аз нуқтаи назари ҳуқуқи конститутсионӣ, муқаддасоти давлатӣ – Парчам, Нишон ва Суруд – дар моддаҳои дахлдори Конститутсия ҳифз карда мешаванд ва эҳтиром ба онҳо вазифаи ҳар шаҳрванд аст. Паради ҳарбӣ ин вазифаро дар сатҳи амалӣ таҷассум мекунад, зеро дар он ҳазорҳо сарбоз дар як саф зери ин Парчам савганд ёд мекунанд. Ҳамин тавр, Парчам рамзи эҳтиром ба давлат ва Сарвари он буда, гузаронидани он дар ҷараёни Парад мазмуни миллию ҳуқуқӣ онро ифода мекунад.

Паради ҳарбӣ ғайр аз ҷанбаҳои рамзӣ ва таърихӣ, вазифаи муҳими тарбиявӣ низ дорад. Он барои ҷомеа ва хусусан барои насли наврас як дарси амалии ватандӯстӣ, масъулиятшиносӣ ва риояи қонун мебошад. Дар суханронии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон таъкид шудааст, ки ҳар як афсар ва сарбоз бояд эҳсоси баланди масъулият дошта бошад, зеро дар шароити мураккаби ҷаҳонӣ, ҳифзи сулҳу оромӣ ва арзишҳои миллӣ бе масъулияти инфиродӣ имконнопазир аст.

Бахусус, дар Паради 35-солагӣ ба масъалаи волоияти қонун ва риояи ойинномаҳои ҳарбӣ алоҳида таваҷҷуҳ карда шуд. Ин на танҳо дастури амал барои хизматчиёни ҳарбӣ, балки паёме ба тамоми шаҳрвандон дар бораи зарурати эҳтиром ба қонуни асосӣ ва қонунҳои мамлакат аст. Чунин таъкидот дар Парад ба ташаккули фарҳанги ҳуқуқӣ дар ҷомеа мусоидат мекунад, зеро он нишон медиҳад, ки пойдории истиқлол ва амнияти давлат бевосита ба риояи қонуни ҳар як шаҳрванд вобаста аст.

Аз ин рӯ, Парад на танҳо як маросими ҳарбист, балки як воситаи таъсири иҷтимоӣ ба ҷомеа мебошад, ки дар он масъулиятшиносии ҳуқуқӣ ва арзишҳои миллӣ дар шакли аёнӣ ва эҳсосӣ пешниҳод мегарданд. Ин хусусияти Парад онро ба як ҷузъи муҳими рушди маънавии миллат табдил медиҳад, ки дар муҳлати дарозмуддат ба таҳкими давлат ва ҷомеаи шаҳрвандӣ мусоидат мекунад.

Дар ҷаҳони кунунӣ, ки бо таҳдидҳои гуногун – аз ҷумла терроризм, ифротгароӣ, муноқишаҳои минтақавӣ ва бесуботии иқтисодию сиёсӣ рӯ ба рӯ мебошад, намоиши иқтидори мудофиавӣ ва садоқати Қувваҳои Мусаллаҳ аҳамияти хосае пайдо мекунад. Паради ҳарбии Тоҷикистон дар чунин замина на танҳо як чорабинии дохилӣ, балки як паёми байналмилалӣ ба ҳамсоягон ва шарикон дар бораи устувории давлат, сатҳи баланди омодагии низомӣ ва тайёрии он ба ҳифзи манфиатҳои миллӣ мебошад.

Дар суханронии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба «шароити бисёр мураккабу ҳассоси ҷаҳони муосир» ишора шуда, аз хизматчиёни ҳарбӣ ҳисси масъулияти баланд талаб карда шуд. Ин маънои онро дорад, ки Тоҷикистон дар сиёсати мудофиавӣ ва амниятии худ ба мустаҳкам кардани арзишҳои миллии худ дар партави тағйироти ҷаҳонӣ аҳамият медиҳад. Парад дар ин маврид ҳамчун нишондиҳандаи сатҳи касбият, садоқат ва тайёрии Қувваҳои Мусаллаҳ барои посух ба ин таҳдидҳо амал мекунад.

Илова бар ин, иштироки намояндагони корпуси дипломатӣ, фаъолони ҷомеаи шаҳрвандӣ ва рӯшанфикрон дар ин Парад, онро ба платформаи густарадаи сиёсӣ ва фарҳангӣ табдил медиҳад, ки дар он арзишҳои миллии Тоҷикистон ба таваҷҷуҳи намояндагони кишварҳои хориҷӣ пешниҳод мешаванд. Ҳамин тариқ, ин Парад хусусияти байналмилалии сиёсиро касб намуда, рамзи пойдории истиқлол дар миқёси ҷаҳонӣ мегардад.

Ин чорабинӣ аз нигоҳи ҳуқуқи конститутсионӣ ҷанбаҳои зиёдеро фаро мегирад: муносибати байни Президент ҳамчун Сарфармондеҳи Олӣ ва Қувваҳои Мусаллаҳ; ифодаи волоияти қонун дар амал; эҳтиром ба рамзҳои давлатӣ ва иҷрои вазифаи конститутсионии шаҳрвандон. Инчунин, он ҳамчун як механизми иҷтимоии ташаккули шуури миллӣ ва садоқат ба арзишҳои умумӣ амал мекунад, ки дар замони муосир беш аз пеш муҳим мебошад.

Яке аз вазифаҳои муҳимтарини Паради ҳарбӣ дар ҷомеа, бедор кардани эҳсоси ифтихор, масъулият ва вафодорӣ ба Ватан дар байни тамоми шаҳрвандон мебошад. Ин ҷанба дар матни суханронии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон махсусан таъкид шуда, қайд гардид, ки Парад «рамзи интизоми олии сарбозон ва садоқату вафодории онҳо ба миллат» мебошад. Аммо ин таъсир на танҳо ба сарбозон, балки ба тамошобинон ва оммаи васеи ҷомеа низ ҷорӣ мегардад.

Ҳар як шаҳрванде, ки ин маросими боҳашаматро тамошо мекунад, ҳисси ифтихор аз кишвари худ, эҳтиром ба Қувваҳои Мусаллаҳ ва эътимод ба ояндаи давлатро дар худ тақвият медиҳад. Ин таъсир дар шароити муосир, ки ҷомеаҳо бо бӯҳрони эътимод рӯ ба рӯ ҳастанд, аҳамияти хоса дорад. Парад нишон медиҳад, ки сохторҳои давлатӣ, хусусан Қувваҳои Мусаллаҳ, дар сатҳи баланди касбият ва садоқат барои ҳифзи манфиатҳои мардум тайёр ҳастанд, ки ин худ омили пурзӯркунандаи эътимоди иҷтимоӣ мебошад.

Дар ин росто, Паради 35-солагӣ на танҳо рӯйдоди гузаранда, балки сармояи маънавӣ барои наслҳои оянда мегардад, ки дар он арзишҳои миллӣ ва вафодорӣ ба онҳо ба таври аёнӣ интиқол дода мешавад. Ин маънои онро дорад, ки Парад ҳамчун яке аз воситаҳои таҳкими ҳувияти миллӣ ва масъулияти ҳуқуқӣ дар муҳлати дароз амал мекунад.

Хулоса, Паради ҳарбӣ ба муносибати 35-солагии Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон на танҳо намоиши иқтидори низомӣ, балки як падидаи мураккаб ва пурмазмуни ҳуқуқӣ-сиёсӣ, иҷтимоӣ-фарҳангӣ ва таърихӣ мебошад, ки тамоми рукнҳои асосии арзишҳои миллиро дар бар мегирад. Ин рӯйдод таҷассуми савганди садоқати ҳарбӣ ба Конститутсия, қонунҳои кишвар ва ба мардуми Тоҷикистон буда, ҳамзамон рамзи пойдории давлат аст.

Парад нишон дод, ки Қувваҳои Мусаллаҳ ва сохторҳои низомӣ бо сарварии бевоситаи Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Сарфармондеҳи Олии Қувваҳои Мусаллаҳ муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, ҳамчун нигаҳбони асосии сулҳ, субот ва ваҳдати миллӣ боқӣ мемонанд. Иштироки васеи намояндагони гуногуни ҷомеа – аз занону бонувони низомӣ то собиқадорон ва ҷанговарони башардӯст, нишон дод, ки ҳифзи Ватан кори ҳамаи шаҳрвандон буда, он на танҳо вазифаи як сохтор, балки масъулияти умумимиллӣ мебошад.

Ҷанбаҳои рамзӣ, аз қабили ворид намудани Парчами давлатӣ, эҳтиром ба муқаддасоти миллӣ ва сафи воҳиди сарбозон, ин чорабиниро ба як маросими амиқи маънавӣ табдил доданд, ки дар он арзишҳои ҳуқуқӣ бо эҳсоси ифтихор ва ватандӯстӣ ҳамроҳ гардиданд. Ин ҳама ба ташаккули шуури ҳуқуқӣ, баланд бардоштани эътимоди мардум ба давлат ва мустаҳкам намудани ҳувияти миллӣ мусоидат мекунад.

Дар шароити ҷаҳони муосир, ки бо таҳдидҳои гуногун ва бӯҳрони арзишҳо ҳамроҳ аст, чунин чорабиниҳо на танҳо зарур, балки ҳаётан муҳим мебошанд. Онҳо ба ҷомеа паёми устуворӣ, омодагӣ ва вафодорӣ мерасонанд ва ба наслҳои оянда рамзҳои асосии пойдории давлатро мерос мегузоранд. Аз ин лиҳоз, Паради ҳарбии 35-солагӣ дар таърихи Тоҷикистон на танҳо рӯйдоди гузашта, балки сармояи маънавӣ ва сиёсӣ барои ояндаи давлатдорӣ дар Тоҷикистон маҳсуб мешавад. Савганди вафодорӣ, ки дар ин Парад аз ҷониби ҳазорҳо сарбозон ва хизматчиёни ҳарбӣ такрор гардид, ба асоси устуворе табдил меёбад, ки бар он пояи давлатдории миллӣ дар оянда низ устувор хоҳад монд.

Матробиён Матроб - ходими калони илмии шуъбаи масоили мубрами илмҳои ҳуқуқи конститутсионии Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ, номзади илмҳои ҳуқуқшиносӣ.

Калонзода Фатҳиддин - ходими калони илмии шуъбаи масоили назариявии давлат ва ҳуқуқи муосири Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ.